Ölçme ve hareket

Başlangıç

Fizik nedir? Ölçme ve SI birimleri

Derse git
bölme değeri = (b − a) / nbölme değeri = (b − a) / n

Burada

a
numaralı iki komşu çizgiden küçüğü
b
bu iki çizgiden büyüğü
n
aralarındaki bölme sayısı

Fiziksel büyüklüklerin birimleri: konular arası bağlantılar

Derse git
1 N = 1 kg · m/s²1 J = 1 N · m = 1 kg · m²/s²1 W = 1 J/s = 1 kg · m²/s³1 Pa = 1 N/m² = 1 kg/(m · s²)1 N = 1 kg · m/s²1 J = 1 N · m = 1 kg · m²/s²1 W = 1 J/s = 1 kg · m²/s³1 Pa = 1 N/m² = 1 kg/(m · s²)

Burada

N
newton — F = m · a formülünden
J
joule (iş ve enerji) — W = F · s formülünden
W
watt (güç) — P = W / t formülünden
Pa
pascal (basınç) — p = F / S formülünden

Bu dört birim diğer hepsinin temelidir: elektrik birimleri joule ve watt’tan başlar.

1 C = 1 A · s1 V = 1 J/C = 1 W/A1 Ω = 1 V/A1 F = 1 C/V1 C = 1 A · s1 V = 1 J/C = 1 W/A1 Ω = 1 V/A1 F = 1 C/V

Burada

C
coulomb (elektrik yükü) — q = I · t
V
volt (gerilim, potansiyel, emk) — U = W / q ya da U = P / I
Ω
ohm (direnç) — R = U / I
F
farad (sığa) — C = q / U

Volt iki yoldan elde edilir: coulomb başına joule ya da amper başına watt; sonuç aynıdır.

1 T = 1 N/(A · m)1 Wb = 1 T · m² = 1 V · s1 H = 1 Wb/A = 1 Ω · s1 T = 1 N/(A · m)1 Wb = 1 T · m² = 1 V · s1 H = 1 Wb/A = 1 Ω · s

Burada

T
tesla (manyetik alan) — manyetik kuvvetten, B = F / (I · l)
Wb
weber (manyetik akı) — Φ = B · S; ε = ΔΦ / Δt’den Wb = V · s
H
henry (indüktans) — L = Φ / I; ε = L · ΔI / Δt’den H = V · s/A = Ω · s

Bütün manyetik birimler manyetik kuvvetten ve elektromanyetik indüksiyon yasasından çıkar: weber’i bilen, tesla ve henry’yi kolayca bulur.

q · E = m · gη · P · t = c · m · Δt

Burada

q · E = m · g
yüklü cismin elektrik alanında dengesi: elektriksel kuvvet ağırlığı dengeler (E elektrik alan şiddeti, N/C = V/m)
η · P · t = c · m · Δt
ısıtıcının ısı dengesi: P gücüyle t sürede açığa çıkan enerjinin η kadarı suyu Δt kadar ısıtır

Birim kontrolü: C · N/C = N ve W · s = J; iki taraf uyuşur.

Sürat ve hız

Derse git
v = s / tv = s / t

Burada

v
sürat, m/s cinsinden
s
alınan yol, metre (m) cinsinden
t
geçen süre, saniye (s) cinsinden

Buradan s = v · t ve t = s / v elde edilir.

v(ort) = s(toplam) / t(toplam)v(ort) = s(toplam) / t(toplam)

İvme ve düzgün hızlanan hareket

Derse git
aₓ = (vₓ − v₀ₓ) / taₓ = (vₓ − v₀ₓ) / t

Burada

aₓ
ivme (işaretli), m/s²
v₀ₓ, vₓ
ilk ve son hız (işaretli), m/s
t
hızın değiştiği süre, s

vₓ ile aₓ aynı işaretliyse sürat artar; işaretler zıtsa cisim yavaşlar. Yani “negatif ivme” her zaman frenleme demek değildir!

vₓ = v₀ₓ + aₓ · t

Burada

vₓ
t anındaki hız (işaretli)

Hız zamana doğrusal olarak bağlıdır.

x = x₀ + v₀ₓ · t + aₓ · t² / 2x = x₀ + v₀ₓ · t + aₓ · t² / 2

Burada

x₀
ilk konum, m
x
t anındaki konum, m

Düzgün hızlanan hareketin konum denklemi. Yer değiştirme sₓ = x − x₀ = v₀ₓt + aₓt²/2; cisim geri dönmüyorsa alınan yol da budur.

sₓ = (v₀ₓ + vₓ) / 2 · tsₓ = (v₀ₓ + vₓ) / 2 · t

Burada

(v₀ₓ + vₓ) / 2(v₀ₓ + vₓ) / 2
düzgün hızlanan harekette ortalama hız

Ortalama hız, ilk ve son hızların aritmetik ortalamasıdır; yalnızca düzgün hızlanan harekette!

s = (v² − v₀²) / (2a)s = (v² − v₀²) / (2a)

Burada

v₀, v
ilk ve son hız, m/s
a
ivme (frenlemede negatif), m/s²

Başka yazılışı: v² − v₀² = 2as. Fren mesafesi: s = v₀² / (2|a|).

sₙ = a · (2n − 1) / 2sₙ = a · (2n − 1) / 2

Burada

sₙ
durgun hâlden başlayan cismin n. saniyede aldığı yol, m
n
saniyenin sıra numarası

sₙ = s(n) − s(n − 1) farkından elde edilir.

Hareket grafikleri

Derse git
vₓ = Δx / Δtvₓ = Δx / Δt

Burada

vₓ
hız (işaretli), m/s
Δx = x₂ − x₁
grafikteki iki noktanın konum farkı, m
Δt = t₂ − t₁
bu noktaların zaman farkı, s

x–t grafiğinin eğimi hızdır: doğru ne kadar dikse hızın büyüklüğü o kadar fazladır; doğru alçalıyorsa vₓ < 0’dır.

aₓ = Δvₓ / Δtaₓ = Δvₓ / Δt

Burada

aₓ
ivme (işaretli), m/s²
Δvₓ
vₓ–t grafiğindeki iki noktanın hız farkı, m/s

vₓ–t grafiğinin eğimi ivmedir.

sₓ = (v₀ₓ + vₓ) / 2 · tsₓ = (v₀ₓ + vₓ) / 2 · t

Burada

sₓ
yer değiştirme, m
v₀ₓ, vₓ
aralığın başındaki ve sonundaki hız, m/s

vₓ–t altındaki yamuğun alanı. Düzgün doğrusal harekette bu bir dikdörtgendir: sₓ = vₓ · t. Aynı şekilde aₓ–t altındaki dikdörtgen Δvₓ = aₓ · t verir.

x = x₀ + v₀ₓ · t + aₓ · t² / 2x = x₀ + v₀ₓ · t + aₓ · t² / 2

Burada

x₀
ilk konum, m
v₀ₓ
ilk hız (işaretli), m/s
aₓ
ivme (işaretli), m/s²

Düzgün hızlanan hareketin konum denklemi; grafiği bir paraboldür, aₓ < 0 ise kolları aşağı bakar. Formül «İvme ve düzgün hızlanan hareket» dersinde ayrıntılı açıklanır.

Kuvvetler ve Newton yasaları

Başlangıç

Kuvvet, eylemsizlik ve etkileşim

Derse git
F₁₂ = −F₂₁

Burada

F₁₂
1. cismin 2. cisme uyguladığı kuvvet
F₂₁
2. cismin 1. cisme uyguladığı kuvvet

İki cisim birbirine büyüklükçe eşit, yönce zıt kuvvetler uygular.

Newton'un ikinci yasası

Derse git
F = m · a

Burada

F
net kuvvet, newton (N) cinsinden
m
kütle, kilogram (kg) cinsinden
a
ivme, m/s² cinsinden

Buradan a = F / m ve m = F / a elde edilir.

Esneklik kuvveti ve sürtünme kuvveti

Derse git
Fes = k · Δl

Burada

Fes
esneklik kuvvetinin büyüklüğü, N
k
yay sabiti, N/m — malzemeye, uzunluğa ve kalınlığa bağlıdır
Δl = |l − l₀|
uzama (veya sıkışma) miktarı: son ve ilk uzunluk farkı, m

Hooke yasası: küçük esnek şekil değişikliklerinde esneklik kuvveti uzama miktarıyla doğru orantılıdır. Bileşen olarak Fₓ = −k · x: kuvvet şekil değişikliğine zıt yönlüdür.

kpar = k₁ + k₂1 / kseri = 1 / k₁ + 1 / k₂kpar = k₁ + k₂1 / kseri = 1 / k₁ + 1 / k₂

Burada

kpar
paralel bağlamada yay sabiti: uzamalar eşit, kuvvetler toplanır
kseri
seri bağlamada yay sabiti: kuvvet aynı, uzamalar toplanır

Yayların bağlanması. Bir yayı n eşit parçaya kesersen her parçanın yay sabiti n · k olur.

Fs = μ · N

Burada

Fs
kayma sürtünme kuvveti (ve en büyük statik sürtünme), N
μ
kayma sürtünme katsayısı — birimsizdir; yüzeylerin malzemesine ve işlenişine bağlıdır, temas alanına bağlı değildir
N
yüzeyin tepki kuvveti (normal kuvvet), N; yatay yüzeyde başka düşey kuvvet yoksa N = mg

Yatay F kuvveti 0’dan artarken Fs(F) grafiği önce 45°’lik bir doğrudur (Fs = F, cisim durgun), sonra μN’de yatay bir doğrudur (cisim kayar).

tf = v₀ / (μg)sf = v₀² / (2μg)tf = v₀ / (μg)sf = v₀² / (2μg)

Burada

tf
frenleme süresi, s
sf
fren mesafesi, m
v₀
frenlemenin başındaki hız, m/s

a = μg ve düzgün yavaşlayan hareketin formüllerinden elde edilir.

Yer çekimi kuvveti, ağırlık ve ağırlıksızlık

Derse git
F = G · m₁ · m₂ / r²F = G · m₁ · m₂ / r²

Burada

F
çekim kuvveti, N
m₁, m₂
cisimlerin kütleleri, kg
r
merkezler arasındaki uzaklık, m
G
evrensel çekim sabiti, 6,67 · 10⁻¹¹ N · m² / kg²: aralarında 1 m bulunan 1’er kg’lık iki cismin çekim kuvveti
F = m · ggh = g₀ · R² / (R + h)²F = m · ggh = g₀ · R² / (R + h)²

Burada

m
cismin kütlesi, kg
g₀
Dünya yüzeyindeki yer çekimi ivmesi
gh
h yüksekliğindeki yer çekimi ivmesi
R
Dünya’nın yarıçapı (≈ 6400 km)

Yer çekimi kuvveti ve yüksekliğe bağlılığı.

P = m(g + a) — a yukarıP = m(g − a) — a aşağın = P / (mg)P = m(g + a) — a yukarıP = m(g − a) — a aşağın = P / (mg)

Burada

a
asansörün ivmesinin büyüklüğü, m/s²
n
aşırı yüklenme: n > 1 — P artmış, n = 0 — ağırlıksızlık
P = m(g − v² / R) — tümsekP = m(g + v² / R) — çukurP = m(g − v² / R) — tümsekP = m(g + v² / R) — çukur

Burada

v
otomobilin hızı, m/s
R
köprünün eğrilik yarıçapı, m

v = √(g · R) olduğunda tümsek köprünün tepesinde P = 0 olur: ağırlıksızlık.

Serbest düşme ve atılan cisimlerin hareketi

Derse git
v = g · th = g · t² / 2v = √(2gh)v = g · th = g · t² / 2v = √(2gh)

Burada

v
t anındaki hız, m/s
h
t sürede düşülen yükseklik, m
g
yer çekimi ivmesi, 10 m/s²

Serbest düşme formülleri (v₀ = 0).

vy = v₀ − g · ty = v₀ · t − g · t² / 2vy = v₀ − g · ty = v₀ · t − g · t² / 2

Burada

v₀
ilk hız, m/s
vy
hızın düşey bileşeni: çıkarken pozitif, inerken negatif
y
atış noktasından yükseklik, m

Düşey yukarı atılan cismin hareket denklemleri.

t₁ = v₀ / gH = v₀² / (2g)T = 2v₀ / gt₁ = v₀ / gH = v₀² / (2g)T = 2v₀ / g

Burada

t₁
çıkış süresi (vy = 0 koşulundan)
H
maksimum yükseklik
T
atış seviyesine dönüş süresi, T = 2t₁

Simetri: cisim v₀ süratiyle geri döner.

v = v₀ + g · th = v₀ · t + g · t² / 2v² = v₀² + 2ghv = v₀ + g · th = v₀ · t + g · t² / 2v² = v₀² + 2gh

Burada

v₀
aşağı yönlü ilk hız, m/s
h
düşülen yükseklik, m
x = v₀ · th = g · t² / 2t = √(2h / g)R = v₀ · √(2h / g)x = v₀ · th = g · t² / 2t = √(2h / g)R = v₀ · √(2h / g)

Burada

v₀
yatay ilk hız, m/s
h
atış yüksekliği, m
R
menzil, m

Yatay atış: uçuş süresi v₀’a bağlı değildir. Yere çarpma hızı v = √(v₀² + (gt)²).

T = 2v₀ · sin α / gH = v₀² · sin² α / (2g)R = v₀² · sin 2α / gT = 2v₀ · sin α / gH = v₀² · sin² α / (2g)R = v₀² · sin 2α / g

Burada

α
atış açısı (hız ile yatay arasında)
T, H
uçuş süresi ve maksimum yükseklik
R
menzil (atış seviyesine düşerken)

Menzil 45°’de en büyüktür; toplamı 90° olan açılar (30° ve 60°) aynı menzili verir.

Basınç, enerji ve ısı

Orta

Basınç: katılar, sıvılar ve atmosfer

Derse git
p = F / Sp = F / S

Burada

p
basınç, pascal (Pa) cinsinden
F
yüzeye dik etki eden kuvvet, N cinsinden
S
yüzeyin alanı, m² cinsinden
p = ρ · g · h

Burada

ρ
sıvının yoğunluğu, kg/m³ cinsinden (su için 1000 kg/m³)
g
yer çekimi ivmesi, ≈ 9,8 N/kg
h
sıvı sütununun yüksekliği (derinlik), m cinsinden

Sıvının derinlikteki basıncı (hidrostatik basınç)

Kaldırma kuvveti ve yüzme şartları

Derse git
Fk = ρs · g · Vb

Burada

Fk
kaldırma kuvveti, N
ρs
sıvının (gazın) özkütlesi, kg/m³; cismin değil!
g
yer çekimi ivmesi, ≈ 10 m/s² (N/kg)
Vb
cismin sıvıya batan kısmının hacmi, m³ (tamamen batmışsa tüm hacmi)

Fk cismin maddesine, biçimine ve tamamen batmış cismin derinliğine bağlı değildir. 1 cm³ = 10⁻⁶ m³, 1 L = 10⁻³ m³.

Ps = P − Fkρc = ρs · P / (P − Ps)Ps = P − Fkρc = ρs · P / (P − Ps)

Burada

P
cismin havadaki ağırlığı (P = mg), N
Ps
sıvıdaki ağırlık; tamamen batmış cismi tutan dinamometrenin gösterdiği değer, N
ρc
cismin özkütlesi, kg/m³

İkinci formül birinciden çıkar: Fk = P − Ps = ρs g V ve P = ρc g V; bunları bölünce g ve V sadeleşir.

Fk = mgVb / V = ρc / ρsFk = mgVb / V = ρc / ρs

Burada

Vb / VVb / V
batan hacmin cismin tüm hacmine oranı
ρc
cismin (ortalama) özkütlesi
ρs
sıvının özkütlesi

Yüzen bir cisme etki eden kaldırma kuvveti her zaman ağırlığına eşittir ve sıvının özkütlesine bağlı değildir: yoğun sıvıda cisim az, az yoğun sıvıda çok batar.

Fnet = ρhava · g · V − (mz + ρgaz · V) · g

Burada

Fnet
net kaldırma kuvveti; balonun kaldırabileceği en büyük yük ağırlığı, N
ρhava
havanın özkütlesi (0 °C’de 1,29 kg/m³); V balonun hacmi
ρgaz
balondaki gazın özkütlesi: helyum 0,18 kg/m³, hidrojen 0,09 kg/m³
mz
zarfın (ve sepetin) kütlesi, kg

Sal ve kayık problemleri de aynı yolla çözülür: hava yerine su, gaz yerine cismin kendi malzemesi alınır.

İş, enerji ve güç

Derse git
W = F · s

Burada

F
hareket yönündeki kuvvet, N cinsinden
s
yer değiştirme, m cinsinden

W — yapılan iş, joule (J) cinsinden

Ek = m · v² / 2Ek = m · v² / 2

Burada

Ek
kinetik enerji — hareket enerjisi, J cinsinden
m
kütle, kg cinsinden
v
sürat, m/s cinsinden
Ep = m · g · h

Burada

Ep
yerden h yükseklikteki cismin potansiyel enerjisi, J cinsinden
h
yükseklik, m cinsinden
P = W / tP = W / t

Burada

t
işin yapıldığı süre, s cinsinden

P — güç, watt (W) cinsinden; W — yapılan iş, J cinsinden

Statiğin temelleri: kuvvet momenti, kaldıraç, makaralar, eğik düzlem

Derse git
M = F · d

Burada

M
kuvvet momenti (tork), N · m
F
kuvvetin büyüklüğü, N
d
kuvvet kolu, m; kuvvet l uzunluğundaki çubuğun ucuna çubukla α açısı yaparak uygulanıyorsa d = l · sin α

Cismi saat yönünün tersine döndüren kuvvetin momenti pozitif, saat yönünde döndürenin negatif alınır (bu bir anlaşmadır).

ΣF = 0ΣM = 0

Burada

ΣF
cisme etki eden tüm kuvvetlerin vektörel toplamı (bileşkesi) — birinci şart
ΣM
herhangi bir eksene göre tüm kuvvet momentlerinin cebirsel toplamı — ikinci şart

Dengedeki bir cisim için momentler herhangi bir noktaya göre yazılabilir. En uygunu bilinmeyen kuvvetin uygulandığı noktadır: kolu sıfır olur ve denklemden düşer.

F₁ · d₁ = F₂ · d₂F₁ / F₂ = d₂ / d₁F₁ · d₁ = F₂ · d₂F₁ / F₂ = d₂ / d₁

Burada

F₁, F₂
kaldıracı zıt yönlerde döndürmeye çalışan kuvvetler, N
d₁, d₂
bu kuvvetlerin kolları, m

Momentler kuralı: saat yönünde döndüren momentler saat yönünün tersine döndüren momentlere eşitse kaldıraç dengededir. Kuvvetler kollarla ters orantılıdır. Kaldıracın kendi ağırlığı verilmişse ağırlık merkezine (türdeş kaldıraçta ortasına) uygulanır.

xc = (m₁x₁ + m₂x₂) / (m₁ + m₂)xc = (m₁x₁ + m₂x₂) / (m₁ + m₂)

Burada

xc
ağırlık merkezinin koordinatı
m₁, m₂
cisimlerin kütleleri
x₁, x₂
cisimlerin (ağırlık merkezlerinin) koordinatları

Bu, momentler kuralının ta kendisidir: ağırlık merkezine göre ağırlık kuvvetlerinin momentleri toplamı sıfırdır; sistem bu noktadan desteklenirse dengede kalır.

F = P / ns = n · hF = P / ns = n · h

Burada

F
ipin serbest ucuna uygulanan kuvvet, N
P
yükün (hareketli makaralarla birlikte) ağırlığı, N
n
yükü taşıyan ip kollarının sayısı: sabit makarada n = 1, bir hareketli makarada n = 2
s, h
ipin ucunun ve yükün yer değiştirmeleri, m

Sürtünme ve ipin ağırlığı ihmal edilir. Makara sistemi (palanga) kuvvetten n kat kazandırır, ipin ucu ise n kat uzun yol alır.

F · l = P · hF = P · h / l = P · sin αF · l = P · hF = P · h / l = P · sin α

Burada

F
yükü düzlem boyunca sabit hızla çeken kuvvet (sürtünme yok), N
l, h
eğik düzlemin uzunluğu ve yüksekliği, m
P
yükün ağırlığı, P = mg, N
α
düzlemin yatayla yaptığı açı, sin α = h / l

İdeal (sürtünmesiz) eğik düzlem için altın kural: yapılan F · l işi, yükü doğrudan kaldırmak için gereken P · h işine eşittir. Düzlem ne kadar uzun (az eğimli) olursa kuvvet o kadar küçüktür.

η = Wy / Wh · %100 = P · h / (F · s) · %100η = Wy / Wh · %100 = P · h / (F · s) · %100

Burada

η
verim
Wy
yararlı iş: Wy = P · h = mgh, J
Wh
harcanan iş: Wh = F · s; s, kuvvetin uygulandığı noktanın yoludur (eğik düzlemde l, hareketli makarada 2h), J

Her zaman η < %100’dür: altın kural yalnızca ideal makine için geçerlidir. Yararlı iş aynıysa verim düştükçe gereken kuvvet artar.

Isı ve sıcaklık

Derse git
T = t + 273

Burada

T
Kelvin ölçeğine göre sıcaklık, K cinsinden
t
Celsius ölçeğine göre sıcaklık, °C cinsinden

Örneğin 20 °C = 293 K; sıcaklık farkı ise iki ölçekte de aynıdır.

Q = m · c · ΔT

Burada

Q
ısı miktarı, J cinsinden
c
maddenin öz ısısı, J/(kg · °C) cinsinden
m
kütle, kg cinsinden

ΔT — sıcaklık değişimi (son − ilk), °C cinsinden

Elektrik ve manyetizma

Orta

Elektrik akımı ve Ohm yasası

Derse git
I = q / tI = q / t

Burada

I
akım şiddeti, amper (A) cinsinden
q
iletkenin kesitinden geçen yük, coulomb (C) cinsinden
t
zaman, s cinsinden

Akım şiddeti ampermetreyle ölçülür; ampermetre devreye seri bağlanır.

I = U / RI = U / R

Burada

I
akım şiddeti, A cinsinden
U
gerilim (potansiyel farkı), V cinsinden
R
direnç, Ω cinsinden

Buradan U = I · R ve R = U / I elde edilir.

Mıknatıslar, manyetik alan ve elektromıknatıs

Derse git
μ = B / B₀μ = B / B₀

Burada

μ
maddenin manyetik geçirgenliği (birimsiz)
B
madde içindeki manyetik alan
B₀
aynı akımın boşluktaki (çekirdeksiz) alanı

Manyetik geçirgenlik, maddenin alanı kaç kat güçlendirdiğini (veya zayıflattığını) gösterir.

Amper ve Lorentz kuvvetleri. Elektrik motoru

Derse git
B = Fmax / (I · l)B = Fmax / (I · l)

Burada

B
manyetik alan, T
Fmax
tel alan çizgilerine dikken ona etki eden kuvvet, N
I
akım şiddeti, A
l
telin alan içindeki kısmının uzunluğu, m

1 T = 1 N / (A · m). Dünya’nın manyetik alanı yaklaşık 5 · 10⁻⁵ T, tıbbi MR cihazınınki 1,5–3 T’dır. B tele ve akıma bağlı değildir: akım artarsa Fmax artar, B aynı kalır.

FA = B · I · l · sin α

Burada

FA
Amper kuvveti, N
α
akımın yönü ile alan vektörü arasındaki açı

α = 90° iken kuvvet en büyüktür (F = B · I · l); tel alan çizgileri boyunca uzanınca (α = 0°) kuvvet sıfırdır.

M = N · B · I · S · sin α

Burada

M
çerçeveye etki eden tork, N · m
N
sarım sayısı
S
çerçevenin alanı, m²
α
çerçeve düzleminin normali ile alan vektörü arasındaki açı

Tork, çerçeve düzlemi alan çizgilerine paralelken (α = 90°) en büyük, dikken (α = 0°) sıfırdır.

FL = |q| · v · B · sin α

Burada

FL
Lorentz kuvveti, N
q
parçacığın yükü, C
v
parçacığın sürati, m/s
α
hız vektörü ile alan vektörü arasındaki açı

Lorentz kuvveti hıza her zaman diktir, bu yüzden iş yapmaz: parçacığın süratini ve kinetik enerjisini değiştirmez, yalnızca hareket yönünü değiştirir. Yönü sol el kuralıyla bulunur: dört parmak pozitif parçacığın hızı yönünde, negatif parçacık (elektron) için ise hızın tersine tutulur.

R = m · v / (|q| · B)T = 2π · m / (|q| · B)R = m · v / (|q| · B)T = 2π · m / (|q| · B)

Burada

R
yörüngenin (çemberin) yarıçapı, m
T
dolanım periyodu, s
m
parçacığın kütlesi, kg

Periyot ne sürate ne yarıçapa bağlıdır: hızlı parçacık daha büyük bir çember çizer ama onu aynı sürede dolanır. Frekans ν = 1 / T = |q| · B / (2π · m).

R = (1 / B) · √(2 · m · U / |q|)R = (1 / B) · √(2 · m · U / |q|)

Burada

U
iyonları hızlandıran gerilim, V
R
iyonun spektrometredeki çemberinin yarıçapı, m

Yükleri eşit iyonlar için R ~ √m: 4 kat ağır iyon 2 kat büyük yarıçaplı bir çember çizer.

Dalgalar, ışık ve atom

İleri

Salınımlar, dalgalar ve ses

Derse git
f = 1 / T = n / tf = 1 / T = n / t

Burada

T
periyot, s cinsinden
n
t sürede yapılan salınım sayısı

f — frekans, Hz cinsinden

T = 2π · √(l / g)T = 2π · √(l / g)

Burada

l
sarkacın uzunluğu, m cinsinden
g
yer çekimi ivmesi, m/s² cinsinden
v = λ · f = λ / Tv = λ · f = λ / T

Burada

v
dalganın yayılma hızı, m/s cinsinden
λ
dalga boyu, m cinsinden

Işık: yansıma, kırılma ve mercekler

Derse git
α = β

Burada

α
gelme açısı (ışın ile normal arasındaki açı)
β
yansıma açısı
n = c / vn = c / v

Burada

n
ortamın kırılma indisi
c
ışığın boşluktaki hızı, ≈ 300 000 km/s
v
ışığın o ortamdaki hızı

Su için n ≈ 1,33, cam için ≈ 1,5, elmas için ≈ 2,42

D = 1 / fD = 1 / f

D — yakınsama, diyoptri (D) cinsinden; f — odak uzaklığı, metre cinsinden. Kalın kenarlı mercekte f ve D negatiftir.

Atomun yapısı ve radyoaktivite

Derse git
N = N₀ / 2ⁿn = t / TN = N₀ / 2ⁿn = t / T

Burada

N₀
başlangıçtaki radyoaktif çekirdek sayısı (ya da maddenin kütlesi)
N
t süre sonra kalan çekirdekler
n
geçen yarılanma süresi sayısı

Üst sınıflar: mekanik ve moleküler fizik

İleri

Momentum ve çarpışmalar

Derse git
p = m · v

Burada

p
momentum, kg · m/s cinsinden
m
kütle, kg cinsinden
v
hız, m/s cinsinden

Momentum bir vektördür: yönü hızın yönüyle aynıdır.

F · Δt = Δp = m · v₂ − m · v₁

Burada

F
ortalama kuvvet, N cinsinden
Δt
kuvvetin etki süresi, s cinsinden
v₁, v₂
ilk ve son hız (işaretiyle), m/s cinsinden

İtmenin birimi: N · s = kg · m/s

m₁ · v₁ + m₂ · v₂ = m₁ · v₁′ + m₂ · v₂′

Burada

v₁, v₂
etkileşmeden önceki hızlar, m/s cinsinden
v₁′, v₂′
etkileşmeden sonraki hızlar, m/s cinsinden

Kapalı bir sistemin toplam momentumu sabit kalır.

v = (m₁ · v₁ + m₂ · v₂) / (m₁ + m₂)v = (m₁ · v₁ + m₂ · v₂) / (m₁ + m₂)

Burada

v
birleşen cisimlerin ortak hızı, m/s cinsinden

Tamamen esnek olmayan çarpışma

v₁′ = (m₁ − m₂) · v₁ / (m₁ + m₂)v₂′ = 2m₁ · v₁ / (m₁ + m₂)v₁′ = (m₁ − m₂) · v₁ / (m₁ + m₂)v₂′ = 2m₁ · v₁ / (m₁ + m₂)

Burada

v₁
birinci cismin çarpışmadan önceki hızı, m/s cinsinden
v₁′, v₂′
çarpışmadan sonraki hızlar, m/s cinsinden

Tam esnek merkezî çarpışma, ikinci cisim başta duruyor

Dairesel hareket ve kütle çekimi

Derse git
v = 2πR / T = ω · Rω = 2π / T = 2πfv = 2πR / T = ω · Rω = 2π / T = 2πf

Burada

v
çizgisel hız, m/s cinsinden
R
çemberin yarıçapı, m cinsinden
T
periyot, s cinsinden
ω
açısal hız, rad/s cinsinden
f
frekans, Hz (1/s) cinsinden
a = v² / R = ω² · Ra = v² / R = ω² · R

Burada

a
merkezcil ivme, m/s² cinsinden, merkeze yönelir

Bu ivmeyi oluşturan kuvvet F = m · v² / R'dir; yeni bir kuvvet türü değil, sürtünme, ip gerilmesi, kütle çekimi gibi kuvvetlerin bileşkesidir.

F = G · m₁ · m₂ / r²F = G · m₁ · m₂ / r²

Burada

G
evrensel çekim sabiti, 6,67 · 10⁻¹¹ N · m²/kg²
m₁, m₂
cisimlerin kütleleri, kg cinsinden
r
merkezler arasındaki uzaklık, m cinsinden
v = √(G · M / r)v₁ = √(g · R) ≈ 7,9 km/sv = √(G · M / r)v₁ = √(g · R) ≈ 7,9 km/s

Burada

M
gezegenin kütlesi, kg cinsinden
r
yörünge yarıçapı (gezegenin merkezinden), m cinsinden
v₁
Dünya için birinci kozmik hız
T² = 4π² · r³ / (G · M)T² = 4π² · r³ / (G · M)

Burada

T
dolanım periyodu, s cinsinden
r
yörünge yarıçapı (elips için büyük yarı eksen), m cinsinden

Dairesel yörünge için T = 2πr / v ve v² = G · M / r'den elde edilir.

Kinetik molekül teorisinin temelleri

Derse git
n = m / M = N / NAn = m / M = N / NA

Burada

n
madde miktarı (mol sayısı), mol
m
maddenin kütlesi, kg
M
mol kütlesi, kg/mol
N
tanecik (molekül) sayısı
NA
Avogadro sayısı, 6,02 · 10²³ mol⁻¹

Madde miktarı. Buradan molekül sayı N = (m / M) · NA bulunur.

m₀ = M / NAm₀ = M / NA

Burada

m₀
bir molekülün kütlesi, kg

Bir molekülün kütlesi. Molekül başına düşen hacim V₀ = V / N’dir; molekülün boyutu yaklaşık d ≈ ∛V₀ olarak tahmin edilir.

p = (1/3) · (N/V) · m₀ · v² = (2/3) · (N/V) · Ēp = (1/3) · (N/V) · m₀ · v² = (2/3) · (N/V) · Ē

Burada

p
gazın basıncı, Pa
N/VN/V
birim hacimdeki molekül sayısı, m⁻³
v
moleküllerin ortalama karekök hızı, m/s
Ē
bir molekülün ortalama öteleme kinetik enerjisi, Ē = m₀v²/2, J

İdeal gaz için kinetik teorinin temel denklemi. (N/V) · m₀ = ρ olduğundan p = (1/3) · ρ · v² olarak da yazılır.

Ē = (3/2) · k · Tp = (N/V) · k · TĒ = (3/2) · k · Tp = (N/V) · k · T

Burada

k
Boltzmann sabiti, 1,38 · 10⁻²³ J/K (k = R / NA)
T
mutlak sıcaklık, K

Her ideal gazda bir molekülün ortalama kinetik enerjisi yalnızca sıcaklığa bağlıdır. Aynı p ve T’de bütün gazların birim hacimdeki molekül sayısı aynıdır.

v = √(3kT / m₀) = √(3RT / M)v = √(3kT / m₀) = √(3RT / M)

Burada

v
ortalama karekök hız, m/s
R
ideal gaz sabiti, 8,31 J/(mol · K)

Hız √T ile artar, √M ile azalır: aynı sıcaklıkta hafif moleküller daha hızlıdır.

T = t + 273tF = 1,8 · t + 32

Burada

t
Celsius cinsinden sıcaklık, °C
T
mutlak sıcaklık, K; ΔT = Δt
tF
Fahrenheit cinsinden sıcaklık, °F

Sıcaklık ölçekleri arasındaki bağıntı. Tersine: t = (tF − 32) / 1,8.

İdeal gaz denklemi ve sabit büyüklüklü süreçler

Derse git
p · V = n · R · T = m · R · T / Mp · V = n · R · T = m · R · T / M

Burada

p
basınç, Pa
V
hacim, m³ (1 L = 10⁻³ m³, 1 cm³ = 10⁻⁶ m³)
n
mol sayısı, mol
m, M
gazın kütlesi (kg) ve mol kütlesi (kg/mol)
R
ideal gaz sabiti, 8,31 J/(mol · K)
T
mutlak sıcaklık, K

İdeal gaz denklemi (Mendeleyev–Clapeyron denklemi). Buradan gazın yoğunluğu: ρ = m / V = p · M / (R · T).

p₁ · V₁ / T₁ = p₂ · V₂ / T₂p₁ · V₁ / T₁ = p₂ · V₂ / T₂

Burada

p₁, V₁, T₁
gazın ilk durumu
p₂, V₂, T₂
gazın son durumu (kütle aynı)

Birleşik gaz yasası (Clapeyron denklemi), m = sabit.

p₁ · V₁ = p₂ · V₂V₁ / T₁ = V₂ / T₂p₁ / T₁ = p₂ / T₂p₁ · V₁ = p₂ · V₂V₁ / T₁ = V₂ / T₂p₁ / T₁ = p₂ / T₂

Burada

T = const
izotermal süreç: basınç hacimle ters orantılıdır
p = const
izobarik süreç: hacim mutlak sıcaklıkla doğru orantılıdır
V = const
izokorik süreç: basınç mutlak sıcaklıkla doğru orantılıdır

Üç sabit büyüklüklü sürecin yasaları (m = sabit).

p = p₁ + p₂ + … + pₙ

Burada

p
karışımın basıncı
p₁, p₂, …
bileşenlerin kısmi basınçları: pᵢ = nᵢRT / V

Dalton yasası: karışımın basıncı kısmi basınçların toplamına eşittir.

Termodinamik

Derse git
ΔU = (3/2) · n · R · ΔTΔU = (3/2) · n · R · ΔT

Burada

ΔU
tek atomlu ideal gazın iç enerji değişimi, J cinsinden
n
madde miktarı, mol cinsinden
ΔT
sıcaklık değişimi, K cinsinden
W = p · ΔV

Burada

W
gazın sabit basınçta yaptığı iş, J cinsinden
ΔV
hacim değişimi, m³ cinsinden

Gaz genişlerken iş pozitif, sıkıştırılırken negatiftir. Her süreçte iş, p–V grafiğinin altındaki alana eşittir.

Q = ΔU + W

Burada

Q
gaza verilen ısı, J cinsinden (gaz ısı veriyorsa Q < 0)
ΔU
iç enerji değişimi, J cinsinden
W
gazın yaptığı iş, J cinsinden

Gaza verilen ısı, iç enerjisinin artmasına ve gazın iş yapmasına harcanır; bu, enerjinin korunumudur.

η = W / Q₁ = (Q₁ − Q₂) / Q₁ηmax = (T₁ − T₂) / T₁η = W / Q₁ = (Q₁ − Q₂) / Q₁ηmax = (T₁ − T₂) / T₁

Burada

η
verim
Q₁, Q₂
sıcak kaynaktan alınan ve soğuk kaynağa verilen ısı, J cinsinden
T₁, T₂
sıcak ve soğuk kaynağın mutlak sıcaklıkları, K cinsinden

ηmax, ideal (Carnot) makinenin verimidir; aynı sıcaklıklar arasında çalışan hiçbir gerçek makine bunu aşamaz.

Doymuş ve doymamış buhar. Havanın nemi

Derse git
p = ρ · R · T / Mp = ρ · R · T / M

Burada

p
buharın (kısmi) basıncı, Pa
ρ
buharın yoğunluğu, kg/m³
M
mol kütlesi (su için 0,018 kg/mol)

Buhar için ideal gaz denklemi; doymuş buharda p = pd, ρ = ρd. Doymuş buhara Boyle-Mariotte yasası uygulanamaz: sıkıştırılınca kütlesi değişir.

φ = ρ / ρd · 100 % = p / pd · 100 %φ = ρ / ρd · 100 % = p / pd · 100 %

Burada

φ
bağıl nem, %
ρ, p
havadaki buharın yoğunluğu (mutlak nem) ve kısmi basıncı
ρd, pd
aynı sıcaklıkta doymuş buharın yoğunluğu ve basıncı

Bağıl nem. İnsan için rahat nem yaklaşık %40–60’tır.

Katıların ve sıvıların özellikleri

Derse git
ε = Δl / l₀σ = F / Sε = Δl / l₀σ = F / S

Burada

ε
bağıl uzama (birimsiz, çoğu zaman % ile)
σ
gerilme, Pa
S
kesit alanı, m² (1 mm² = 10⁻⁶ m²)

Bağıl uzama ve gerilme, yani birim kesit alanına düşen esneklik kuvveti.

σ = E · ε

Burada

E
Young modülü, Pa: çelik ≈ 2 · 10¹¹, bakır ≈ 1,2 · 10¹¹, alüminyum ≈ 7 · 10¹⁰, kurşun ≈ 1,6 · 10¹⁰

Hooke yasası: küçük şekil değiştirmelerde gerilme bağıl uzamayla doğru orantılıdır. E yalnızca malzemeye bağlıdır, çubuğun boyutlarına bağlı değildir.

k = E · S / l₀k = E · S / l₀

Burada

k
çubuğun (telin) yay sabiti, N/m
l₀
şekli bozulmamış çubuğun boyu, m

Yay sabiti malzemeye, kesite ve boya bağlıdır; uygulanan kuvvete bağlı değildir.

Ep = k · (Δl)² / 2 = F · Δl / 2 = F² / (2k)Ep = k · (Δl)² / 2 = F · Δl / 2 = F² / (2k)

Burada

Ep
esnek şekil değiştirmiş cismin potansiyel enerjisi, J

F(Δl) grafiğinin altındaki üçgenin alanı. Kuvvet verilmişse F² / (2k) biçimi daha kullanışlıdır.

F = σ · l

Burada

σ
yüzey gerilim katsayısı, N/m (= J/m²): su ≈ 0,073, sabunlu su ≈ 0,04, alkol ≈ 0,022, cıva ≈ 0,49 (20 °C)
l
yüzeyin sınır çizgisinin uzunluğu, m

Yüzey gerilim kuvveti. σ, sıcaklık arttıkça ve yüzey aktif maddeler (sabun) eklenince azalır.

h = 2σ / (ρ · g · r)h = 2σ / (ρ · g · r)

Burada

h
kılcalda sıvının yükselme (ıslatmayan sıvıda alçalma) yüksekliği, m
ρ
sıvının yoğunluğu, kg/m³
r
kılcalın yarıçapı, m

Tam ıslatmada yüzey gerilim kuvveti σ · 2πr, sıvı sütununun ağırlığını ρgπr²h taşır. h, yarıçapla ters orantılıdır.

Üst sınıflar: elektrodinamik

İleri

Elektrik yükü, Coulomb yasası ve elektrik alanı

Derse git
q = ±N · e

Burada

q
cismin yükü, C
N
fazla (veya eksik) elektron sayısı; bir tam sayı
e
temel yük, 1,6 · 10⁻¹⁹ C

Fazla elektron negatif, eksik elektron pozitif yük demektir. Yükün korunumu yasası: kapalı bir sistemde yüklerin cebirsel toplamı değişmez: q₁ + q₂ + … = sabit.

q₁′ = q₂′ = (q₁ + q₂) / 2q₁′ = q₂′ = (q₁ + q₂) / 2

Burada

q₁, q₂
dokunmadan önceki yükler (işaretleriyle)
q₁′, q₂′
dokunduktan sonraki yükler

Yalnızca boyutu ve biçimi aynı iletken küreler için. İşaretleri unutma: +8 ve −2 → (8 − 2) / 2 = +3.

F = k · |q₁| · |q₂| / (ε · r²)F = k · |q₁| · |q₂| / (ε · r²)

Burada

F
etkileşim kuvveti, N
k
9 · 10⁹ N · m²/C² (k = 1 / (4π · ε₀))
ε
ortamın dielektrik sabiti (boşluk ve hava için 1, su için 81)
r
yükler arası uzaklık, m

Noktasal yükler için (boyutları aradaki uzaklıktan çok küçük cisimler). Newton’un üçüncü yasasına göre F₁₂ = F₂₁; yükler farklı olsa bile birbirine aynı kuvvetle etki eder.

E = F / q₀E = k · |q| / (ε · r²)E = F / q₀E = k · |q| / (ε · r²)

Burada

E
elektrik alan şiddeti, N/C (= V/m)
q₀
alana getirilen deneme yükü, C
q
alanı oluşturan noktasal yük, C

Alan şiddeti bir vektördür: pozitif yükten dışarı, negatif yüke doğru yönelir. Alandaki q yüküne F = q · E kuvveti etki eder; negatif yüke (elektrona) etki eden kuvvet E’nin tersine yönelir.

E⃗ = E⃗₁ + E⃗₂ + …

Burada

E⃗₁, E⃗₂
her yükün tek başına oluşturduğu alan şiddetleri

Aynı doğru üzerinde: aynı yönlü vektörler toplanır, zıt yönlüler çıkarılır. Dik olduklarında E = √(E₁² + E₂²).

Elektrostatik alanın potansiyeli ve potansiyel farkı

Derse git
A = q · E · dd = s · cos α

Burada

A
alanın yaptığı iş, J
q
taşınan yük (işaretiyle), C
E
düzgün alanın şiddeti, V/m
d
yer değiştirmenin alan çizgileri doğrultusundaki izdüşümü, m
α
yer değiştirme ile alan çizgileri arasındaki açı

Pozitif yük alan çizgileri yönünde giderse A > 0, ters yönde giderse A < 0, çizgilere dik giderse A = 0 olur. Negatif yük (elektron) için işaretler terstir.

A = Wp₁ − Wp₂ = −ΔWpWp = k · q₁ · q₂ / (ε · r)A = Wp₁ − Wp₂ = −ΔWpWp = k · q₁ · q₂ / (ε · r)

Burada

Wp₁, Wp₂
yükün başlangıç ve bitiş konumlarındaki potansiyel enerjisi, J
q₁, q₂
noktasal yükler (işaretleriyle), C
k
9 · 10⁹ N · m²/C²
ε
ortamın dielektrik sabiti (hava için 1)
r
yükler arası uzaklık, m

Alan pozitif iş yaptığında potansiyel enerji azalır. Aynı işaretli yükler için Wp > 0’dır (onları yaklaştırmak için dış kuvvetin iş yapması gerekir), zıt işaretli yükler için Wp < 0’dır. Sıfır düzeyi sonsuzdadır.

φ = Wp / q₀φ = k · q / (ε · r)φ = Wp / q₀φ = k · q / (ε · r)

Burada

φ
alanın verilen noktasındaki potansiyel, V
q₀
alana getirilen yük, C
q
alanı oluşturan noktasal yük (işaretiyle), C
r
yükten noktaya uzaklık, m

Sonsuzda φ = 0’dır. Pozitif yükün alanında potansiyel pozitiftir ve yüke yaklaştıkça artar; negatif yükün alanında negatiftir. φ ~ 1/r, alan şiddeti ise E ~ 1/r²: uzaklık 2 katına çıkınca potansiyel 2 kat, alan şiddeti 4 kat azalır. Aynı nokta için |φ| = E · r.

φ = φ₁ + φ₂ + … = k · q₁ / r₁ + k · q₂ / r₂ + …φ = φ₁ + φ₂ + … = k · q₁ / r₁ + k · q₂ / r₂ + …

Burada

φ₁, φ₂
her yükün tek başına oluşturduğu potansiyel (işaretiyle), V
r₁, r₂
noktadan ilgili yüke uzaklık, m

Negatif yükün potansiyeli negatif alınır. Potansiyelin sıfır olduğu noktada alan şiddeti sıfır olmayabilir, tersi de geçerlidir; Örnek 4’e bak.

U = φ₁ − φ₂ = A / qA = q · UU = φ₁ − φ₂ = A / qA = q · U

Burada

U
1 ve 2 noktaları arasındaki potansiyel farkı (gerilim), V
φ₁, φ₂
başlangıç ve bitiş noktalarının potansiyeli, V
A
yük 1’den 2’ye taşınırken alanın yaptığı iş, J
q
taşınan yük (işaretiyle), C

1 V, 1 C’luk yükü taşırken alanın 1 J iş yaptığı iki nokta arasındaki gerilimdir. Alanda serbest bırakılan pozitif yük yüksek potansiyelden düşük potansiyele, negatif yük (elektron) ise düşükten yükseğe doğru hareket eder; iki durumda da alan pozitif iş yapar.

1 eV = 1,6 · 10⁻¹⁹ C · 1 V = 1,6 · 10⁻¹⁹ J

Burada

eV
elektronvolt, bir enerji birimi
e
temel yük, 1,6 · 10⁻¹⁹ C

Yükü e olan bir parçacık durgun hâlden U gerilimini geçince U eV enerji kazanır: 100 V → 100 eV. Yükü 2e olan α parçacığı aynı gerilimde iki kat fazla, 2U eV enerji kazanır.

E = U / dE = U / d

Burada

E
düzgün alanın şiddeti, V/m
U
iki nokta (örneğin iki levha) arasındaki gerilim, V
d
bu noktalar arasındaki alan çizgileri boyunca uzaklık, m

Yalnızca düzgün alan için geçerlidir. Alan şiddeti potansiyelin azaldığı yöne doğrudur. Formülün kondansatörlerde kullanımı «Sığa ve kondansatörler» dersindedir.

φ = k · q / R (r ≤ R)φ = k · q / r (r ≥ R)φ = k · q / R (r ≤ R)φ = k · q / r (r ≥ R)

Burada

q
kürenin yükü, C
R
iletken kürenin yarıçapı, m
r
kürenin merkezinden noktaya uzaklık, m

Havada yüklü iletken küre için. Kürenin dışında alan, bütün yük merkezde toplanmış gibidir. İçeride E = 0’dır, potansiyel ise yüzeydekiyle aynıdır. Alan şiddeti yüzeyin hemen dışında en büyüktür: E = k · q / R².

ε = E₀ / Eε = E₀ / E

Burada

ε
maddenin dielektrik sabiti (birimsiz)
E₀
aynı yüklerin boşlukta oluşturduğu alan şiddeti, V/m
E
yalıtkandaki alan şiddeti, V/m

Boşluk için ε = 1, hava için ≈ 1, gaz yağı ve parafin için ≈ 2, cam için ≈ 7, su için 81’dir. Yalıtkan içinde noktasal yükün alan şiddeti, potansiyeli ve yükler arasındaki etkileşim kuvveti boşluktakinden ε kat küçüktür.

|q| · U = m · v² / 2 − m · v₀² / 2v = √(2 · |q| · U / m)|q| · U = m · v² / 2 − m · v₀² / 2v = √(2 · |q| · U / m)

Burada

|q|
parçacığın yükünün büyüklüğü, C (elektron için e)
U
parçacığın geçtiği hızlandırıcı potansiyel farkı, V
m
parçacığın kütlesi, kg (elektron 9,1 · 10⁻³¹ kg, proton 1,67 · 10⁻²⁷ kg)
v₀, v
ilk ve son hız, m/s; ikinci formül v₀ = 0 içindir

Hız √U ile orantılıdır: gerilim 4 katına çıkınca hız 2 kat, kinetik enerji 4 kat artar. Alan parçacığı yavaşlatıyorsa onu durduran gerilim U = m · v₀² / (2 · |q|) olur.

a = |q| · U / (m · d)t = l / v₀y = a · t² / 2 = |q| · U · l² / (2 · m · d · v₀²)a = |q| · U / (m · d)t = l / v₀y = a · t² / 2 = |q| · U · l² / (2 · m · d · v₀²)

Burada

a
levhalara dik ivme, m/s²
U
levhalar arasındaki gerilim, V
d
levhalar arası uzaklık, m
l
levhaların uzunluğu, m
v₀
parçacığın levhalara paralel ilk hızı, m/s
y
levhalardan çıkışta sapma (alan doğrultusundaki yer değiştirme), m

Levhaların tam ortasından giren parçacık y < d / 2 ise levhalara çarpmaz. Çıkışta hızın levhalara dik bileşeni a · t’dir; hızın sapma açısı tan β = a · t / v₀ ile bulunur.

Sığa ve kondansatörler

Derse git
C = q / UC = q / U

Burada

C
sığa, F (farad)
q
bir levhanın yükü, C
U
levhalar arasındaki gerilim, V

Aynı formülün iki başka yazılışı: q = C · U (yük) ve U = q / C (gerilim). Sığa yüke ve gerilime bağlı değildir — yük artınca gerilim de artar, oran aynı kalır.

C = ε · ε₀ · S / dC = ε · ε₀ · S / d

Burada

C
paralel levhalı kondansatörün sığası, F
ε
levhalar arasındaki maddenin dielektrik geçirgenliği (birimsiz); hava 1, parafin ≈ 2, mika ≈ 6, su 81
ε₀
elektrik sabiti, 8,85 · 10⁻¹² F/m
S
bir levhanın alanı, m²
d
levhalar arasındaki uzaklık, m

S payda değil payda üstte — alan büyüdükçe sığa artar. d altta — uzaklık büyüdükçe sığa azalır. Hesaptan önce cm²’yi m²’ye, mm’yi m’ye çevir.

Cpar = C₁ + C₂ + …

Burada

Cpar
paralel bağlamanın toplam sığası, F — en büyük sığadan da büyüktür
C₁, C₂, …
tek tek kondansatörlerin sığaları, F

Paralel: U = U₁ = U₂, q = q₁ + q₂. Sığası büyük olan kondansatör daha çok yük alır.

1 / Cseri = 1 / C₁ + 1 / C₂ + …1 / Cseri = 1 / C₁ + 1 / C₂ + …

Burada

Cseri
seri bağlamanın toplam sığası, F — en küçük sığadan da küçüktür

Seri: q = q₁ = q₂, U = U₁ + U₂. Sığası küçük olana büyük gerilim düşer. İki kondansatör için: C = C₁ · C₂ / (C₁ + C₂). n özdeş kondansatör: paralel n · C₀, seri C₀ / n.

W = q · U / 2W = C · U² / 2W = q² / (2 · C)W = q · U / 2W = C · U² / 2W = q² / (2 · C)

Burada

W
kondansatörün (elektrik alanının) enerjisi, J
q
kondansatörün yükü, C
U
levhalar arasındaki gerilim, V
C
sığa, F

Üç yazılış — aynı enerji: q = C · U yerine konunca biri diğerine dönüşür. Bildiğin iki niceliğin olduğu formülü seç.

E = U / dE = U / d

Burada

E
levhalar arasındaki düzgün alanın şiddeti, V/m
U
levhalar arasındaki gerilim, V
d
levhalar arasındaki uzaklık, m
w = ε · ε₀ · E² / 2w = ε · ε₀ · E² / 2

Burada

w
elektrik alanının enerji yoğunluğu — 1 m³’e düşen enerji, J/m³
E
alan şiddeti, V/m

Kondansatörün tüm enerjisi: W = w · S · d (yoğunluk × hacim).

Devreler: emk, güç ve Kirchhoff kuralları

Derse git
I = ℰ / (R + r)U = ℰ − I · r = I · RI = ℰ / (R + r)U = ℰ − I · r = I · R

Burada

ℰ
üretecin emk'sı, V cinsinden
R
dış devrenin direnci, Ω cinsinden
r
üretecin iç direnci, Ω cinsinden
U
üretecin uçları arasındaki gerilim, V cinsinden

Tüm devre için Ohm yasası. R = 0 olduğunda kısa devre akımı elde edilir: I = ℰ / r.

P = U · I = I² · R = U² / RQ = I² · R · tP = U · I = I² · R = U² / RQ = I² · R · t

Burada

P
elektriksel güç, W cinsinden
Q
iletkende t sürede açığa çıkan ısı, J cinsinden (Joule yasası)

Elektrik sayacı enerjiyi kilovatsaat ile ölçer: 1 kWh = 3,6 · 10⁶ J.

Yarı iletkenler ve yarı iletken devre elemanları

Derse git
R = R₀ · (1 + α · t)

Burada

R
metal iletkenin t °C sıcaklıktaki direnci, Ω
R₀
0 °C’taki direnç, Ω
α
direncin sıcaklık katsayısı, K⁻¹; metaller için α > 0 (saf metallerde yaklaşık 4 · 10⁻³ K⁻¹)

Metallerde direnç sıcaklıkla doğrusal artar. Bu bağıntı yarı iletkenlere uygulanmaz: onların direnci ısıtılınca keskin ve doğrusal olmayan biçimde düşer.

I = U / (R + Rₜ)U₁ = I · RU₂ = U − U₁I = U / (R + Rₜ)U₁ = I · RU₂ = U − U₁

Burada

I
devredeki akım (ampermetrenin gösterdiği), A
U
üretecin sabit gerilimi, V
R, Rₜ
sabit direncin ve termistörün (fotodirencin) direnci, Ω
U₁, U₂
V₁ (dirençte) ve V₂ (termistörde) voltmetrelerinin gösterdiği, V

Seri devrede gerilim dirençlerle orantılı paylaşılır: U₂ / U₁ = Rₜ / R. Direnci azalan eleman gerilimden daha küçük pay alır.

Elektromanyetik indüksiyon

Derse git
Φ = B · S · cos α

Burada

Φ
manyetik akı, weber (Wb) cinsinden
B
manyetik alan, T
S
ilmeğin alanı, m²
α
B ile yüzeyin normali (dikmesi) arasındaki açı

Manyetik akı, ilmekten “kaç alan çizgisinin” geçtiğini gösterir. Birimi 1 Wb = 1 T · 1 m²; Faraday yasasından ayrıca 1 Wb = 1 V · s.

ℰ = −N · ΔΦ / Δtℰ = −N · ΔΦ / Δt

Burada

ℰ
indüksiyon emk’sı, V
N
bobindeki sarım sayısı
ΔΦ / ΔtΔΦ / Δt
akının değişim hızı, Wb/s

Eksi işaret Lenz kuralını ifade eder: indüksiyon akımı, kendi manyetik alanıyla kendisini oluşturan akı değişimine karşı koyar.

q = N · |ΔΦ| / RNe = q / eq = N · |ΔΦ| / RNe = q / e

Burada

q
ilmekten geçen yük, C
N
sarım sayısı
ΔΦ
bir sarımdan geçen akının değişimi, Wb
R
ilmeğin direnci, Ω
Ne
ilmekten geçen elektron sayısı
e
temel yük, 1,6 · 10⁻¹⁹ C

Yük, akının ne kadar hızlı değiştiğine bağlı değildir: mıknatısı hızlı sokarsan akım büyük, süre kısa olur; galvanometreden aynı yük geçer. Φ tüm sarımlardan geçen toplam akı olarak verilmişse N ayrıca yazılmaz: q = ΔΦ / R.

ℰ = B · l · v · sin α

Burada

l
hareket eden iletkenin uzunluğu, m
v
iletkenin hızı, m/s
α
v ile B arasındaki açı

Manyetik alanda hareket eden iletkende indüksiyon emk’sı. İletken alan çizgileri boyunca hareket ederse (α = 0) emk oluşmaz.

Özindüksiyon. İndüktans. Manyetik alanın enerjisi

Derse git
Φ = L · I

Burada

Φ
devrenin kendi akımının oluşturduğu manyetik akı, Wb (N sarımlı bobinde tüm sarımlardan geçen toplam akı)
L
indüktans, H (henry)
I
akım şiddeti, A

1 H, 1 A’lik akımın 1 Wb akı oluşturduğu devrenin indüktansıdır: 1 H = 1 Wb/A = 1 V·s/A = 1 Ω·s.

L = μ · μ₀ · N² · S / lL = μ · μ₀ · N² · S / l

Burada

μ
çekirdeğin bağıl manyetik geçirgenliği (hava için μ ≈ 1, demir için yüzlerce, binlerce)
μ₀
manyetik sabit, 4π · 10⁻⁷ H/m
N
sarım sayısı
S
bobinin kesit alanı, m²
l
bobinin boyu, m

Uzun bir bobin (solenoid) için. İndüktans sarım sayısının karesiyle artar; demir çekirdek onu yüzlerce kat büyütür.

ℰöi = −L · ΔI / Δtℰöi = −L · ΔI / Δt

Burada

ℰöi
özindüksiyon emk’sı, V
L
bobinin indüktansı, H
ΔI / ΔtΔI / Δt
akım şiddetinin değişim hızı, A/s

Eksi işaret Lenz kuralıdır: akım artarken (ΔI > 0) emk kaynağa karşı, azalırken akım yönünde yönelir. Buradan ikinci tanım çıkar: 1 H, akım her saniye düzgün olarak 1 A değiştiğinde 1 V emk oluşan devrenin indüktansıdır.

WM = L · I² / 2 = Φ · I / 2 = Φ² / (2L)WM = L · I² / 2 = Φ · I / 2 = Φ² / (2L)

Burada

WM
bobinin manyetik alanının enerjisi, J
L
indüktans, H
I
akım şiddeti, A
Φ
bobinin manyetik akısı, Wb

Kinetik enerji mv²/2’ye benzer: indüktans “elektriksel kütle”, akım ise “hız” rolündedir. Kondansatördeki karşılığı WE = CU²/2’dir (bkz. “Sığa ve kondansatörler”).

w = W / V = B² / (2μ · μ₀)w = W / V = B² / (2μ · μ₀)

Burada

w
manyetik alanın enerji yoğunluğu, J/m³
V
alanın kapladığı hacim, m³
B
manyetik alan, T

Enerji yoğunluğu B² ile orantılıdır: 2 kat güçlü bir alanda her metreküpte 4 kat fazla enerji vardır.

Alternatif akım ve transformatör

Derse git
e = ℰm · sin ωtℰm = N · B · S · ω

Burada

e
emk’nın anlık değeri, V
ℰm
emk’nın genliği (maksimum değeri), V
N, B, S
sarım sayısı, manyetik alan (T), çerçevenin alanı (m²)
ω
açısal frekans, rad/s: ω = 2πf = 2π / T

Gerilim u = Um · sin ωt ve akım i = Im · sin(ωt + φ) da aynı yasayla değişir (φ, faz farkıdır). Azerbaycan’da şebeke frekansı 50 Hz’dir: T = 0,02 s, ω = 100π ≈ 314 rad/s; akım saniyede 100 kez yön değiştirir.

I = Im / √2U = Um / √2ℰ = ℰm / √2I = Im / √2U = Um / √2ℰ = ℰm / √2

Burada

I, U, ℰ
akımın, gerilimin ve emk’nın etkin değerleri; ölçü aletlerinin gösterdiği değerler
Im, Um, ℰm
genlikler (maksimum değerler)

√2 ≈ 1,41, 1/√2 ≈ 0,71. Şebekede U = 220 V, yani Um = 220 · √2 ≈ 311 V.

XL = ω · L = 2πf · LXC = 1 / (ωC) = 1 / (2πf · C)XL = ω · L = 2πf · LXC = 1 / (ωC) = 1 / (2πf · C)

Burada

XL
indüktif reaktans, Ω
XC
kapasitif reaktans, Ω
f
frekans, Hz
L, C
indüktans (H) ve sığa (F)

f arttıkça XL doğru orantılı olarak artar, XC ters orantılı olarak azalır; R frekansa bağlı değildir.

I = U / ZZ = √(R² + (XL − XC)²)I = U / ZZ = √(R² + (XL − XC)²)

Burada

Z
devrenin empedansı (toplam direnci), Ω
U, I
gerilim ve akımın etkin (veya maksimum) değerleri

Yalnızca direnç varsa Z = R, yalnızca bobin — Z = XL, yalnızca kondansatör — Z = XC. XL = XC olduğunda Z = R en küçük, akım en büyüktür; buna rezonans denir (bkz. “Elektromanyetik salınımlar ve dalgalar”).

P = I² · R = U · I · cos φcos φ = R / ZP = I² · R = U · I · cos φcos φ = R / Z

Burada

P
alternatif akımın ortalama (aktif) gücü, W
cos φ
güç katsayısı; φ, akım ile gerilim arasındaki faz farkı

Güç yalnızca dirençte açığa çıkar. Yalnızca dirençli devrede cos φ = 1 ve P = U · I; ideal bobin veya kondansatörde cos φ = 0 ve P = 0’dır.

k = U₁ / U₂ = N₁ / N₂k = U₁ / U₂ = N₁ / N₂

Burada

k
dönüştürme oranı: k > 1 — düşürücü, k < 1 — yükseltici transformatör
U₁, N₁
birincil sargının gerilimi ve sarım sayısı
U₂, N₂
ikincil sargının gerilimi ve sarım sayısı

Transformatör yalnızca alternatif akımla çalışır: doğru akım sabit bir akı oluşturur ve ikincil sargıda emk oluşmaz.

η = P₂ / P₁ = U₂ · I₂ / (U₁ · I₁)η = P₂ / P₁ = U₂ · I₂ / (U₁ · I₁)

Burada

η
transformatörün verimi
P₁
şebekeden alınan güç, W
P₂
yüke verilen güç, W

Büyük transformatörlerde verim %99’a ulaşır. İdeal transformatörde (η = 1) U₁I₁ = U₂I₂, yani I₁ / I₂ = N₂ / N₁: gerilimi kaç kat yükseltirse akımı o kadar kat düşürür.

ΔP = I² · R = P² · R / U²ΔP = I² · R = P² · R / U²

Burada

ΔP
hatta kaybolan güç, W
P
iletilen güç, W
U
iletim gerilimi, V
R
hat tellerinin direnci, Ω

Gerilimi n kat artırmak kaybı n² kat azaltır. Bu yüzden santralde yükseltici transformatör gerilimi artırır, tüketicilerin yakınında düşürücü transformatörler onu yeniden düşürür.

Elektromanyetik salınımlar ve dalgalar

Derse git
W = q² / (2C) + L · i² / 2 = qm² / (2C) = L · Im² / 2W = q² / (2C) + L · i² / 2 = qm² / (2C) = L · Im² / 2

Burada

W
devrenin toplam enerjisi, J
q, i
yükün ve akımın anlık değerleri
qm, Im
yükün ve akımın genlikleri
C, L
kondansatörün sığası (F) ve bobinin indüktansı (H)

İdeal (dirençsiz) bir devrede toplam enerji korunur. Bu yüzden WM(WE) grafiği WM = W − WE doğrusudur: iki eksenden de aynı W uzunluğunu keser. qm = C · Um olduğundan W = C · Um² / 2 de yazılabilir.

T = 2π · √(L · C)f = 1 / (2π · √(L · C))ω = 1 / √(L · C)T = 2π · √(L · C)f = 1 / (2π · √(L · C))ω = 1 / √(L · C)

Burada

T
devrenin öz salınım periyodu, s
f
öz frekans, Hz
ω
açısal frekans, rad/s
L, C
indüktans (H) ve sığa (F)

Thomson bağıntısı: periyot yalnızca L ve C ile belirlenir, yükün genliğine bağlı değildir. Yük q = qm · cos ωt, akım i = −Im · sin ωt yasasıyla değişir; Im = ω · qm, Um = qm / C. Akım en büyük değerine yükten çeyrek periyot sonra ulaşır.

c = λ · f = λ / Tc = λ · f = λ / T

Burada

c
ışığın boşluktaki hızı, ≈ 3 · 10⁸ m/s
λ
dalga boyu, m
f
frekans, Hz
T
periyot, s

Dalga başka bir ortama geçerken frekansı değişmez, hızı ve dalga boyu değişir. Bir LC devresinin yaydığı (veya aldığı) dalganın boyu: λ = c · T = 2πc · √(L · C).

R = c · t / 2R = c · t / 2

Burada

R
cisme olan uzaklık, m
t
atımın cisme gidip geri dönme süresi, s

Radar, radyo dalgalarının yansımasına dayanır. Radar kısa atımlar gönderir; bir sonraki atım, yansıyan sinyal geri döndükten sonra gönderilmelidir.

I = W / (S · Δt) = P / SI ~ 1 / r²I ~ f⁴I = W / (S · Δt) = P / SI ~ 1 / r²I ~ f⁴

Burada

I
ışınım şiddeti (elektromanyetik enerji akısı yoğunluğu), W/m²
W
S yüzeyinden Δt sürede geçen enerji, J
P
yüzeyden geçen ışınımın gücü, W
r
noktasal kaynağa olan uzaklık, m

Noktasal kaynaktan uzaklaştıkça enerji 4πr² alanlı bir küreye dağılır: uzaklık 2 kat artınca şiddet 4 kat azalır. Işınım şiddeti frekansın dördüncü kuvvetiyle orantılıdır; radyo iletişiminde bu yüzden yüksek frekanslı taşıyıcı dalgalar gerekir.

Üniversite fiziği

Üniversite

Vektörler ve kalkülüsle kinematik

Derse git
v = dr/dt = lim(Δt→0) Δr/Δta = dv/dt = d²r/dt²v = dr/dt = lim(Δt→0) Δr/Δta = dv/dt = d²r/dt²

Burada

r
konum vektörü, m cinsinden
v
anlık hız vektörü, m/s cinsinden; yörüngeye teğettir
a
ivme vektörü, m/s² cinsinden

Bileşenlerle: vₓ = dx/dt, ax = dvₓ/dt = d²x/dt² vb.; hızın büyüklüğü |v| = √(vₓ² + vy² + vz²).

v(t) = v₀ + ∫₀ᵗ a(τ) dτr(t) = r₀ + ∫₀ᵗ v(τ) dτ

Burada

v₀, r₀
başlangıç hızı ve konumu (t = 0'da); integral sabitlerini belirler
τ
integral değişkeni, s cinsinden
y(x) = x · tan θ − g · x² / (2v₀² cos² θ)y(x) = x · tan θ − g · x² / (2v₀² cos² θ)

Burada

θ
atış açısı (yataya göre)
v₀
ilk hızın büyüklüğü, m/s cinsinden

Yörünge denklemi: x = v₀ cos θ · t'den t'yi çekip y(t)'de yerine koyun; sonuç bir paraboldür.

L = v₀² sin 2θ / gH = v₀² sin² θ / (2g)T = 2v₀ sin θ / gL = v₀² sin 2θ / gH = v₀² sin² θ / (2g)T = 2v₀ sin θ / g

Burada

L
aynı seviyeye düşme durumunda menzil, m cinsinden
H
maksimum yükseklik, m cinsinden
T
uçuş süresi, s cinsinden

T, y(t) = 0'dan; H, vy = 0 koşulundan; L ise L = vₓ · T'den bulunur.

aτ = d|v|/dtan = v² / R|a| = √(aτ² + an²)aτ = d|v|/dtan = v² / R|a| = √(aτ² + an²)

Burada

aτ
teğetsel ivme — hızın büyüklüğünü değiştirir, m/s² cinsinden
an
normal (merkezcil) ivme — hızın yönünü değiştirir, m/s² cinsinden

Dönme dinamiği

Derse git
τ = r × F|τ| = r · F · sin φ = F · d

Burada

τ
tork (dönme ekseni boyunca bir vektör), N · m cinsinden
r
eksenden kuvvetin uygulama noktasına konum vektörü, m cinsinden
d
kuvvet kolu — eksenden kuvvetin etki çizgisine en kısa uzaklık, m cinsinden
I = Ic + m · a²

Burada

Ic
kütle merkezinden geçen paralel eksene göre eylemsizlik momenti, kg · m² cinsinden
a
iki eksen arasındaki uzaklık, m cinsinden

Paralel eksen (Steiner) teoremi. Kontrol: çubuk için mL²/12 + m(L/2)² = mL²/3; tablodaki değer.

τ = I · αα = dω/dtτ = I · αα = dω/dt

Burada

I
eylemsizlik momenti, kg · m² cinsinden
α
açısal ivme, rad/s² cinsinden
ω
açısal hız, rad/s cinsinden
W = ∫ τ dθP = τ · ωE = I · ω² / 2W = ∫ τ dθP = τ · ωE = I · ω² / 2

Burada

W
torkun dönme sırasında yaptığı iş, J cinsinden
P
güç, W cinsinden
E
dönme kinetik enerjisi, J cinsinden
L = r × p = I · ωdL/dt = τL = r × p = I · ωdL/dt = τ

Burada

L
açısal momentum, kg · m²/s cinsinden

Dış tork sıfırsa L = sabit: I₁ω₁ = I₂ω₂.

v = √(2gh / (1 + k))a = g · sin θ / (1 + k)v = √(2gh / (1 + k))a = g · sin θ / (1 + k)

Burada

k
I / (mR²): küre 2/5, silindir 1/2, çember 1; sürtünmesiz kayan cisim için 0
θ
eğik düzlemin eğim açısı

Sonuç ne kütleye ne de yarıçapa bağlıdır; yalnızca şekle (k) bağlıdır.

Salınımlar ve dalgalar: diferansiyel denklemler

Derse git
d²x/dt² + ω₀² · x = 0x(t) = A · cos(ω₀t + φ₀)ω₀ = √(k/m)T = 2π√(m/k)d²x/dt² + ω₀² · x = 0x(t) = A · cos(ω₀t + φ₀)ω₀ = √(k/m)T = 2π√(m/k)

Burada

ω₀
doğal açısal frekans, rad/s cinsinden
A
genlik, m cinsinden
φ₀
başlangıç fazı, rad cinsinden
k
yay sabiti, N/m cinsinden

Hız v = −Aω₀ sin(ω₀t + φ₀), ivme a = −ω₀²x; toplam enerji E = kA²/2 sabittir.

x(t) = A₀ · e^(−βt) · cos(ωt + φ₀)ω = √(ω₀² − β²)Q ≈ ω₀ / (2β)x(t) = A₀ · e^(−βt) · cos(ωt + φ₀)ω = √(ω₀² − β²)Q ≈ ω₀ / (2β)

Burada

β
sönüm katsayısı, s⁻¹ cinsinden
ω
sönümlü hareketin açısal frekansı, rad/s cinsinden (ω₀'dan biraz küçük)
Q
kalite faktörü: ne kadar büyükse sönüm o kadar zayıftır
A(ω) = (F₀/m) / √((ω₀² − ω²)² + 4β²ω²)A(ω) = (F₀/m) / √((ω₀² − ω²)² + 4β²ω²)

Burada

F₀
zorlayıcı kuvvetin genliği, N cinsinden
ω
zorlayıcı kuvvetin açısal frekansı, rad/s cinsinden

En büyük değer ωrez = √(ω₀² − 2β²) ≈ ω₀'da elde edilir; zayıf sönümde Amax ≈ F₀ / (2mβω₀), bu da statik yer değiştirmenin Q katıdır.

∂²y/∂t² = v² · ∂²y/∂x²v = √(F/μ)y = A · sin(kx − ωt)v = ω/k = λ · f∂²y/∂t² = v² · ∂²y/∂x²v = √(F/μ)y = A · sin(kx − ωt)v = ω/k = λ · f

Burada

F
teldeki gerilme kuvveti, N cinsinden
μ
çizgisel kütle yoğunluğu (birim uzunluğun kütlesi), kg/m cinsinden
k
dalga sayısı, k = 2π/λ, rad/m cinsinden

Maxwell denklemleri ve elektromanyetik dalgalar

Derse git
∮ E · dA = Qiç / ε₀∮ E · dA = Qiç / ε₀

Burada

Qiç
kapalı yüzeyin içindeki toplam yük, C cinsinden
ε₀
boşluğun elektriksel geçirgenliği, 8,85 · 10⁻¹² F/m
E
elektrik alanı (vektör), V/m cinsinden
dA
yüzey elemanı — büyüklüğü alan, yönü dış normal, m² cinsinden

I. Gauss yasası: yükler elektrik alanının kaynağıdır.

∮ B · dA = 0

Burada

B
manyetik alan (vektör), T cinsinden
∮ … dA
herhangi bir kapalı yüzey üzerinden integral

II. Manyetizma için Gauss yasası: manyetik yük (tek kutup) yoktur; B çizgileri kapalıdır.

∮ E · dl = −dΦB / dt∮ E · dl = −dΦB / dt

Burada

ΦB
eğrinin sınırladığı yüzeyden geçen manyetik akı, Wb cinsinden
dl
kapalı eğrinin elemanı (vektör), m cinsinden; sol taraf eğri boyunca emk'dır, V cinsinden

III. Faraday yasası: değişen manyetik alan dolanımlı bir elektrik alanı oluşturur.

∮ B · dl = μ₀ · (I + ε₀ · dΦE / dt)∮ B · dl = μ₀ · (I + ε₀ · dΦE / dt)

Burada

μ₀
boşluğun manyetik geçirgenliği, 4π · 10⁻⁷ H/m
I
eğriden geçen iletim akımı, A cinsinden
ε₀ · dΦE / dtε₀ · dΦE / dt
Maxwell'in yerdeğiştirme akımı, A cinsinden

IV. Ampère–Maxwell yasası: akımlar ve değişen elektrik alanları dolanımlı bir manyetik alan oluşturur.

∂²E/∂x² = μ₀ε₀ · ∂²E/∂t²c = 1/√(μ₀ε₀) ≈ 3,0 · 10⁸ m/sE = c · B∂²E/∂x² = μ₀ε₀ · ∂²E/∂t²c = 1/√(μ₀ε₀) ≈ 3,0 · 10⁸ m/sE = c · B

Burada

c
elektromanyetik dalgaların boşluktaki hızı, yani ışık hızı
E, B
alanların anlık değerleri; E ⊥ B ⊥ yayılma yönü, aynı fazdadır

Dalga şiddeti: I = c · ε₀ · E₀² / 2 (W/m²).

Özel görelilik

Derse git
γ = 1 / √(1 − v²/c²)Δt = γ · Δt₀L = L₀ / γγ = 1 / √(1 − v²/c²)Δt = γ · Δt₀L = L₀ / γ

Burada

γ
Lorentz çarpanı (γ ≥ 1)
Δt₀
özzaman — saatin durduğu sistemde ölçülen aralık, s cinsinden
L₀
öz uzunluk — cismin durduğu sistemde ölçülen uzunluk, m cinsinden

Yalnızca hareket doğrultusundaki boyut kısalır; dik boyutlar değişmez.

x′ = γ(x − vt)t′ = γ(t − vx/c²)u = (u′ + v) / (1 + u′v/c²)x′ = γ(x − vt)t′ = γ(t − vx/c²)u = (u′ + v) / (1 + u′v/c²)

Burada

x′, t′
olayın S′ sistemindeki konumu ve zamanı (S′, S'ye göre x boyunca v hızıyla hareket eder)
u′, u
cismin S′ ve S sistemlerindeki hızları

v ≪ c iken Galileo dönüşümlerine indirgenir: x′ = x − vt, t′ = t, u = u′ + v.

p = γ · m · vE = γ · m · c²E₀ = m · c²Ek = (γ − 1) · m · c²E² = (pc)² + (mc²)²

Burada

m
cismin kütlesi (durgun kütle, değişmez), kg cinsinden
E
toplam enerji, J cinsinden
E₀
durgun enerji, J cinsinden

Kuantum fiziğinin temelleri

Derse git
E = h · f = h · c / λp = h / λE = h · f = h · c / λp = h / λ

Burada

h
Planck sabiti, 6,63 · 10⁻³⁴ J · s
f
ışığın frekansı, Hz cinsinden
λ
dalga boyu, m cinsinden

Atom fiziğinde enerji elektronvolt ile ölçülür: 1 eV = 1,6 · 10⁻¹⁹ J.

h · f = A + Ek,maxEk,max = e · U₀f₀ = A / hh · f = A + Ek,maxEk,max = e · U₀f₀ = A / h

Burada

A
metalin bağlanma enerjisi (iş fonksiyonu), eV veya J cinsinden
U₀
durdurma gerilimi — fotoakımı durduran gerilim, V cinsinden
f₀
eşik frekansı, Hz cinsinden
λ = h / p = h / (m · v)Δx · Δp ≥ ħ / 2ħ = h / (2π)λ = h / p = h / (m · v)Δx · Δp ≥ ħ / 2ħ = h / (2π)

Burada

λ
de Broglie dalga boyu, m cinsinden
Δx, Δp
konum ve momentumdaki belirsizlikler
ħ
indirgenmiş Planck sabiti, ≈ 1,055 · 10⁻³⁴ J · s
−(ħ² / 2m) · d²ψ/dx² + U(x) · ψ = E · ψEₙ = n² · h² / (8mL²)ψₙ = √(2/L) · sin(nπx / L)−(ħ² / 2m) · d²ψ/dx² + U(x) · ψ = E · ψEₙ = n² · h² / (8mL²)ψₙ = √(2/L) · sin(nπx / L)

Burada

ψ
dalga fonksiyonu; |ψ|² olasılık yoğunluğudur
U(x)
potansiyel enerji, J cinsinden
n
kuantum sayısı, n = 1, 2, 3, …
L
kuyunun genişliği, m cinsinden
Eₙ = −13,6 eV / n²h · f = Em − EnEₙ = −13,6 eV / n²h · f = Em − En

Burada

Eₙ
hidrojen atomunun n. düzeyinin enerjisi (negatif: elektron bağlıdır)
Em, En
geçişteki üst ve alt düzeylerin enerjileri

Her element yalnızca kendi düzeyleri arasındaki farklara karşılık gelen fotonları yayar; bu onun spektral “parmak izidir”.

Nükleer fizik ve parçacık fiziği

Derse git
Δm = Z · mp + N · mn − m_çekirdekEb = Δm · c² = Δm (u) · 931,5 MeV

Burada

Z, N
proton ve nötron sayıları (A = Z + N)
mp, mn
proton ve nötron kütleleri: 1,007276 u ve 1,008665 u
Eb
bağlanma enerjisi; Eb / A nükleon başına bağlanma enerjisidir
N = N₀ · e^(−λt) = N₀ · 2^(−t/T)T = ln 2 / λ ≈ 0,693 / λA = λ · NN = N₀ · e^(−λt) = N₀ · 2^(−t/T)T = ln 2 / λ ≈ 0,693 / λA = λ · N

Burada

λ
bozunma sabiti, s⁻¹ cinsinden
T
yarılanma süresi
A
aktiflik — saniyedeki bozunma sayısı, becquerel (Bq) cinsinden

Ortalama ömür τ = 1/λ = T / ln 2 ≈ 1,44 T.

Q = (milk − mson) · c² = Δm (u) · 931,5 MeV

Burada

Q
tepkimenin enerji verimi; Q > 0 ise enerji açığa çıkar

Bir tepkimede yük numarası (Z) ve kütle numarası (A) toplamları korunur.