Formüller ve kolay yollar
Fizik180 formül34 kolay yol
Bu kurstaki tüm formüller ve onları hatırlamanın kolay yolları tek sayfada.
Ölçme ve hareket
BaşlangıçFizik nedir? Ölçme ve SI birimleri
Derse gitBurada
- a
- numaralı iki komşu çizgiden küçüğü
- b
- bu iki çizgiden büyüğü
- n
- aralarındaki bölme sayısı
Fiziksel büyüklüklerin birimleri: konular arası bağlantılar
Derse gitBurada
- N
- newton — F = m · a formülünden
- J
- joule (iş ve enerji) — W = F · s formülünden
- W
- watt (güç) — P = W / t formülünden
- Pa
- pascal (basınç) — p = F / S formülünden
Bu dört birim diğer hepsinin temelidir: elektrik birimleri joule ve watt’tan başlar.
Burada
- C
- coulomb (elektrik yükü) — q = I · t
- V
- volt (gerilim, potansiyel, emk) — U = W / q ya da U = P / I
- Ω
- ohm (direnç) — R = U / I
- F
- farad (sığa) — C = q / U
Volt iki yoldan elde edilir: coulomb başına joule ya da amper başına watt; sonuç aynıdır.
Burada
- T
- tesla (manyetik alan) — manyetik kuvvetten, B = F / (I · l)
- Wb
- weber (manyetik akı) — Φ = B · S; ε = ΔΦ / Δt’den Wb = V · s
- H
- henry (indüktans) — L = Φ / I; ε = L · ΔI / Δt’den H = V · s/A = Ω · s
Bütün manyetik birimler manyetik kuvvetten ve elektromanyetik indüksiyon yasasından çıkar: weber’i bilen, tesla ve henry’yi kolayca bulur.
Burada
- q · E = m · g
- yüklü cismin elektrik alanında dengesi: elektriksel kuvvet ağırlığı dengeler (E elektrik alan şiddeti, N/C = V/m)
- η · P · t = c · m · Δt
- ısıtıcının ısı dengesi: P gücüyle t sürede açığa çıkan enerjinin η kadarı suyu Δt kadar ısıtır
Birim kontrolü: C · N/C = N ve W · s = J; iki taraf uyuşur.
Sürat ve hız
Derse gitBurada
- v
- sürat, m/s cinsinden
- s
- alınan yol, metre (m) cinsinden
- t
- geçen süre, saniye (s) cinsinden
Buradan s = v · t ve t = s / v elde edilir.
İvme ve düzgün hızlanan hareket
Derse gitBurada
- aₓ
- ivme (işaretli), m/s²
- v₀ₓ, vₓ
- ilk ve son hız (işaretli), m/s
- t
- hızın değiştiği süre, s
vₓ ile aₓ aynı işaretliyse sürat artar; işaretler zıtsa cisim yavaşlar. Yani “negatif ivme” her zaman frenleme demek değildir!
Burada
- vₓ
- t anındaki hız (işaretli)
Hız zamana doğrusal olarak bağlıdır.
Burada
- x₀
- ilk konum, m
- x
- t anındaki konum, m
Düzgün hızlanan hareketin konum denklemi. Yer değiştirme sₓ = x − x₀ = v₀ₓt + aₓt²/2; cisim geri dönmüyorsa alınan yol da budur.
Burada
- (v₀ₓ + vₓ) / 2(v₀ₓ + vₓ) / 2
- düzgün hızlanan harekette ortalama hız
Ortalama hız, ilk ve son hızların aritmetik ortalamasıdır; yalnızca düzgün hızlanan harekette!
Burada
- v₀, v
- ilk ve son hız, m/s
- a
- ivme (frenlemede negatif), m/s²
Başka yazılışı: v² − v₀² = 2as. Fren mesafesi: s = v₀² / (2|a|).
Burada
- sₙ
- durgun hâlden başlayan cismin n. saniyede aldığı yol, m
- n
- saniyenin sıra numarası
sₙ = s(n) − s(n − 1) farkından elde edilir.
Hareket grafikleri
Derse gitBurada
- vₓ
- hız (işaretli), m/s
- Δx = x₂ − x₁
- grafikteki iki noktanın konum farkı, m
- Δt = t₂ − t₁
- bu noktaların zaman farkı, s
x–t grafiğinin eğimi hızdır: doğru ne kadar dikse hızın büyüklüğü o kadar fazladır; doğru alçalıyorsa vₓ < 0’dır.
Burada
- aₓ
- ivme (işaretli), m/s²
- Δvₓ
- vₓ–t grafiğindeki iki noktanın hız farkı, m/s
vₓ–t grafiğinin eğimi ivmedir.
Burada
- sₓ
- yer değiştirme, m
- v₀ₓ, vₓ
- aralığın başındaki ve sonundaki hız, m/s
vₓ–t altındaki yamuğun alanı. Düzgün doğrusal harekette bu bir dikdörtgendir: sₓ = vₓ · t. Aynı şekilde aₓ–t altındaki dikdörtgen Δvₓ = aₓ · t verir.
Burada
- x₀
- ilk konum, m
- v₀ₓ
- ilk hız (işaretli), m/s
- aₓ
- ivme (işaretli), m/s²
Düzgün hızlanan hareketin konum denklemi; grafiği bir paraboldür, aₓ < 0 ise kolları aşağı bakar. Formül «İvme ve düzgün hızlanan hareket» dersinde ayrıntılı açıklanır.
Kuvvetler ve Newton yasaları
BaşlangıçKuvvet, eylemsizlik ve etkileşim
Derse gitBurada
- F₁₂
- 1. cismin 2. cisme uyguladığı kuvvet
- F₂₁
- 2. cismin 1. cisme uyguladığı kuvvet
İki cisim birbirine büyüklükçe eşit, yönce zıt kuvvetler uygular.
Newton'un ikinci yasası
Derse gitBurada
- F
- net kuvvet, newton (N) cinsinden
- m
- kütle, kilogram (kg) cinsinden
- a
- ivme, m/s² cinsinden
Buradan a = F / m ve m = F / a elde edilir.
Esneklik kuvveti ve sürtünme kuvveti
Derse gitBurada
- Fes
- esneklik kuvvetinin büyüklüğü, N
- k
- yay sabiti, N/m — malzemeye, uzunluğa ve kalınlığa bağlıdır
- Δl = |l − l₀|
- uzama (veya sıkışma) miktarı: son ve ilk uzunluk farkı, m
Hooke yasası: küçük esnek şekil değişikliklerinde esneklik kuvveti uzama miktarıyla doğru orantılıdır. Bileşen olarak Fₓ = −k · x: kuvvet şekil değişikliğine zıt yönlüdür.
Burada
- kpar
- paralel bağlamada yay sabiti: uzamalar eşit, kuvvetler toplanır
- kseri
- seri bağlamada yay sabiti: kuvvet aynı, uzamalar toplanır
Yayların bağlanması. Bir yayı n eşit parçaya kesersen her parçanın yay sabiti n · k olur.
Burada
- Fs
- kayma sürtünme kuvveti (ve en büyük statik sürtünme), N
- μ
- kayma sürtünme katsayısı — birimsizdir; yüzeylerin malzemesine ve işlenişine bağlıdır, temas alanına bağlı değildir
- N
- yüzeyin tepki kuvveti (normal kuvvet), N; yatay yüzeyde başka düşey kuvvet yoksa N = mg
Yatay F kuvveti 0’dan artarken Fs(F) grafiği önce 45°’lik bir doğrudur (Fs = F, cisim durgun), sonra μN’de yatay bir doğrudur (cisim kayar).
Burada
- tf
- frenleme süresi, s
- sf
- fren mesafesi, m
- v₀
- frenlemenin başındaki hız, m/s
a = μg ve düzgün yavaşlayan hareketin formüllerinden elde edilir.
Yer çekimi kuvveti, ağırlık ve ağırlıksızlık
Derse gitBurada
- F
- çekim kuvveti, N
- m₁, m₂
- cisimlerin kütleleri, kg
- r
- merkezler arasındaki uzaklık, m
- G
- evrensel çekim sabiti, 6,67 · 10⁻¹¹ N · m² / kg²: aralarında 1 m bulunan 1’er kg’lık iki cismin çekim kuvveti
Burada
- m
- cismin kütlesi, kg
- g₀
- Dünya yüzeyindeki yer çekimi ivmesi
- gh
- h yüksekliğindeki yer çekimi ivmesi
- R
- Dünya’nın yarıçapı (≈ 6400 km)
Yer çekimi kuvveti ve yüksekliğe bağlılığı.
Burada
- a
- asansörün ivmesinin büyüklüğü, m/s²
- n
- aşırı yüklenme: n > 1 — P artmış, n = 0 — ağırlıksızlık
Burada
- v
- otomobilin hızı, m/s
- R
- köprünün eğrilik yarıçapı, m
v = √(g · R) olduğunda tümsek köprünün tepesinde P = 0 olur: ağırlıksızlık.
Serbest düşme ve atılan cisimlerin hareketi
Derse gitBurada
- v
- t anındaki hız, m/s
- h
- t sürede düşülen yükseklik, m
- g
- yer çekimi ivmesi, 10 m/s²
Serbest düşme formülleri (v₀ = 0).
Burada
- v₀
- ilk hız, m/s
- vy
- hızın düşey bileşeni: çıkarken pozitif, inerken negatif
- y
- atış noktasından yükseklik, m
Düşey yukarı atılan cismin hareket denklemleri.
Burada
- t₁
- çıkış süresi (vy = 0 koşulundan)
- H
- maksimum yükseklik
- T
- atış seviyesine dönüş süresi, T = 2t₁
Simetri: cisim v₀ süratiyle geri döner.
Burada
- v₀
- aşağı yönlü ilk hız, m/s
- h
- düşülen yükseklik, m
Burada
- v₀
- yatay ilk hız, m/s
- h
- atış yüksekliği, m
- R
- menzil, m
Yatay atış: uçuş süresi v₀’a bağlı değildir. Yere çarpma hızı v = √(v₀² + (gt)²).
Burada
- α
- atış açısı (hız ile yatay arasında)
- T, H
- uçuş süresi ve maksimum yükseklik
- R
- menzil (atış seviyesine düşerken)
Menzil 45°’de en büyüktür; toplamı 90° olan açılar (30° ve 60°) aynı menzili verir.
Basınç, enerji ve ısı
OrtaBasınç: katılar, sıvılar ve atmosfer
Derse gitBurada
- p
- basınç, pascal (Pa) cinsinden
- F
- yüzeye dik etki eden kuvvet, N cinsinden
- S
- yüzeyin alanı, m² cinsinden
Burada
- ρ
- sıvının yoğunluğu, kg/m³ cinsinden (su için 1000 kg/m³)
- g
- yer çekimi ivmesi, ≈ 9,8 N/kg
- h
- sıvı sütununun yüksekliği (derinlik), m cinsinden
Sıvının derinlikteki basıncı (hidrostatik basınç)
Kaldırma kuvveti ve yüzme şartları
Derse gitBurada
- Fk
- kaldırma kuvveti, N
- ρs
- sıvının (gazın) özkütlesi, kg/m³; cismin değil!
- g
- yer çekimi ivmesi, ≈ 10 m/s² (N/kg)
- Vb
- cismin sıvıya batan kısmının hacmi, m³ (tamamen batmışsa tüm hacmi)
Fk cismin maddesine, biçimine ve tamamen batmış cismin derinliğine bağlı değildir. 1 cm³ = 10⁻⁶ m³, 1 L = 10⁻³ m³.
Burada
- P
- cismin havadaki ağırlığı (P = mg), N
- Ps
- sıvıdaki ağırlık; tamamen batmış cismi tutan dinamometrenin gösterdiği değer, N
- ρc
- cismin özkütlesi, kg/m³
İkinci formül birinciden çıkar: Fk = P − Ps = ρs g V ve P = ρc g V; bunları bölünce g ve V sadeleşir.
Burada
- Vb / VVb / V
- batan hacmin cismin tüm hacmine oranı
- ρc
- cismin (ortalama) özkütlesi
- ρs
- sıvının özkütlesi
Yüzen bir cisme etki eden kaldırma kuvveti her zaman ağırlığına eşittir ve sıvının özkütlesine bağlı değildir: yoğun sıvıda cisim az, az yoğun sıvıda çok batar.
Burada
- Fnet
- net kaldırma kuvveti; balonun kaldırabileceği en büyük yük ağırlığı, N
- ρhava
- havanın özkütlesi (0 °C’de 1,29 kg/m³); V balonun hacmi
- ρgaz
- balondaki gazın özkütlesi: helyum 0,18 kg/m³, hidrojen 0,09 kg/m³
- mz
- zarfın (ve sepetin) kütlesi, kg
Sal ve kayık problemleri de aynı yolla çözülür: hava yerine su, gaz yerine cismin kendi malzemesi alınır.
İş, enerji ve güç
Derse gitBurada
- F
- hareket yönündeki kuvvet, N cinsinden
- s
- yer değiştirme, m cinsinden
W — yapılan iş, joule (J) cinsinden
Burada
- Ek
- kinetik enerji — hareket enerjisi, J cinsinden
- m
- kütle, kg cinsinden
- v
- sürat, m/s cinsinden
Burada
- Ep
- yerden h yükseklikteki cismin potansiyel enerjisi, J cinsinden
- h
- yükseklik, m cinsinden
Burada
- t
- işin yapıldığı süre, s cinsinden
P — güç, watt (W) cinsinden; W — yapılan iş, J cinsinden
Statiğin temelleri: kuvvet momenti, kaldıraç, makaralar, eğik düzlem
Derse gitBurada
- M
- kuvvet momenti (tork), N · m
- F
- kuvvetin büyüklüğü, N
- d
- kuvvet kolu, m; kuvvet l uzunluğundaki çubuğun ucuna çubukla α açısı yaparak uygulanıyorsa d = l · sin α
Cismi saat yönünün tersine döndüren kuvvetin momenti pozitif, saat yönünde döndürenin negatif alınır (bu bir anlaşmadır).
Burada
- ΣF
- cisme etki eden tüm kuvvetlerin vektörel toplamı (bileşkesi) — birinci şart
- ΣM
- herhangi bir eksene göre tüm kuvvet momentlerinin cebirsel toplamı — ikinci şart
Dengedeki bir cisim için momentler herhangi bir noktaya göre yazılabilir. En uygunu bilinmeyen kuvvetin uygulandığı noktadır: kolu sıfır olur ve denklemden düşer.
Burada
- F₁, F₂
- kaldıracı zıt yönlerde döndürmeye çalışan kuvvetler, N
- d₁, d₂
- bu kuvvetlerin kolları, m
Momentler kuralı: saat yönünde döndüren momentler saat yönünün tersine döndüren momentlere eşitse kaldıraç dengededir. Kuvvetler kollarla ters orantılıdır. Kaldıracın kendi ağırlığı verilmişse ağırlık merkezine (türdeş kaldıraçta ortasına) uygulanır.
Burada
- xc
- ağırlık merkezinin koordinatı
- m₁, m₂
- cisimlerin kütleleri
- x₁, x₂
- cisimlerin (ağırlık merkezlerinin) koordinatları
Bu, momentler kuralının ta kendisidir: ağırlık merkezine göre ağırlık kuvvetlerinin momentleri toplamı sıfırdır; sistem bu noktadan desteklenirse dengede kalır.
Burada
- F
- ipin serbest ucuna uygulanan kuvvet, N
- P
- yükün (hareketli makaralarla birlikte) ağırlığı, N
- n
- yükü taşıyan ip kollarının sayısı: sabit makarada n = 1, bir hareketli makarada n = 2
- s, h
- ipin ucunun ve yükün yer değiştirmeleri, m
Sürtünme ve ipin ağırlığı ihmal edilir. Makara sistemi (palanga) kuvvetten n kat kazandırır, ipin ucu ise n kat uzun yol alır.
Burada
- F
- yükü düzlem boyunca sabit hızla çeken kuvvet (sürtünme yok), N
- l, h
- eğik düzlemin uzunluğu ve yüksekliği, m
- P
- yükün ağırlığı, P = mg, N
- α
- düzlemin yatayla yaptığı açı, sin α = h / l
İdeal (sürtünmesiz) eğik düzlem için altın kural: yapılan F · l işi, yükü doğrudan kaldırmak için gereken P · h işine eşittir. Düzlem ne kadar uzun (az eğimli) olursa kuvvet o kadar küçüktür.
Burada
- η
- verim
- Wy
- yararlı iş: Wy = P · h = mgh, J
- Wh
- harcanan iş: Wh = F · s; s, kuvvetin uygulandığı noktanın yoludur (eğik düzlemde l, hareketli makarada 2h), J
Her zaman η < %100’dür: altın kural yalnızca ideal makine için geçerlidir. Yararlı iş aynıysa verim düştükçe gereken kuvvet artar.
Isı ve sıcaklık
Derse gitBurada
- T
- Kelvin ölçeğine göre sıcaklık, K cinsinden
- t
- Celsius ölçeğine göre sıcaklık, °C cinsinden
Örneğin 20 °C = 293 K; sıcaklık farkı ise iki ölçekte de aynıdır.
Burada
- Q
- ısı miktarı, J cinsinden
- c
- maddenin öz ısısı, J/(kg · °C) cinsinden
- m
- kütle, kg cinsinden
ΔT — sıcaklık değişimi (son − ilk), °C cinsinden
Elektrik ve manyetizma
OrtaElektrik akımı ve Ohm yasası
Derse gitBurada
- I
- akım şiddeti, amper (A) cinsinden
- q
- iletkenin kesitinden geçen yük, coulomb (C) cinsinden
- t
- zaman, s cinsinden
Akım şiddeti ampermetreyle ölçülür; ampermetre devreye seri bağlanır.
Burada
- I
- akım şiddeti, A cinsinden
- U
- gerilim (potansiyel farkı), V cinsinden
- R
- direnç, Ω cinsinden
Buradan U = I · R ve R = U / I elde edilir.
Mıknatıslar, manyetik alan ve elektromıknatıs
Derse gitBurada
- μ
- maddenin manyetik geçirgenliği (birimsiz)
- B
- madde içindeki manyetik alan
- B₀
- aynı akımın boşluktaki (çekirdeksiz) alanı
Manyetik geçirgenlik, maddenin alanı kaç kat güçlendirdiğini (veya zayıflattığını) gösterir.
Amper ve Lorentz kuvvetleri. Elektrik motoru
Derse gitBurada
- B
- manyetik alan, T
- Fmax
- tel alan çizgilerine dikken ona etki eden kuvvet, N
- I
- akım şiddeti, A
- l
- telin alan içindeki kısmının uzunluğu, m
1 T = 1 N / (A · m). Dünya’nın manyetik alanı yaklaşık 5 · 10⁻⁵ T, tıbbi MR cihazınınki 1,5–3 T’dır. B tele ve akıma bağlı değildir: akım artarsa Fmax artar, B aynı kalır.
Burada
- FA
- Amper kuvveti, N
- α
- akımın yönü ile alan vektörü arasındaki açı
α = 90° iken kuvvet en büyüktür (F = B · I · l); tel alan çizgileri boyunca uzanınca (α = 0°) kuvvet sıfırdır.
Burada
- M
- çerçeveye etki eden tork, N · m
- N
- sarım sayısı
- S
- çerçevenin alanı, m²
- α
- çerçeve düzleminin normali ile alan vektörü arasındaki açı
Tork, çerçeve düzlemi alan çizgilerine paralelken (α = 90°) en büyük, dikken (α = 0°) sıfırdır.
Burada
- FL
- Lorentz kuvveti, N
- q
- parçacığın yükü, C
- v
- parçacığın sürati, m/s
- α
- hız vektörü ile alan vektörü arasındaki açı
Lorentz kuvveti hıza her zaman diktir, bu yüzden iş yapmaz: parçacığın süratini ve kinetik enerjisini değiştirmez, yalnızca hareket yönünü değiştirir. Yönü sol el kuralıyla bulunur: dört parmak pozitif parçacığın hızı yönünde, negatif parçacık (elektron) için ise hızın tersine tutulur.
Burada
- R
- yörüngenin (çemberin) yarıçapı, m
- T
- dolanım periyodu, s
- m
- parçacığın kütlesi, kg
Periyot ne sürate ne yarıçapa bağlıdır: hızlı parçacık daha büyük bir çember çizer ama onu aynı sürede dolanır. Frekans ν = 1 / T = |q| · B / (2π · m).
Burada
- U
- iyonları hızlandıran gerilim, V
- R
- iyonun spektrometredeki çemberinin yarıçapı, m
Yükleri eşit iyonlar için R ~ √m: 4 kat ağır iyon 2 kat büyük yarıçaplı bir çember çizer.
Dalgalar, ışık ve atom
İleriSalınımlar, dalgalar ve ses
Derse gitBurada
- T
- periyot, s cinsinden
- n
- t sürede yapılan salınım sayısı
f — frekans, Hz cinsinden
Burada
- l
- sarkacın uzunluğu, m cinsinden
- g
- yer çekimi ivmesi, m/s² cinsinden
Burada
- v
- dalganın yayılma hızı, m/s cinsinden
- λ
- dalga boyu, m cinsinden
Işık: yansıma, kırılma ve mercekler
Derse gitBurada
- α
- gelme açısı (ışın ile normal arasındaki açı)
- β
- yansıma açısı
Burada
- n
- ortamın kırılma indisi
- c
- ışığın boşluktaki hızı, ≈ 300 000 km/s
- v
- ışığın o ortamdaki hızı
Su için n ≈ 1,33, cam için ≈ 1,5, elmas için ≈ 2,42
D — yakınsama, diyoptri (D) cinsinden; f — odak uzaklığı, metre cinsinden. Kalın kenarlı mercekte f ve D negatiftir.
Atomun yapısı ve radyoaktivite
Derse gitBurada
- N₀
- başlangıçtaki radyoaktif çekirdek sayısı (ya da maddenin kütlesi)
- N
- t süre sonra kalan çekirdekler
- n
- geçen yarılanma süresi sayısı
Üst sınıflar: mekanik ve moleküler fizik
İleriMomentum ve çarpışmalar
Derse gitBurada
- p
- momentum, kg · m/s cinsinden
- m
- kütle, kg cinsinden
- v
- hız, m/s cinsinden
Momentum bir vektördür: yönü hızın yönüyle aynıdır.
Burada
- F
- ortalama kuvvet, N cinsinden
- Δt
- kuvvetin etki süresi, s cinsinden
- v₁, v₂
- ilk ve son hız (işaretiyle), m/s cinsinden
İtmenin birimi: N · s = kg · m/s
Burada
- v₁, v₂
- etkileşmeden önceki hızlar, m/s cinsinden
- v₁′, v₂′
- etkileşmeden sonraki hızlar, m/s cinsinden
Kapalı bir sistemin toplam momentumu sabit kalır.
Burada
- v
- birleşen cisimlerin ortak hızı, m/s cinsinden
Tamamen esnek olmayan çarpışma
Burada
- v₁
- birinci cismin çarpışmadan önceki hızı, m/s cinsinden
- v₁′, v₂′
- çarpışmadan sonraki hızlar, m/s cinsinden
Tam esnek merkezî çarpışma, ikinci cisim başta duruyor
Dairesel hareket ve kütle çekimi
Derse gitBurada
- v
- çizgisel hız, m/s cinsinden
- R
- çemberin yarıçapı, m cinsinden
- T
- periyot, s cinsinden
- ω
- açısal hız, rad/s cinsinden
- f
- frekans, Hz (1/s) cinsinden
Burada
- a
- merkezcil ivme, m/s² cinsinden, merkeze yönelir
Bu ivmeyi oluşturan kuvvet F = m · v² / R'dir; yeni bir kuvvet türü değil, sürtünme, ip gerilmesi, kütle çekimi gibi kuvvetlerin bileşkesidir.
Burada
- G
- evrensel çekim sabiti, 6,67 · 10⁻¹¹ N · m²/kg²
- m₁, m₂
- cisimlerin kütleleri, kg cinsinden
- r
- merkezler arasındaki uzaklık, m cinsinden
Burada
- M
- gezegenin kütlesi, kg cinsinden
- r
- yörünge yarıçapı (gezegenin merkezinden), m cinsinden
- v₁
- Dünya için birinci kozmik hız
Burada
- T
- dolanım periyodu, s cinsinden
- r
- yörünge yarıçapı (elips için büyük yarı eksen), m cinsinden
Dairesel yörünge için T = 2πr / v ve v² = G · M / r'den elde edilir.
Kinetik molekül teorisinin temelleri
Derse gitBurada
- n
- madde miktarı (mol sayısı), mol
- m
- maddenin kütlesi, kg
- M
- mol kütlesi, kg/mol
- N
- tanecik (molekül) sayısı
- NA
- Avogadro sayısı, 6,02 · 10²³ mol⁻¹
Madde miktarı. Buradan molekül sayı N = (m / M) · NA bulunur.
Burada
- m₀
- bir molekülün kütlesi, kg
Bir molekülün kütlesi. Molekül başına düşen hacim V₀ = V / N’dir; molekülün boyutu yaklaşık d ≈ ∛V₀ olarak tahmin edilir.
Burada
- p
- gazın basıncı, Pa
- N/VN/V
- birim hacimdeki molekül sayısı, m⁻³
- v
- moleküllerin ortalama karekök hızı, m/s
- Ē
- bir molekülün ortalama öteleme kinetik enerjisi, Ē = m₀v²/2, J
İdeal gaz için kinetik teorinin temel denklemi. (N/V) · m₀ = ρ olduğundan p = (1/3) · ρ · v² olarak da yazılır.
Burada
- k
- Boltzmann sabiti, 1,38 · 10⁻²³ J/K (k = R / NA)
- T
- mutlak sıcaklık, K
Her ideal gazda bir molekülün ortalama kinetik enerjisi yalnızca sıcaklığa bağlıdır. Aynı p ve T’de bütün gazların birim hacimdeki molekül sayısı aynıdır.
Burada
- v
- ortalama karekök hız, m/s
- R
- ideal gaz sabiti, 8,31 J/(mol · K)
Hız √T ile artar, √M ile azalır: aynı sıcaklıkta hafif moleküller daha hızlıdır.
Burada
- t
- Celsius cinsinden sıcaklık, °C
- T
- mutlak sıcaklık, K; ΔT = Δt
- tF
- Fahrenheit cinsinden sıcaklık, °F
Sıcaklık ölçekleri arasındaki bağıntı. Tersine: t = (tF − 32) / 1,8.
İdeal gaz denklemi ve sabit büyüklüklü süreçler
Derse gitBurada
- p
- basınç, Pa
- V
- hacim, m³ (1 L = 10⁻³ m³, 1 cm³ = 10⁻⁶ m³)
- n
- mol sayısı, mol
- m, M
- gazın kütlesi (kg) ve mol kütlesi (kg/mol)
- R
- ideal gaz sabiti, 8,31 J/(mol · K)
- T
- mutlak sıcaklık, K
İdeal gaz denklemi (Mendeleyev–Clapeyron denklemi). Buradan gazın yoğunluğu: ρ = m / V = p · M / (R · T).
Burada
- p₁, V₁, T₁
- gazın ilk durumu
- p₂, V₂, T₂
- gazın son durumu (kütle aynı)
Birleşik gaz yasası (Clapeyron denklemi), m = sabit.
Burada
- T = const
- izotermal süreç: basınç hacimle ters orantılıdır
- p = const
- izobarik süreç: hacim mutlak sıcaklıkla doğru orantılıdır
- V = const
- izokorik süreç: basınç mutlak sıcaklıkla doğru orantılıdır
Üç sabit büyüklüklü sürecin yasaları (m = sabit).
Burada
- p
- karışımın basıncı
- p₁, p₂, …
- bileşenlerin kısmi basınçları: pᵢ = nᵢRT / V
Dalton yasası: karışımın basıncı kısmi basınçların toplamına eşittir.
Termodinamik
Derse gitBurada
- ΔU
- tek atomlu ideal gazın iç enerji değişimi, J cinsinden
- n
- madde miktarı, mol cinsinden
- ΔT
- sıcaklık değişimi, K cinsinden
Burada
- W
- gazın sabit basınçta yaptığı iş, J cinsinden
- ΔV
- hacim değişimi, m³ cinsinden
Gaz genişlerken iş pozitif, sıkıştırılırken negatiftir. Her süreçte iş, p–V grafiğinin altındaki alana eşittir.
Burada
- Q
- gaza verilen ısı, J cinsinden (gaz ısı veriyorsa Q < 0)
- ΔU
- iç enerji değişimi, J cinsinden
- W
- gazın yaptığı iş, J cinsinden
Gaza verilen ısı, iç enerjisinin artmasına ve gazın iş yapmasına harcanır; bu, enerjinin korunumudur.
Burada
- η
- verim
- Q₁, Q₂
- sıcak kaynaktan alınan ve soğuk kaynağa verilen ısı, J cinsinden
- T₁, T₂
- sıcak ve soğuk kaynağın mutlak sıcaklıkları, K cinsinden
ηmax, ideal (Carnot) makinenin verimidir; aynı sıcaklıklar arasında çalışan hiçbir gerçek makine bunu aşamaz.
Doymuş ve doymamış buhar. Havanın nemi
Derse gitBurada
- p
- buharın (kısmi) basıncı, Pa
- ρ
- buharın yoğunluğu, kg/m³
- M
- mol kütlesi (su için 0,018 kg/mol)
Buhar için ideal gaz denklemi; doymuş buharda p = pd, ρ = ρd. Doymuş buhara Boyle-Mariotte yasası uygulanamaz: sıkıştırılınca kütlesi değişir.
Burada
- φ
- bağıl nem, %
- ρ, p
- havadaki buharın yoğunluğu (mutlak nem) ve kısmi basıncı
- ρd, pd
- aynı sıcaklıkta doymuş buharın yoğunluğu ve basıncı
Bağıl nem. İnsan için rahat nem yaklaşık %40–60’tır.
Katıların ve sıvıların özellikleri
Derse gitBurada
- ε
- bağıl uzama (birimsiz, çoğu zaman % ile)
- σ
- gerilme, Pa
- S
- kesit alanı, m² (1 mm² = 10⁻⁶ m²)
Bağıl uzama ve gerilme, yani birim kesit alanına düşen esneklik kuvveti.
Burada
- E
- Young modülü, Pa: çelik ≈ 2 · 10¹¹, bakır ≈ 1,2 · 10¹¹, alüminyum ≈ 7 · 10¹⁰, kurşun ≈ 1,6 · 10¹⁰
Hooke yasası: küçük şekil değiştirmelerde gerilme bağıl uzamayla doğru orantılıdır. E yalnızca malzemeye bağlıdır, çubuğun boyutlarına bağlı değildir.
Burada
- k
- çubuğun (telin) yay sabiti, N/m
- l₀
- şekli bozulmamış çubuğun boyu, m
Yay sabiti malzemeye, kesite ve boya bağlıdır; uygulanan kuvvete bağlı değildir.
Burada
- Ep
- esnek şekil değiştirmiş cismin potansiyel enerjisi, J
F(Δl) grafiğinin altındaki üçgenin alanı. Kuvvet verilmişse F² / (2k) biçimi daha kullanışlıdır.
Burada
- σ
- yüzey gerilim katsayısı, N/m (= J/m²): su ≈ 0,073, sabunlu su ≈ 0,04, alkol ≈ 0,022, cıva ≈ 0,49 (20 °C)
- l
- yüzeyin sınır çizgisinin uzunluğu, m
Yüzey gerilim kuvveti. σ, sıcaklık arttıkça ve yüzey aktif maddeler (sabun) eklenince azalır.
Burada
- h
- kılcalda sıvının yükselme (ıslatmayan sıvıda alçalma) yüksekliği, m
- ρ
- sıvının yoğunluğu, kg/m³
- r
- kılcalın yarıçapı, m
Tam ıslatmada yüzey gerilim kuvveti σ · 2πr, sıvı sütununun ağırlığını ρgπr²h taşır. h, yarıçapla ters orantılıdır.
Üst sınıflar: elektrodinamik
İleriElektrik yükü, Coulomb yasası ve elektrik alanı
Derse gitBurada
- q
- cismin yükü, C
- N
- fazla (veya eksik) elektron sayısı; bir tam sayı
- e
- temel yük, 1,6 · 10⁻¹⁹ C
Fazla elektron negatif, eksik elektron pozitif yük demektir. Yükün korunumu yasası: kapalı bir sistemde yüklerin cebirsel toplamı değişmez: q₁ + q₂ + … = sabit.
Burada
- q₁, q₂
- dokunmadan önceki yükler (işaretleriyle)
- q₁′, q₂′
- dokunduktan sonraki yükler
Yalnızca boyutu ve biçimi aynı iletken küreler için. İşaretleri unutma: +8 ve −2 → (8 − 2) / 2 = +3.
Burada
- F
- etkileşim kuvveti, N
- k
- 9 · 10⁹ N · m²/C² (k = 1 / (4π · ε₀))
- ε
- ortamın dielektrik sabiti (boşluk ve hava için 1, su için 81)
- r
- yükler arası uzaklık, m
Noktasal yükler için (boyutları aradaki uzaklıktan çok küçük cisimler). Newton’un üçüncü yasasına göre F₁₂ = F₂₁; yükler farklı olsa bile birbirine aynı kuvvetle etki eder.
Burada
- E
- elektrik alan şiddeti, N/C (= V/m)
- q₀
- alana getirilen deneme yükü, C
- q
- alanı oluşturan noktasal yük, C
Alan şiddeti bir vektördür: pozitif yükten dışarı, negatif yüke doğru yönelir. Alandaki q yüküne F = q · E kuvveti etki eder; negatif yüke (elektrona) etki eden kuvvet E’nin tersine yönelir.
Burada
- E⃗₁, E⃗₂
- her yükün tek başına oluşturduğu alan şiddetleri
Aynı doğru üzerinde: aynı yönlü vektörler toplanır, zıt yönlüler çıkarılır. Dik olduklarında E = √(E₁² + E₂²).
Elektrostatik alanın potansiyeli ve potansiyel farkı
Derse gitBurada
- A
- alanın yaptığı iş, J
- q
- taşınan yük (işaretiyle), C
- E
- düzgün alanın şiddeti, V/m
- d
- yer değiştirmenin alan çizgileri doğrultusundaki izdüşümü, m
- α
- yer değiştirme ile alan çizgileri arasındaki açı
Pozitif yük alan çizgileri yönünde giderse A > 0, ters yönde giderse A < 0, çizgilere dik giderse A = 0 olur. Negatif yük (elektron) için işaretler terstir.
Burada
- Wp₁, Wp₂
- yükün başlangıç ve bitiş konumlarındaki potansiyel enerjisi, J
- q₁, q₂
- noktasal yükler (işaretleriyle), C
- k
- 9 · 10⁹ N · m²/C²
- ε
- ortamın dielektrik sabiti (hava için 1)
- r
- yükler arası uzaklık, m
Alan pozitif iş yaptığında potansiyel enerji azalır. Aynı işaretli yükler için Wp > 0’dır (onları yaklaştırmak için dış kuvvetin iş yapması gerekir), zıt işaretli yükler için Wp < 0’dır. Sıfır düzeyi sonsuzdadır.
Burada
- φ
- alanın verilen noktasındaki potansiyel, V
- q₀
- alana getirilen yük, C
- q
- alanı oluşturan noktasal yük (işaretiyle), C
- r
- yükten noktaya uzaklık, m
Sonsuzda φ = 0’dır. Pozitif yükün alanında potansiyel pozitiftir ve yüke yaklaştıkça artar; negatif yükün alanında negatiftir. φ ~ 1/r, alan şiddeti ise E ~ 1/r²: uzaklık 2 katına çıkınca potansiyel 2 kat, alan şiddeti 4 kat azalır. Aynı nokta için |φ| = E · r.
Burada
- φ₁, φ₂
- her yükün tek başına oluşturduğu potansiyel (işaretiyle), V
- r₁, r₂
- noktadan ilgili yüke uzaklık, m
Negatif yükün potansiyeli negatif alınır. Potansiyelin sıfır olduğu noktada alan şiddeti sıfır olmayabilir, tersi de geçerlidir; Örnek 4’e bak.
Burada
- U
- 1 ve 2 noktaları arasındaki potansiyel farkı (gerilim), V
- φ₁, φ₂
- başlangıç ve bitiş noktalarının potansiyeli, V
- A
- yük 1’den 2’ye taşınırken alanın yaptığı iş, J
- q
- taşınan yük (işaretiyle), C
1 V, 1 C’luk yükü taşırken alanın 1 J iş yaptığı iki nokta arasındaki gerilimdir. Alanda serbest bırakılan pozitif yük yüksek potansiyelden düşük potansiyele, negatif yük (elektron) ise düşükten yükseğe doğru hareket eder; iki durumda da alan pozitif iş yapar.
Burada
- eV
- elektronvolt, bir enerji birimi
- e
- temel yük, 1,6 · 10⁻¹⁹ C
Yükü e olan bir parçacık durgun hâlden U gerilimini geçince U eV enerji kazanır: 100 V → 100 eV. Yükü 2e olan α parçacığı aynı gerilimde iki kat fazla, 2U eV enerji kazanır.
Burada
- E
- düzgün alanın şiddeti, V/m
- U
- iki nokta (örneğin iki levha) arasındaki gerilim, V
- d
- bu noktalar arasındaki alan çizgileri boyunca uzaklık, m
Yalnızca düzgün alan için geçerlidir. Alan şiddeti potansiyelin azaldığı yöne doğrudur. Formülün kondansatörlerde kullanımı «Sığa ve kondansatörler» dersindedir.
Burada
- q
- kürenin yükü, C
- R
- iletken kürenin yarıçapı, m
- r
- kürenin merkezinden noktaya uzaklık, m
Havada yüklü iletken küre için. Kürenin dışında alan, bütün yük merkezde toplanmış gibidir. İçeride E = 0’dır, potansiyel ise yüzeydekiyle aynıdır. Alan şiddeti yüzeyin hemen dışında en büyüktür: E = k · q / R².
Burada
- ε
- maddenin dielektrik sabiti (birimsiz)
- E₀
- aynı yüklerin boşlukta oluşturduğu alan şiddeti, V/m
- E
- yalıtkandaki alan şiddeti, V/m
Boşluk için ε = 1, hava için ≈ 1, gaz yağı ve parafin için ≈ 2, cam için ≈ 7, su için 81’dir. Yalıtkan içinde noktasal yükün alan şiddeti, potansiyeli ve yükler arasındaki etkileşim kuvveti boşluktakinden ε kat küçüktür.
Burada
- |q|
- parçacığın yükünün büyüklüğü, C (elektron için e)
- U
- parçacığın geçtiği hızlandırıcı potansiyel farkı, V
- m
- parçacığın kütlesi, kg (elektron 9,1 · 10⁻³¹ kg, proton 1,67 · 10⁻²⁷ kg)
- v₀, v
- ilk ve son hız, m/s; ikinci formül v₀ = 0 içindir
Hız √U ile orantılıdır: gerilim 4 katına çıkınca hız 2 kat, kinetik enerji 4 kat artar. Alan parçacığı yavaşlatıyorsa onu durduran gerilim U = m · v₀² / (2 · |q|) olur.
Burada
- a
- levhalara dik ivme, m/s²
- U
- levhalar arasındaki gerilim, V
- d
- levhalar arası uzaklık, m
- l
- levhaların uzunluğu, m
- v₀
- parçacığın levhalara paralel ilk hızı, m/s
- y
- levhalardan çıkışta sapma (alan doğrultusundaki yer değiştirme), m
Levhaların tam ortasından giren parçacık y < d / 2 ise levhalara çarpmaz. Çıkışta hızın levhalara dik bileşeni a · t’dir; hızın sapma açısı tan β = a · t / v₀ ile bulunur.
Sığa ve kondansatörler
Derse gitBurada
- C
- sığa, F (farad)
- q
- bir levhanın yükü, C
- U
- levhalar arasındaki gerilim, V
Aynı formülün iki başka yazılışı: q = C · U (yük) ve U = q / C (gerilim). Sığa yüke ve gerilime bağlı değildir — yük artınca gerilim de artar, oran aynı kalır.
Burada
- C
- paralel levhalı kondansatörün sığası, F
- ε
- levhalar arasındaki maddenin dielektrik geçirgenliği (birimsiz); hava 1, parafin ≈ 2, mika ≈ 6, su 81
- ε₀
- elektrik sabiti, 8,85 · 10⁻¹² F/m
- S
- bir levhanın alanı, m²
- d
- levhalar arasındaki uzaklık, m
S payda değil payda üstte — alan büyüdükçe sığa artar. d altta — uzaklık büyüdükçe sığa azalır. Hesaptan önce cm²’yi m²’ye, mm’yi m’ye çevir.
Burada
- Cpar
- paralel bağlamanın toplam sığası, F — en büyük sığadan da büyüktür
- C₁, C₂, …
- tek tek kondansatörlerin sığaları, F
Paralel: U = U₁ = U₂, q = q₁ + q₂. Sığası büyük olan kondansatör daha çok yük alır.
Burada
- Cseri
- seri bağlamanın toplam sığası, F — en küçük sığadan da küçüktür
Seri: q = q₁ = q₂, U = U₁ + U₂. Sığası küçük olana büyük gerilim düşer. İki kondansatör için: C = C₁ · C₂ / (C₁ + C₂). n özdeş kondansatör: paralel n · C₀, seri C₀ / n.
Burada
- W
- kondansatörün (elektrik alanının) enerjisi, J
- q
- kondansatörün yükü, C
- U
- levhalar arasındaki gerilim, V
- C
- sığa, F
Üç yazılış — aynı enerji: q = C · U yerine konunca biri diğerine dönüşür. Bildiğin iki niceliğin olduğu formülü seç.
Burada
- E
- levhalar arasındaki düzgün alanın şiddeti, V/m
- U
- levhalar arasındaki gerilim, V
- d
- levhalar arasındaki uzaklık, m
Burada
- w
- elektrik alanının enerji yoğunluğu — 1 m³’e düşen enerji, J/m³
- E
- alan şiddeti, V/m
Kondansatörün tüm enerjisi: W = w · S · d (yoğunluk × hacim).
Devreler: emk, güç ve Kirchhoff kuralları
Derse gitBurada
- ℰ
- üretecin emk'sı, V cinsinden
- R
- dış devrenin direnci, Ω cinsinden
- r
- üretecin iç direnci, Ω cinsinden
- U
- üretecin uçları arasındaki gerilim, V cinsinden
Tüm devre için Ohm yasası. R = 0 olduğunda kısa devre akımı elde edilir: I = ℰ / r.
Burada
- P
- elektriksel güç, W cinsinden
- Q
- iletkende t sürede açığa çıkan ısı, J cinsinden (Joule yasası)
Elektrik sayacı enerjiyi kilovatsaat ile ölçer: 1 kWh = 3,6 · 10⁶ J.
Yarı iletkenler ve yarı iletken devre elemanları
Derse gitBurada
- R
- metal iletkenin t °C sıcaklıktaki direnci, Ω
- R₀
- 0 °C’taki direnç, Ω
- α
- direncin sıcaklık katsayısı, K⁻¹; metaller için α > 0 (saf metallerde yaklaşık 4 · 10⁻³ K⁻¹)
Metallerde direnç sıcaklıkla doğrusal artar. Bu bağıntı yarı iletkenlere uygulanmaz: onların direnci ısıtılınca keskin ve doğrusal olmayan biçimde düşer.
Burada
- I
- devredeki akım (ampermetrenin gösterdiği), A
- U
- üretecin sabit gerilimi, V
- R, Rₜ
- sabit direncin ve termistörün (fotodirencin) direnci, Ω
- U₁, U₂
- V₁ (dirençte) ve V₂ (termistörde) voltmetrelerinin gösterdiği, V
Seri devrede gerilim dirençlerle orantılı paylaşılır: U₂ / U₁ = Rₜ / R. Direnci azalan eleman gerilimden daha küçük pay alır.
Elektromanyetik indüksiyon
Derse gitBurada
- Φ
- manyetik akı, weber (Wb) cinsinden
- B
- manyetik alan, T
- S
- ilmeğin alanı, m²
- α
- B ile yüzeyin normali (dikmesi) arasındaki açı
Manyetik akı, ilmekten “kaç alan çizgisinin” geçtiğini gösterir. Birimi 1 Wb = 1 T · 1 m²; Faraday yasasından ayrıca 1 Wb = 1 V · s.
Burada
- ℰ
- indüksiyon emk’sı, V
- N
- bobindeki sarım sayısı
- ΔΦ / ΔtΔΦ / Δt
- akının değişim hızı, Wb/s
Eksi işaret Lenz kuralını ifade eder: indüksiyon akımı, kendi manyetik alanıyla kendisini oluşturan akı değişimine karşı koyar.
Burada
- q
- ilmekten geçen yük, C
- N
- sarım sayısı
- ΔΦ
- bir sarımdan geçen akının değişimi, Wb
- R
- ilmeğin direnci, Ω
- Ne
- ilmekten geçen elektron sayısı
- e
- temel yük, 1,6 · 10⁻¹⁹ C
Yük, akının ne kadar hızlı değiştiğine bağlı değildir: mıknatısı hızlı sokarsan akım büyük, süre kısa olur; galvanometreden aynı yük geçer. Φ tüm sarımlardan geçen toplam akı olarak verilmişse N ayrıca yazılmaz: q = ΔΦ / R.
Burada
- l
- hareket eden iletkenin uzunluğu, m
- v
- iletkenin hızı, m/s
- α
- v ile B arasındaki açı
Manyetik alanda hareket eden iletkende indüksiyon emk’sı. İletken alan çizgileri boyunca hareket ederse (α = 0) emk oluşmaz.
Özindüksiyon. İndüktans. Manyetik alanın enerjisi
Derse gitBurada
- Φ
- devrenin kendi akımının oluşturduğu manyetik akı, Wb (N sarımlı bobinde tüm sarımlardan geçen toplam akı)
- L
- indüktans, H (henry)
- I
- akım şiddeti, A
1 H, 1 A’lik akımın 1 Wb akı oluşturduğu devrenin indüktansıdır: 1 H = 1 Wb/A = 1 V·s/A = 1 Ω·s.
Burada
- μ
- çekirdeğin bağıl manyetik geçirgenliği (hava için μ ≈ 1, demir için yüzlerce, binlerce)
- μ₀
- manyetik sabit, 4π · 10⁻⁷ H/m
- N
- sarım sayısı
- S
- bobinin kesit alanı, m²
- l
- bobinin boyu, m
Uzun bir bobin (solenoid) için. İndüktans sarım sayısının karesiyle artar; demir çekirdek onu yüzlerce kat büyütür.
Burada
- ℰöi
- özindüksiyon emk’sı, V
- L
- bobinin indüktansı, H
- ΔI / ΔtΔI / Δt
- akım şiddetinin değişim hızı, A/s
Eksi işaret Lenz kuralıdır: akım artarken (ΔI > 0) emk kaynağa karşı, azalırken akım yönünde yönelir. Buradan ikinci tanım çıkar: 1 H, akım her saniye düzgün olarak 1 A değiştiğinde 1 V emk oluşan devrenin indüktansıdır.
Burada
- WM
- bobinin manyetik alanının enerjisi, J
- L
- indüktans, H
- I
- akım şiddeti, A
- Φ
- bobinin manyetik akısı, Wb
Kinetik enerji mv²/2’ye benzer: indüktans “elektriksel kütle”, akım ise “hız” rolündedir. Kondansatördeki karşılığı WE = CU²/2’dir (bkz. “Sığa ve kondansatörler”).
Burada
- w
- manyetik alanın enerji yoğunluğu, J/m³
- V
- alanın kapladığı hacim, m³
- B
- manyetik alan, T
Enerji yoğunluğu B² ile orantılıdır: 2 kat güçlü bir alanda her metreküpte 4 kat fazla enerji vardır.
Alternatif akım ve transformatör
Derse gitBurada
- e
- emk’nın anlık değeri, V
- ℰm
- emk’nın genliği (maksimum değeri), V
- N, B, S
- sarım sayısı, manyetik alan (T), çerçevenin alanı (m²)
- ω
- açısal frekans, rad/s: ω = 2πf = 2π / T
Gerilim u = Um · sin ωt ve akım i = Im · sin(ωt + φ) da aynı yasayla değişir (φ, faz farkıdır). Azerbaycan’da şebeke frekansı 50 Hz’dir: T = 0,02 s, ω = 100π ≈ 314 rad/s; akım saniyede 100 kez yön değiştirir.
Burada
- I, U, ℰ
- akımın, gerilimin ve emk’nın etkin değerleri; ölçü aletlerinin gösterdiği değerler
- Im, Um, ℰm
- genlikler (maksimum değerler)
√2 ≈ 1,41, 1/√2 ≈ 0,71. Şebekede U = 220 V, yani Um = 220 · √2 ≈ 311 V.
Burada
- XL
- indüktif reaktans, Ω
- XC
- kapasitif reaktans, Ω
- f
- frekans, Hz
- L, C
- indüktans (H) ve sığa (F)
f arttıkça XL doğru orantılı olarak artar, XC ters orantılı olarak azalır; R frekansa bağlı değildir.
Burada
- Z
- devrenin empedansı (toplam direnci), Ω
- U, I
- gerilim ve akımın etkin (veya maksimum) değerleri
Yalnızca direnç varsa Z = R, yalnızca bobin — Z = XL, yalnızca kondansatör — Z = XC. XL = XC olduğunda Z = R en küçük, akım en büyüktür; buna rezonans denir (bkz. “Elektromanyetik salınımlar ve dalgalar”).
Burada
- P
- alternatif akımın ortalama (aktif) gücü, W
- cos φ
- güç katsayısı; φ, akım ile gerilim arasındaki faz farkı
Güç yalnızca dirençte açığa çıkar. Yalnızca dirençli devrede cos φ = 1 ve P = U · I; ideal bobin veya kondansatörde cos φ = 0 ve P = 0’dır.
Burada
- k
- dönüştürme oranı: k > 1 — düşürücü, k < 1 — yükseltici transformatör
- U₁, N₁
- birincil sargının gerilimi ve sarım sayısı
- U₂, N₂
- ikincil sargının gerilimi ve sarım sayısı
Transformatör yalnızca alternatif akımla çalışır: doğru akım sabit bir akı oluşturur ve ikincil sargıda emk oluşmaz.
Burada
- η
- transformatörün verimi
- P₁
- şebekeden alınan güç, W
- P₂
- yüke verilen güç, W
Büyük transformatörlerde verim %99’a ulaşır. İdeal transformatörde (η = 1) U₁I₁ = U₂I₂, yani I₁ / I₂ = N₂ / N₁: gerilimi kaç kat yükseltirse akımı o kadar kat düşürür.
Burada
- ΔP
- hatta kaybolan güç, W
- P
- iletilen güç, W
- U
- iletim gerilimi, V
- R
- hat tellerinin direnci, Ω
Gerilimi n kat artırmak kaybı n² kat azaltır. Bu yüzden santralde yükseltici transformatör gerilimi artırır, tüketicilerin yakınında düşürücü transformatörler onu yeniden düşürür.
Elektromanyetik salınımlar ve dalgalar
Derse gitBurada
- W
- devrenin toplam enerjisi, J
- q, i
- yükün ve akımın anlık değerleri
- qm, Im
- yükün ve akımın genlikleri
- C, L
- kondansatörün sığası (F) ve bobinin indüktansı (H)
İdeal (dirençsiz) bir devrede toplam enerji korunur. Bu yüzden WM(WE) grafiği WM = W − WE doğrusudur: iki eksenden de aynı W uzunluğunu keser. qm = C · Um olduğundan W = C · Um² / 2 de yazılabilir.
Burada
- T
- devrenin öz salınım periyodu, s
- f
- öz frekans, Hz
- ω
- açısal frekans, rad/s
- L, C
- indüktans (H) ve sığa (F)
Thomson bağıntısı: periyot yalnızca L ve C ile belirlenir, yükün genliğine bağlı değildir. Yük q = qm · cos ωt, akım i = −Im · sin ωt yasasıyla değişir; Im = ω · qm, Um = qm / C. Akım en büyük değerine yükten çeyrek periyot sonra ulaşır.
Burada
- c
- ışığın boşluktaki hızı, ≈ 3 · 10⁸ m/s
- λ
- dalga boyu, m
- f
- frekans, Hz
- T
- periyot, s
Dalga başka bir ortama geçerken frekansı değişmez, hızı ve dalga boyu değişir. Bir LC devresinin yaydığı (veya aldığı) dalganın boyu: λ = c · T = 2πc · √(L · C).
Burada
- R
- cisme olan uzaklık, m
- t
- atımın cisme gidip geri dönme süresi, s
Radar, radyo dalgalarının yansımasına dayanır. Radar kısa atımlar gönderir; bir sonraki atım, yansıyan sinyal geri döndükten sonra gönderilmelidir.
Burada
- I
- ışınım şiddeti (elektromanyetik enerji akısı yoğunluğu), W/m²
- W
- S yüzeyinden Δt sürede geçen enerji, J
- P
- yüzeyden geçen ışınımın gücü, W
- r
- noktasal kaynağa olan uzaklık, m
Noktasal kaynaktan uzaklaştıkça enerji 4πr² alanlı bir küreye dağılır: uzaklık 2 kat artınca şiddet 4 kat azalır. Işınım şiddeti frekansın dördüncü kuvvetiyle orantılıdır; radyo iletişiminde bu yüzden yüksek frekanslı taşıyıcı dalgalar gerekir.
Üniversite fiziği
ÜniversiteVektörler ve kalkülüsle kinematik
Derse gitBurada
- r
- konum vektörü, m cinsinden
- v
- anlık hız vektörü, m/s cinsinden; yörüngeye teğettir
- a
- ivme vektörü, m/s² cinsinden
Bileşenlerle: vₓ = dx/dt, ax = dvₓ/dt = d²x/dt² vb.; hızın büyüklüğü |v| = √(vₓ² + vy² + vz²).
Burada
- v₀, r₀
- başlangıç hızı ve konumu (t = 0'da); integral sabitlerini belirler
- τ
- integral değişkeni, s cinsinden
Burada
- θ
- atış açısı (yataya göre)
- v₀
- ilk hızın büyüklüğü, m/s cinsinden
Yörünge denklemi: x = v₀ cos θ · t'den t'yi çekip y(t)'de yerine koyun; sonuç bir paraboldür.
Burada
- L
- aynı seviyeye düşme durumunda menzil, m cinsinden
- H
- maksimum yükseklik, m cinsinden
- T
- uçuş süresi, s cinsinden
T, y(t) = 0'dan; H, vy = 0 koşulundan; L ise L = vₓ · T'den bulunur.
Burada
- aτ
- teğetsel ivme — hızın büyüklüğünü değiştirir, m/s² cinsinden
- an
- normal (merkezcil) ivme — hızın yönünü değiştirir, m/s² cinsinden
Dönme dinamiği
Derse gitBurada
- τ
- tork (dönme ekseni boyunca bir vektör), N · m cinsinden
- r
- eksenden kuvvetin uygulama noktasına konum vektörü, m cinsinden
- d
- kuvvet kolu — eksenden kuvvetin etki çizgisine en kısa uzaklık, m cinsinden
Burada
- Ic
- kütle merkezinden geçen paralel eksene göre eylemsizlik momenti, kg · m² cinsinden
- a
- iki eksen arasındaki uzaklık, m cinsinden
Paralel eksen (Steiner) teoremi. Kontrol: çubuk için mL²/12 + m(L/2)² = mL²/3; tablodaki değer.
Burada
- I
- eylemsizlik momenti, kg · m² cinsinden
- α
- açısal ivme, rad/s² cinsinden
- ω
- açısal hız, rad/s cinsinden
Burada
- W
- torkun dönme sırasında yaptığı iş, J cinsinden
- P
- güç, W cinsinden
- E
- dönme kinetik enerjisi, J cinsinden
Burada
- L
- açısal momentum, kg · m²/s cinsinden
Dış tork sıfırsa L = sabit: I₁ω₁ = I₂ω₂.
Burada
- k
- I / (mR²): küre 2/5, silindir 1/2, çember 1; sürtünmesiz kayan cisim için 0
- θ
- eğik düzlemin eğim açısı
Sonuç ne kütleye ne de yarıçapa bağlıdır; yalnızca şekle (k) bağlıdır.
Salınımlar ve dalgalar: diferansiyel denklemler
Derse gitBurada
- ω₀
- doğal açısal frekans, rad/s cinsinden
- A
- genlik, m cinsinden
- φ₀
- başlangıç fazı, rad cinsinden
- k
- yay sabiti, N/m cinsinden
Hız v = −Aω₀ sin(ω₀t + φ₀), ivme a = −ω₀²x; toplam enerji E = kA²/2 sabittir.
Burada
- β
- sönüm katsayısı, s⁻¹ cinsinden
- ω
- sönümlü hareketin açısal frekansı, rad/s cinsinden (ω₀'dan biraz küçük)
- Q
- kalite faktörü: ne kadar büyükse sönüm o kadar zayıftır
Burada
- F₀
- zorlayıcı kuvvetin genliği, N cinsinden
- ω
- zorlayıcı kuvvetin açısal frekansı, rad/s cinsinden
En büyük değer ωrez = √(ω₀² − 2β²) ≈ ω₀'da elde edilir; zayıf sönümde Amax ≈ F₀ / (2mβω₀), bu da statik yer değiştirmenin Q katıdır.
Burada
- F
- teldeki gerilme kuvveti, N cinsinden
- μ
- çizgisel kütle yoğunluğu (birim uzunluğun kütlesi), kg/m cinsinden
- k
- dalga sayısı, k = 2π/λ, rad/m cinsinden
Maxwell denklemleri ve elektromanyetik dalgalar
Derse gitBurada
- Qiç
- kapalı yüzeyin içindeki toplam yük, C cinsinden
- ε₀
- boşluğun elektriksel geçirgenliği, 8,85 · 10⁻¹² F/m
- E
- elektrik alanı (vektör), V/m cinsinden
- dA
- yüzey elemanı — büyüklüğü alan, yönü dış normal, m² cinsinden
I. Gauss yasası: yükler elektrik alanının kaynağıdır.
Burada
- B
- manyetik alan (vektör), T cinsinden
- ∮ … dA
- herhangi bir kapalı yüzey üzerinden integral
II. Manyetizma için Gauss yasası: manyetik yük (tek kutup) yoktur; B çizgileri kapalıdır.
Burada
- ΦB
- eğrinin sınırladığı yüzeyden geçen manyetik akı, Wb cinsinden
- dl
- kapalı eğrinin elemanı (vektör), m cinsinden; sol taraf eğri boyunca emk'dır, V cinsinden
III. Faraday yasası: değişen manyetik alan dolanımlı bir elektrik alanı oluşturur.
Burada
- μ₀
- boşluğun manyetik geçirgenliği, 4π · 10⁻⁷ H/m
- I
- eğriden geçen iletim akımı, A cinsinden
- ε₀ · dΦE / dtε₀ · dΦE / dt
- Maxwell'in yerdeğiştirme akımı, A cinsinden
IV. Ampère–Maxwell yasası: akımlar ve değişen elektrik alanları dolanımlı bir manyetik alan oluşturur.
Burada
- c
- elektromanyetik dalgaların boşluktaki hızı, yani ışık hızı
- E, B
- alanların anlık değerleri; E ⊥ B ⊥ yayılma yönü, aynı fazdadır
Dalga şiddeti: I = c · ε₀ · E₀² / 2 (W/m²).
Özel görelilik
Derse gitBurada
- γ
- Lorentz çarpanı (γ ≥ 1)
- Δt₀
- özzaman — saatin durduğu sistemde ölçülen aralık, s cinsinden
- L₀
- öz uzunluk — cismin durduğu sistemde ölçülen uzunluk, m cinsinden
Yalnızca hareket doğrultusundaki boyut kısalır; dik boyutlar değişmez.
Burada
- x′, t′
- olayın S′ sistemindeki konumu ve zamanı (S′, S'ye göre x boyunca v hızıyla hareket eder)
- u′, u
- cismin S′ ve S sistemlerindeki hızları
v ≪ c iken Galileo dönüşümlerine indirgenir: x′ = x − vt, t′ = t, u = u′ + v.
Burada
- m
- cismin kütlesi (durgun kütle, değişmez), kg cinsinden
- E
- toplam enerji, J cinsinden
- E₀
- durgun enerji, J cinsinden
Kuantum fiziğinin temelleri
Derse gitBurada
- h
- Planck sabiti, 6,63 · 10⁻³⁴ J · s
- f
- ışığın frekansı, Hz cinsinden
- λ
- dalga boyu, m cinsinden
Atom fiziğinde enerji elektronvolt ile ölçülür: 1 eV = 1,6 · 10⁻¹⁹ J.
Burada
- A
- metalin bağlanma enerjisi (iş fonksiyonu), eV veya J cinsinden
- U₀
- durdurma gerilimi — fotoakımı durduran gerilim, V cinsinden
- f₀
- eşik frekansı, Hz cinsinden
Burada
- λ
- de Broglie dalga boyu, m cinsinden
- Δx, Δp
- konum ve momentumdaki belirsizlikler
- ħ
- indirgenmiş Planck sabiti, ≈ 1,055 · 10⁻³⁴ J · s
Burada
- ψ
- dalga fonksiyonu; |ψ|² olasılık yoğunluğudur
- U(x)
- potansiyel enerji, J cinsinden
- n
- kuantum sayısı, n = 1, 2, 3, …
- L
- kuyunun genişliği, m cinsinden
Burada
- Eₙ
- hidrojen atomunun n. düzeyinin enerjisi (negatif: elektron bağlıdır)
- Em, En
- geçişteki üst ve alt düzeylerin enerjileri
Her element yalnızca kendi düzeyleri arasındaki farklara karşılık gelen fotonları yayar; bu onun spektral “parmak izidir”.
Nükleer fizik ve parçacık fiziği
Derse gitBurada
- Z, N
- proton ve nötron sayıları (A = Z + N)
- mp, mn
- proton ve nötron kütleleri: 1,007276 u ve 1,008665 u
- Eb
- bağlanma enerjisi; Eb / A nükleon başına bağlanma enerjisidir
Burada
- λ
- bozunma sabiti, s⁻¹ cinsinden
- T
- yarılanma süresi
- A
- aktiflik — saniyedeki bozunma sayısı, becquerel (Bq) cinsinden
Ortalama ömür τ = 1/λ = T / ln 2 ≈ 1,44 T.
Burada
- Q
- tepkimenin enerji verimi; Q > 0 ise enerji açığa çıkar
Bir tepkimede yük numarası (Z) ve kütle numarası (A) toplamları korunur.