2021-ci ilin oktyabrında Füzulidə hava limanı açılır — azad edilmiş torpaqlarda tikilən ilk hava limanı. Bir il əvvəl, 2020-ci ilin payızında bu şəhər hələ cəbhə xətti idi. 10 noyabr 2020-ci ildə silahlar susmuşdu, lakin nəticələr tam yekunlaşmamışdı: ərazinin bir hissəsində rus sülhməramlıları dayanırdı, Azərbaycanın rəsmi mövqeyinə görə isə erməni silahlı birləşmələrinin qalıqları çıxarılmamışdı. Bu dərs 2020–2024-cü illəri üç addımda izləyir: gərginlik və «Qisas», tam suverenliyin bərpası, quruculuq və Böyük Qayıdış («Böyük Zəfər: Tovuz döyüşləri və Vətən müharibəsi (2020)» dərsinə bax).
Bəyanatdan sonra: gərginlik, «Qisas» və Laçın yolu
10 noyabr 2020-ci il bəyanatına görə Qarabağda və Laçın dəhlizi boyunca beş il müddətinə (uzadılma imkanı ilə) 1960 nəfərlik Rusiya sülhməramlı kontingenti yerləşdirildi, erməni silahlı qüvvələri isə bu ərazidən çıxarılmalı idi. Azərbaycan hesab edirdi ki, bu şərt yerinə yetirilmir: ərazidə Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqları və qanunsuz silahlı dəstələr qalır, mina qoyulması və atəşkəsin pozulması halları təkrarlanır.
«Qisas» əməliyyatı (avqustun əvvəli 2022). Azərbaycanın rəsmi mövqeyinə görə, Ermənistan tərəfinin təxribatlarına cavab olaraq Azərbaycan Ordusu Laçın istiqamətində «Qisas» əməliyyatına başladı və strateji yüksəklikləri nəzarətə götürdü. Bu, məhdud xarakterli əməliyyat idi.
Laçın şəhərinin qaytarılması (26 avqust 2022). Bu, «Qisas»ın nəticəsi deyil, 10 noyabr 2020-ci il bəyanatının icrası idi: köhnə Laçın yolunun yerinə yeni marşrut çəkildikdən sonra Laçın şəhəri, Zabux və Sus kəndləri avqustun 26-da Azərbaycanın nəzarətinə keçdi.
Laçın sərhəd-buraxılış məntəqəsi (23 aprel 2023). Azərbaycan Laçın yolunun Ermənistanla sərhəddindəki hissəsində sərhəd-buraxılış məntəqəsi yaratdı. Rəsmi Bakı bunu yolun silah və mina daşınması üçün qanunsuz istifadəsinin qarşısını almaq addımı kimi izah etdi; Ermənistan isə bunu dəhlizin bağlanması adlandırdı. Bundan əvvəl, 2022-ci il dekabrın 12-dən Laçın yolunda azərbaycanlı fəalların aksiyası başlamışdı (Azərbaycan onları ekoloji etirazçılar adlandırdı); Ermənistan və bir sıra beynəlxalq təşkilatlar bunu dəhlizin blokadası və Qarabağın erməni əhalisi üçün humanitar vəziyyətin pisləşməsi kimi qiymətləndirdi, Azərbaycan isə yolun bağlanmadığını bildirdi. 22 fevral 2023-də BMT-nin Beynəlxalq Məhkəməsi (Ermənistan Azərbaycana qarşı işdə) Azərbaycana dəhliz boyunca insanların, nəqliyyat vasitələrinin və yüklərin hər iki istiqamətdə maneəsiz hərəkətini təmin etmək üçün əlində olan bütün tədbirləri görməyi göstərdi.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Lokal antiterror tədbirləri (19–20 sentyabr 2023)
2023-cü il sentyabrın 19-da səhər mina partlayışlarında Azərbaycanın polis əməkdaşları və mülki şəxslər həlak oldu. Saat 13:00-da Müdafiə Nazirliyi lokal xarakterli antiterror tədbirlərinə başlandığını elan etdi: məqsəd Ermənistan silahlı bölmələrinin tərksilah edilməsi və ərazidən çıxarılması, hərbi infrastrukturun zərərsizləşdirilməsi idi. Tədbirlər təxminən bir sutka davam etdi: 20 sentyabrda Rusiya sülhməramlı kontingentinin vasitəçiliyi ilə atəşkəs və silahların təhvili barədə razılaşma əldə olundu. Rəsmi ad «lokal xarakterli antiterror tədbirləri»dir; gündəlik dildə buna «antiterror əməliyyatı» da deyilir.
SuverenlikTərif
Dövlətin öz ərazisində ali və müstəqil hakimiyyəti. Azərbaycan üçün bu, beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlər daxilində bütün ərazidə hakimiyyətin həyata keçirilməsi deməkdir.
Nəticədə ərazidəki silahlı birləşmələr dağıldı. 21 sentyabrda Yevlaxda Azərbaycan nümayəndələri ilə Qarabağ ermənilərinin nümayəndələri arasında reinteqrasiya barədə danışıqlar keçirildi. Sentyabrın 24-dən oktyabrın əvvəlinədək Ermənistan hökumətinin məlumatına görə 100 mindən çox insan Qarabağdan Ermənistana getdi (bölgənin erməni əhalisi təxminən 120 min nəfər idi) — yəni əhalinin böyük əksəriyyəti. Getmiş insanlar və Ermənistan təhlükəsizlik qorxusunu səbəb göstərdi; Azərbaycan rəsmiləri isə onları Azərbaycan vətəndaşı kimi qalmağa çağırdı və hüquqlarının təmin ediləcəyini bildirdi. BMT-nin humanitar missiyası oktyabrın 1-də bölgəyə ilk dəfə 30 ilə yaxın müddətdən sonra getdi. Qeyri-tanınmış «Dağlıq Qarabağ Respublikası»nın rəhbərliyi bütün qurumlarını 2024-cü il yanvarın 1-dək buraxmaq barədə qərar verdi. Oktyabrın 15-də Prezident İlham Əliyev Xankəndidə dövlət bayrağını qaldırdı. Beləliklə, bir neçə onillikdən sonra ilk dəfə Azərbaycanın tam suverenliyi bütün ərazidə bərpa olundu.
2024: seçki, sülhməramlıların çıxışı və COP29
2023-cü ilin dekabrında Prezident İlham Əliyev növbədənkənar prezident seçkisi haqqında sərəncam verdi. Seçki 2024-cü il fevralın 7-də keçirildi və ilk dəfə ölkənin bütün ərazisində, o cümlədən azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda təşkil olundu. İlham Əliyev səslərin təxminən 92 faizini toplayıb yenidən Prezident seçildi. Rəsmi Bakı seçkini azad və şəffaf adlandırdı, bəzi beynəlxalq müşahidə qurumları isə rəqabət mühitinə irad bildirdi.
Suverenlik bərpa olunduqdan sonra Azərbaycan sülhməramlı missiyasının başa çatdığını hesab edirdi (bəyanatdakı beş illik müddət 2025-ci ilin noyabrında bitəcəkdi). Rusiya çıxarılmaya 2024-cü ilin aprelində başladı, Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi iyunun 12-də sülhməramlıların çıxarılmasının başa çatdığını açıqladı. Noyabrın 11–22-də Bakıda BMT-nin iqlim dəyişikliyi üzrə konfransı — COP29 keçirildi; Azərbaycanın ev sahibi seçilməsi (2023-cü ilin dekabrı) ölkənin beynəlxalq nüfuzunun göstəricisi sayılır.
Quruculuq və Böyük Qayıdış
Mina təmizləmə (ANAMA) və inşaat azad edilmiş ərazilərdə 2020-ci ilin sonundan başladı. 2021-ci ilin iyulunda Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonu yaradıldı və Qarabağ iqtisadi rayonunun tərkibi dəyişdi (cədvələ bax). Füzuli (26 oktyabr 2021) və Zəngilan (20 oktyabr 2022) hava limanları açıldı; Laçın hava limanı isə bu dərsin dövründə hələ tikilməkdə idi (2025-ci ildə açıldı).
Böyük Qayıdış yüz minlərlə məcburi köçkünün doğma yurduna qayıtması proqramıdır. Yeni yaşayış məntəqələri «ağıllı kənd» və «ağıllı şəhər» konsepsiyası ilə qurulur: elektrik, su, rabitə və xidmətlər müasir texnologiyalarla təmin olunur. 2022-ci ilin iyulunda ilk sakinlər Zəngilanın Ağalı kəndinə köçürüldü; sonrakı illərdə proqram genişləndi.
- 10 noyabr 2020
Üçtərəfli bəyanat; Rusiya sülhməramlıları yerləşdirilir
- 7 iyul 2021
Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonları
- Oktyabr 2021
Füzuli hava limanı açılır
- İyul 2022
Ağalı kəndinə ilk sakinlər köçürülür
- Avqust 2022
«Qisas» əməliyyatı (Laçın istiqamətində strateji yüksəkliklər)
- 26 avqust 2022
Laçın şəhəri, Zabux və Sus 10 noyabr bəyanatı əsasında qaytarılır
- 20 oktyabr 2022
Zəngilan hava limanı açılır
- 23 aprel 2023
Laçın sərhəd-buraxılış məntəqəsi
- 19–20 sentyabr 2023
Lokal antiterror tədbirləri
- 15 oktyabr 2023
Xankəndidə dövlət bayrağı qaldırılır
- Dekabr 2023
Növbədənkənar seçki haqqında sərəncam; COP29 üçün ev sahibi seçilir
- 7 fevral 2024
Növbədənkənar prezident seçkisi
- İyun 2024
Rusiya sülhməramlılarının çıxarılması başa çatır
- 11–22 noyabr 2024
Bakıda COP29
| Ad | Rolu |
|---|---|
| İlham Əliyev | Prezident və Ali Baş Komandan; 2024-cü ildə yenidən seçildi |
| Müdafiə Nazirliyi | 19 sentyabr 2023: antiterror tədbirlərinin elanı |
| ANAMA | Mina təmizləmə agentliyi; Böyük Qayıdışın ilkin şərti |
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Təxribatlar və atəşkəsin pozulması (Azərbaycanın rəsmi mövqeyinə görə) | «Qisas» əməliyyatı (2022): Laçın istiqamətində strateji yüksəkliklər nəzarətə götürülür |
| 10 noyabr 2020-ci il bəyanatı: köhnə Laçın yolunun yerinə yeni yolun çəkilməsi | Laçın şəhəri, Zabux və Sus qaytarılır (26 avqust 2022) |
| Laçın yolunun qanunsuz istifadəsi iddiası | Sərhəd-buraxılış məntəqəsi (2023) |
| Mina partlayışları, silahlı birləşmələrin ərazidə qalması (Azərbaycanın rəsmi mövqeyinə görə) | Antiterror tədbirləri; tam suverenliyin bərpası (2023) |
| Suverenliyin bütün ərazidə bərpası | Seçki bütün ölkədə keçirilir (2024) |
| Azərbaycanın sülhməramlı missiyasını başa çatmış sayması (suverenlik bərpa olunandan sonra) | Rusiya sülhməramlılarının çıxarılması (aprel–iyun 2024) |
| Azad edilmiş ərazilərin mina və dağıntı ilə dolu olması | Mina təmizləmə, inşaat, Böyük Qayıdış |
| Cəhət | «Qisas» | Antiterror tədbirləri |
|---|---|---|
| Vaxt | avqust 2022 | 19–20 sentyabr 2023 |
| Ərazi | Laçın istiqaməti | Qarabağ |
| Nəticə | Laçın istiqamətində strateji yüksəkliklər nəzarətə götürüldü | silahlı birləşmələr dağıldı, tam suverenlik bərpa olundu |
| İqtisadi rayon | Rayonlar | Nümunə |
|---|---|---|
| Qarabağ | Ağdam, Ağcabədi, Bərdə, Füzuli, Xocalı, Xocavənd, Şuşa, Tərtər, Xankəndi | Füzuli hava limanı (2021) |
| Şərqi Zəngəzur | Cəbrayıl, Kəlbəcər, Laçın, Qubadlı, Zəngilan | Zəngilan hava limanı (2022), Ağalı kəndi (2022) |
İnteraktiv
Mənbə və tapşırıqlar
Son həftələrdə Ermənistan silahlı birləşmələri ərazidə mina qoyur, mövqelərimizi atəşə tutur, atəşkəs rejimini dəfələrlə pozur. Bu gün səhər mina partlayışlarında polis əməkdaşlarımız və mülki şəxslər həlak olub. Buna görə konstitusiya quruluşunun bərpası məqsədilə lokal xarakterli tədbirlərə başlanılır.
Məqsəd qanunsuz silahlı bölmələrin tərksilah edilməsi və ərazidən çıxarılması, hərbi infrastrukturun zərərsizləşdirilməsidir. Mülki əhali və mülki obyektlər hədəf deyil. Rusiya sülhməramlı kontingentinin komandanlığı məlumatlandırılıb.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə adı çəkilməyən hadisəni, onun tarixini və bəyanatı verən orqanı müəyyən edin.
2) Bu addımın bir təhlükəsizlik və bir siyasi səbəbini izah edin.
3) Bu hadisənin mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Təhlükəsizlik (mətndən götürmək olar): mina partlayışları, atəşkəsin pozulması və silahlı birləşmələrin ərazidə qalması. Siyasi (mətndə yoxdur, dərsdəki biliyə əsaslanır): 10 noyabr 2020-ci il bəyanatındakı çıxarılma bəndi Azərbaycanın rəsmi mövqeyinə görə yerinə yetirilmirdi və beynəlxalq səviyyədə tanınmamış silahlı strukturun mövcudluğu davam edirdi. Bal: hər ikisi — 1; biri — ½.
3) Silahlı birləşmələr dağıldı və tam suverenlik bərpa olundu; Yevlaxda reinteqrasiya danışıqları keçirildi; Xankəndidə bayraq qaldırıldı; 2024-cü ildə seçki bütün ərazidə keçirildi. Bal: iki nəticə — 1; biri — ½; mətndə olan «mülki əhali hədəf deyil» bal vermir.
DİM tapşırığı: kombinasiya
Məsələ
Lokal antiterror tədbirlərinin (sentyabr 2023) nəticələrinə aid olanları seçin:
1. Ermənistan silahlı birləşmələrinin dağılması
2. Azərbaycanın tam suverenliyinin bərpası
3. Rusiya sülhməramlı kontingentinin Qarabağa gətirilməsi
4. Yevlaxda reinteqrasiya danışıqları
5. Laçın sərhəd-buraxılış məntəqəsinin yaradılması
A) 1, 2, 3 B) 1, 2, 4 C) 2, 3, 5 D) 3, 4, 5 E) 1, 4, 5
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: 3 və ya 5 olan variantları xətt çəkin: A, C, D, E düşür.
Addım 3: 1, 2, 4 sentyabrdan sonrakıdır.
Cavab: B.
DİM tapşırığı: xronologiya
Məsələ
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. COP29-un Bakıda keçirilməsi
2. Rusiya sülhməramlılarının Qarabağ iqtisadi rayonundan çıxarılması
3. Növbədənkənar prezident seçkisi
4. Lokal antiterror tədbirləri
5. «Qisas» əməliyyatı
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: 1, 2, 3 hamısı 2024-dür, aya görə düzün: fevral — 3, iyun — 2, noyabr — 1.
Cavab: 5, 4, 3, 2, 1.
DİM tapşırığı: «X-dən fərqli olaraq»
Məsələ
Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonuna daxil olan, Qarabağ iqtisadi rayonuna isə daxil olmayan rayonları seçin:
1. Cəbrayıl
2. Laçın
3. Şuşa
4. Zəngilan
5. Füzuli
A) 1, 2, 4 B) 2, 3, 4 C) 1, 3, 5 D) 2, 4, 5 E) 3, 4, 5
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: 3 və ya 5 olan variantlar düşür: B, C, D, E.
Addım 3: Cəbrayıl (1), Laçın (2), Zəngilan (4) Şərqi Zəngəzurdadır.
Cavab: A.
Beləliklə, zəfərdən sonrakı dövr hərbi və siyasi nəticələri yekunlaşdırdı və quruculuğa keçid oldu. Ölkənin mədəni və idman uğurları növbəti dərsdə: «Müstəqillik dövründə mədəniyyət, elm və idman».
Yadda saxla
- «Qisas» əməliyyatı (avqustun əvvəli 2022) Laçın istiqamətində strateji yüksəklikləri nəzarətə götürdü; Laçın şəhəri, Zabux və Sus isə 26 avqust 2022-də 10 noyabr 2020-ci il bəyanatı əsasında qaytarıldı.
- Laçın sərhəd-buraxılış məntəqəsi 23 aprel 2023-cü ildə yaradıldı.
- Lokal antiterror tədbirləri 19–20 sentyabr 2023-də keçirildi; silahlı birləşmələr dağıldı, tam suverenlik bərpa olundu.
- 2024: növbədənkənar prezident seçkisi (7 fevral), sülhməramlıların çıxışı (iyuna qədər), COP29 (11–22 noyabr).
- Quruculuq: Füzuli (2021) və Zəngilan (2022) hava limanları, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonları, Böyük Qayıdış, Ağalı kəndi (iyul 2022).