944-cü il. Xəzər dənizindən Kür çayına daxil olan gəmilər çayın axınına qarşı üzərək Bərdəyə yaxınlaşır. Bərdə o vaxt Arranın ən böyük şəhəri, ipək ticarətinin mühüm mərkəzi idi. Bir neçə ay sonra yadellilər getdi, lakin şəhər bir daha əvvəlki şöhrətinə qayıtmadı. Zəngin ölkə niyə belə zərbəyə məruz qaldı? Cavab bu dərsdədir: IX–XI əsrlərdə Azərbaycan torpaqları bir neçə dövlət arasında bölünmüşdü və onların hər birinin öz sülaləsi, paytaxtı və taleyi var idi.
Xilafət zəifləyir: yerli dövlətlər niyə yarandı?
IX əsrdə Abbasi xilafəti zəifləyirdi. Babəkin başçılıq etdiyi Xürrəmilər hərəkatı (816–837) onun gücünü sarsıtmışdı. 861-ci ildə xəlifə əl-Mütəvəkkil öldürüldü və Bağdadda türk sərkərdələri arasında hakimiyyət uğrunda çəkişmələr başladı. Bundan istifadə edən ucqar vilayətlərin canişinləri və iri feodallar faktiki müstəqil hökmdarlara çevrildilər: xəlifənin adı yalnız xütbədə çəkilirdi, real hakimiyyət isə yerli sülalələrin əlində idi. Azərbaycan ərazisində beləcə Şirvanşahlar, Sacilər, Salarilər, Rəvvadilər və Şəddadilər dövlətləri, eləcə də bir neçə əmirlik yarandı.
ƏmirlikTərif
Əmirin — xəlifənin canişininin və ya onun varislərinin — idarə etdiyi vilayət. Xilafət zəiflədikcə əmirliklər irsi hakimiyyəti olan, faktiki müstəqil dövlətlərə çevrilirdi.
Müstəqilliyin əlamətləriTərif
Hökmdarın öz adına sikkə (pul) kəsdirməsi, xilafətə illik vergi göndərməməsi, öz ordusu ilə qonşuları tabe etməsi. DİM tapşırıqlarında bir dövlətin nə vaxt müstəqilləşdiyini və ya asılı düşdüyünü məhz bu əlamətlərlə yoxlayırıq.
Yeni dövlətlər Azərbaycan dövlətçilik ənənələrini dirçəltdi. Lakin onların heç biri ölkəni uzun müddət vahid saxlaya bilmədi: feodal dağınıqlığı və ara müharibələri ölkəni yadelli hücumları qarşısında zəiflədirdi. Hökmdarlar bəzən öz rəqiblərinə qarşı hətta xarici qüvvələri köməyə çağırırdılar.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Şimal: Şirvanşahlar, Dərbənd əmirliyi və Şəki
861-ci ildə Məzyədilər nəslindən olan Şirvan hakimi Heysəm ibn Xalid xilafətdəki qarışıqlıqdan istifadə edib müstəqilləşdi və qədim «Şirvanşah» titulunu qəbul etdi. Sülalə ərəb mənşəli idi (Şeybani tayfası). Paytaxt Şamaxı idi; X əsrdə şəhər Şirvanşah Əbu Tahir Yəzidin adı ilə Yəzidiyyə adlanırdı. Dövlət Kür çayından Dərbəndə qədər Xəzər sahili torpaqları əhatə edirdi. 1066-cı ildə oğuz-səlcuq yürüşləri nəticəsində Şirvanşah I Fəriburz böyük təzminat verməyə məcbur oldu və Şirvan Böyük Səlcuq dövlətindən asılı vəziyyətə düşdü, lakin daxili müstəqilliyini saxladı. Bu dövrün dövlətləri içərisində yalnız Şirvanşahlar 1538-ci ilə qədər yaşadı (ətraflı: «Şirvanşahlar dövləti» dərsi).
Dərbənd — Xəzər dənizi ilə Qafqaz dağları arasındakı dar keçiddə yerləşən qala-şəhər — ərəb mənbələrində Bab əl-Əbvab («Qapıların qapısı») adlanırdı. 869-cu ildə ərəb mənşəli Haşim ibn Suraqa əs-Süləmi şəhəri müstəqil idarə etməyə başladı və Haşimilər sülaləsinin hakimiyyəti altında Dərbənd əmirliyi yarandı. Dərbənd həm şimaldan gələn köçərilərə qarşı sədd, həm də Şərqi Avropa ilə ticarətin qapısı idi. Şirvanşahlar Dərbəndi öz qanuni mülkləri sayır və onun uğrunda Haşimilərlə dəfələrlə vuruşurdular.
Şimal-qərbdə, Şəki vilayətində yerli alban xristian hakimlərinin idarə etdiyi Şəki hakimliyi (məlikliyi) mövcud idi. IX əsrin sonunda Qriqor Hammam burada «Alban padşahlığını» bərpa etdi. X əsrin ortalarında Şəki hökmdarı Salarilərə vergi verirdi, lakin hakimlik XI əsrin əvvəllərinədək ayrıca siyasi vahid kimi qaldı. Daha qərbdə Tiflis müsəlman əmirliyi (Cəfərilər sülaləsi) yerləşirdi; onun varlığına 1122-ci ildə gürcü çarı IV David son qoydu.
Cənub və Arran: Sacilərdən Şəddadilərə
Sacilər sülaləsi türk mənşəli idi: banisi Əbu-s-Sac Divdad Orta Asiyanın Uşrusana vilayətindən çıxmış, «Afşin» titullu türk əmirləri nəslindən olan sərkərdə idi. Xilafət Sacilərə Azərbaycanın idarəsini tapşırdı; dövlətin yaranma tarixi kimi adətən 879-cu il göstərilir. Paytaxt əvvəl Marağa, sonra Ərdəbil oldu. Sülalənin ən qüdrətli hökmdarı Yusif ibn Əbu-s-Sac (901-ci ildən) idi. O, 912-ci ildən xilafətə illik vergini (120 min dinar) göndərməyi dayandırdı və Dərbənd keçidinin möhkəmləndirilməsinə xüsusi diqqət yetirdi. Sacilərin hakimiyyəti cənubda Zəncandan şimalda Dərbəndə, qərbdə Ani və Dəbildən şərqdə Xəzər dənizinə qədər uzanırdı. Beləliklə, Azərbaycan torpaqları ilk dəfə vahid dövlətin tərkibində birləşdirildi. 941-ci ildə sonuncu Saci hökmdarı Deysəm taxtdan salındı.
Salarilər sülaləsi mənşəcə Deyləmdən — Xəzərin cənub-qərb sahillərindəki dağlıq vilayətdən idi. 941-ci ildə Mərzban ibn Məhəmməd (941–957) Deysəmi devirərək Ərdəbili paytaxt etdi. Salarilər Azərbaycanın cənubunda yarandı, lakin şimalı da tabe etdi: Şirvanşahlar və Şəki hakimi onlara vergi verirdi, Dərbənd ələ keçirildi. Beləliklə, Azərbaycan torpaqları yenidən vahid dövlətdə birləşdirildi. 971-ci ildə Gəncə Şəddadilərin əlinə keçdi, 981-ci ildə isə Rəvvadi Əbülheyca sonuncu Salari hökmdarı İbrahimi taxtdan saldı.
Rəvvadilər ərəb mənşəli idi: Yəməndən gəlmiş əzd tayfasından olan Rəvvad ibn Müsənna VIII əsrin sonlarında öz qəbiləsi ilə Təbrizdə yerləşdirilmişdi. Sülalə əvvəllər Təbriz, Marağa və Əhərin hakimi idi; 981-ci ildə Əbülheyca Salariləri devirərək dövlətin əsasını qoydu. Paytaxt əvvəl Ərdəbil idi, sonra Təbrizə köçürüldü və Təbriz ilk dəfə paytaxt şəhərə çevrildi. Hökmdar Vəhsudan (1020–1059) 1028-ci ildən sonra Qəznəvilərdən qaçan oğuzlara öz torpaqlarında yer verdi. 1054-cü ildə Səlcuq sultanı Toğrul bəy Təbrizə yaxınlaşanda Vəhsudan onun hakimiyyətini tanıdı. Şair Qətran Təbrizi Rəvvadi hökmdarlarını qəsidələrində mədh edirdi.
Şəddadilər əvvəlcə Dəbil (Dvin) ətrafında güclənmişdi: 951-ci ildə Məhəmməd ibn Şəddad Salarilərə tabe olan Dəbili ələ keçirdi. 971-ci ildə onun oğlu Əli Ləşkəri Gəncəni tutdu və Azərbaycanda Şəddadilər dövlətinin əsasını qoydu; dövlət Kürlə Araz arasındakı torpaqları əhatə edirdi. Fəzl I (985–1031) Gəncə ətrafındakı xırda feodal mülklərini ləğv etdi və Dəbili dövlətə birləşdirdi. Əbüləsvar Şavur (1049–1067) dövründə Gəncə iki dəfə böyüdü: 1063-cü ildə şəhərin ətrafına divar çəkildi və məşhur qala qapıları quruldu. Şəddadilər Azərbaycanın qərb torpaqlarını Bizansın və xristian qonşuların hücumlarından qoruyurdular. 1054-cü ildə Şavur da Toğrul bəyin hakimiyyətini qəbul etdi, 1075-ci ildə isə Səlcuq sultanı Məlikşah Gəncədə Şəddadilərin hakimiyyətinə son qoydu.
| Dövlət | İllər | Banisi | Mənşəyi | Paytaxt | Sonu / Səlcuqlar |
|---|---|---|---|---|---|
| Şirvanşahlar | 861–1538 | Heysəm ibn Xalid | ərəb (Məzyədilər) | Şamaxı (Yəzidiyyə) | 1066 — Səlcuqlardan asılı |
| Dərbənd əmirliyi | 869-dan | Haşim ibn Suraqa | ərəb (Haşimilər) | Dərbənd | Şirvanşahlarla daimi mübarizə |
| Sacilər | 879–941 | Əbu-s-Sac Divdad | türk | Marağa, sonra Ərdəbil | 941 — Salarilər devirdi |
| Salarilər | 941–981 | Mərzban ibn Məhəmməd | Deyləm | Ərdəbil | 981 — Rəvvadilər devirdi |
| Rəvvadilər | 981-dən | Əbülheyca | ərəb (əzd tayfası) | Ərdəbil, sonra Təbriz | 1054 — Səlcuqlardan asılı |
| Şəddadilər | 971–1075 | Əli Ləşkəri (Dəbil: 951) | — | Gəncə | 1054 asılılıq, 1075 Məlikşah son qoydu |
DİM tipli tapşırıq: «X ilə oxşar, Y ilə fərqli» (kodlaşdırılan)
Məsələ
Salarilər dövlətinin Sacilər dövləti ilə oxşar, Şəddadilər dövləti ilə fərqli xüsusiyyətlərini müəyyən edin (cavabı rəqəmlərlə yazın):
1. paytaxtı Ərdəbil şəhəri olmuşdu
2. Azərbaycan torpaqlarını vahid dövlətdə birləşdirmişdi
3. Böyük Səlcuq dövlətindən asılı vəziyyətə düşmüşdü
4. ərəb mənşəli sülalə tərəfindən yaradılmışdı
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Qalan 1 və 2-ni Sacilərlə yoxlayırıq: Sacilərin sonrakı paytaxtı da Ərdəbil idi və onlar Azərbaycan torpaqlarını ilk dəfə birləşdirmişdilər — oxşardır.
Şəddadilər: paytaxt Gəncə idi, bütün Azərbaycanı birləşdirməmişdilər — fərqlidir.
Cavab: 1, 2.
DİM tipli tapşırıq: mətnə görə dövləti tanı
Məsələ
«X əsrin 80-ci illərinin əvvəlində Salari hökmdarını taxtdan salaraq yarandı. Paytaxtı əvvəl Ərdəbil, sonra Təbriz oldu. Hökmdarı Qəznəvilərdən qaçan oğuzlara öz torpaqlarında yer verdi.»
Mətndə bəhs olunan dövlətə aiddir:
1. ərəb mənşəli sülalə tərəfindən yaradılmışdı
2. Dəbil əmirliyini özünə birləşdirmişdi
3. 1054-cü ildə Böyük Səlcuq dövlətindən asılı vəziyyətə düşmüşdü
4. Bərdə faciəsi onun hakimiyyəti dövründə baş vermişdi
5. hökmdarları Qətran Təbrizinin qəsidələrində mədh edilmişdi
A) 1, 3, 5 B) 2, 3, 4 C) 1, 2, 5 D) 3, 4, 5 E) 1, 4, 5
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
1 — doğru: əzd tayfasından, ərəb mənşəli.
2 — səhv: Dəbili Şəddadilər birləşdirmişdi.
3 — doğru: 1054-cü ildə Vəhsudan Toğrul bəyin hakimiyyətini tanıdı.
4 — səhv: 944-cü ildə Bərdə Salarilərin tərkibində idi.
5 — doğru.
Cavab: A) 1, 3, 5.
DİM tipli tapşırıq: «… aid deyil»
Məsələ
Saci hökmdarı Yusif ibn Əbu-s-Sacın fəaliyyətinə aid deyil:
A) xilafətə illik vergi göndərilməsini dayandırması
B) paytaxtı Ərdəbil olan dövləti idarə etməsi
C) Azərbaycan torpaqlarını ilk dəfə vahid dövlətdə birləşdirməsi
D) Dərbənd keçidinin möhkəmləndirilməsinə diqqət yetirməsi
E) Bərdəni ruslardan müdafiə etməsi
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
E — tarix uyğun gəlmir: Bərdə faciəsi 944-cü ildə, Yusifdən sonra və Sacilər süquta uğradıqdan (941) sonra baş verdi; Bərdəni mühasirəyə alan Salari Mərzban ibn Məhəmməd idi.
Cavab: E.
İnteraktiv
Slavyan (rus) yürüşləri və Bərdə faciəsi
IX əsrin sonlarından Volqa və Xəzər yolu ilə gələn rus drujinaları Xəzər sahillərinə talançı yürüşlər etməyə başladılar; ərəb mənbələri onları ümumi adla «ruslar» adlandırır. 913–914-cü illərdə ruslar Abşeron sahillərinə və Bakı ətrafına hücum etdi, Şirvanşahın qoşunu ağır itki verdi. Ərəb tarixçisi əl-Məsudi bu yürüşü təsvir etmişdir.
Ən dəhşətli yürüş 943–944-cü illərdə baş verdi. Ruslar Kürün mənsəbindən çay boyu yuxarı üzüb Bərdəni tutdular. Şəhər o zaman Salarilər dövlətinin tərkibində idi. Əhalinin xeyli hissəsi qırıldı, şəhər talan edildi. Salari hökmdarı Mərzban ibn Məhəmməd 30 minlik qoşunla Bərdəni mühasirəyə aldı, lakin cənubda Mosul hakiminin hücumu səbəbindən qoşunun bir hissəsini götürüb Səlmasa tərəf getməli oldu. Rusların arasında yayılan epidemiya və müsəlmanların aramsız mühasirəsi onları qənimətlə birlikdə Bərdəni tərk etməyə məcbur etdi.
Nəticələr ağır oldu: Bərdə bir daha əvvəlki əhəmiyyətinə qayıtmadı, tacir və sənətkarların çoxu Gəncə və Beyləqana köçdü; X əsrin 70-ci illərindən Şəddadilərin paytaxtı olan Gəncə Arranın ən iri şəhərinə çevrildi. Basqınlar XI əsrdə də davam etdi: 1030-cu ildə ruslar Şirvanşahın qoşununu məğlub etdilər, Şəddadi əmiri Musa isə Beyləqanda ona qarşı qiyam qaldırmış qardaşına qarşı onları köməyə çağırdı. Bu misal göstərir ki, feodal çəkişmələri yadellilərin ölkə işlərinə qarışmasına şərait yaradırdı.
DİM tipli tapşırıq: mənbə əsasında yazılı tapşırıqlar
Məsələ
Mənbələr əsasında tərtib olunmuş mətn: «Dənizdən gəlib çay boyu yuxarı üzən yadellilər şəhəri tutdular. Sakinlərə şəhəri tərk etmək üçün möhlət verdilər, möhlət bitəndən sonra qalanlara divan tutdular. Hökmdar böyük qoşunla gəlib şəhəri mühasirəyə aldı, lakin ölkənin cənub sərhədində yeni təhlükə yarandığı üçün qoşunun bir hissəsi ilə ora getdi. Bir müddət sonra yadellilər qənimətlə gəmilərinə qayıdıb getdilər.»
1) Hadisəni və şəhərin aid olduğu dövləti müəyyən edin.
2) Hökmdarın mühasirəni yarımçıq qoymasının səbəbini izah edin.
3) Hadisənin mətndə verilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Cənubda Mosul hakimi hücuma keçmişdi; Mərzban ona qarşı qoşunun bir hissəsi ilə Səlmasa tərəf getdi.
3) Mətndə olmayan nəticələr: Bərdə bir daha əvvəlki əhəmiyyətinə qayıtmadı; tacir və sənətkarların çoxu Gəncə və Beyləqana köçdü; Arranın əsas şəhəri Gəncə oldu. (Rusların getməsinin bir səbəbi — aralarında yayılan epidemiya — da mətndə yoxdur.)
IX–XI əsrlərdə sosial-iqtisadi həyat
Əhalinin əksəriyyəti kənddə yaşayır, əkinçilik və maldarlıqla məşğul olurdu. Taxıl, düyü və pambıq becərilir, bağçılıq və üzümçülük inkişaf edirdi. Arran və Şirvan ipəkçiliyi ilə məşhur idi: X əsrdə Bərdə Yaxın və Orta Şərqin mühüm ipək istehsalı mərkəzi idi. Dağlıq yerlərdə su arxlar və kəhrizlərlə gətirilirdi. Kəndlilər (rəiyyət) vergiləri əsasən natura ilə — məhsulla ödəyir, qala, yol və körpü tikintisində mükəlləfiyyətlər yerinə yetirirdilər.
| Torpaq mülkiyyəti forması | Kimə məxsus idi | Əsas xüsusiyyəti |
|---|---|---|
| Divan (dövlət) torpaqları | dövlət | gəliri dövlət xəzinəsinə daxil olurdu |
| Xass (tac) torpaqları | hökmdar və sülalə | hökmdarın şəxsi mülkü |
| Mülk | xüsusi sahib | satıla, bağışlana, irsən ötürülə bilərdi; üşr (onda bir) vergisi alınırdı |
| İqta | xidmət edən şəxs (əmir, sərkərdə) | xidmət müqabilində şərti verilirdi; sahibi vergini öz xeyrinə toplayırdı |
| Vəqf | dini müəssisələr (məscid, mədrəsə) | gəliri dini və xeyriyyə işlərinə sərf edilirdi |
| İcma (camaat) torpaqları | kənd icması | icmanın birgə istifadəsində idi |
Əsas vergilər bunlar idi: xərac — torpaq vergisi; cizyə — qeyri-müsəlmanlardan alınan can vergisi; zəkat — müsəlmanların əmlakından və gəlirindən alınan dini vergi; üşr — məhsulun onda biri. Dövlət torpaqlarının iqta kimi paylanması zamanla güclənirdi; iqta irsi mülkə çevrildikcə feodal dağınıqlığı artır, mərkəzi hakimiyyət zəifləyirdi.
Şəhərlər — Gəncə, Təbriz, Ərdəbil, Marağa, Şamaxı, Dərbənd, Beyləqan, Naxçıvan, Bakı — sənətkarlıq və ticarət mərkəzləri idi. Onlar qala divarları ilə əhatə olunur, içərisində came məscidi, bazarlar, hamamlar və karvansaralar yerləşirdi. Bakı neft və duz satışı ilə tanınırdı. Bərdə, Ərdəbil, Dəbil kimi şəhərlərdə sikkə zərb edilməsi ticarətin genişliyini göstərir.
DİM tipli tapşırıq: uyğunluq (kodlaşdırılan)
Məsələ
Uyğunluğu müəyyən edin:
1. xərac
2. cizyə
3. iqta
a. qeyri-müsəlmanlardan alınan can vergisi
b. torpaq vergisi
c. xidmət müqabilində şərti verilən torpaq
d. məhsulun onda biri
e. dini müəssisələrə məxsus torpaq
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Cavab: 1-b, 2-a, 3-c.
DİM tipli tapşırıq: xronoloji ardıcıllıq
Məsələ
Xronoloji ardıcıllığı müəyyən edin:
1. Bərdə faciəsi
2. Dərbənd əmirliyinin yaranması
3. Şirvanşahlar dövlətinin Böyük Səlcuq dövlətindən asılı vəziyyətə düşməsi
4. Şəddadilərin Gəncədə hakimiyyəti ələ alması
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Artan sıra ilə: 869 → 944 → 971 → 1066.
Cavab: 2, 1, 4, 3.
- 861
Şirvanşahlar dövləti yaranır (Heysəm ibn Xalid)
- 869
Dərbənd əmirliyi (Haşimilər)
- 879
Sacilər dövləti
- 912
Yusif ibn Əbu-s-Sac xilafətə vergini dayandırır
- 913–914
Rusların Abşeron sahillərinə yürüşü
- 941
Salarilər Saciləri devirir (Mərzban ibn Məhəmməd)
- 943–944
Bərdə faciəsi
- 951
Məhəmməd ibn Şəddad Dəbili tutur
- 971
Şəddadilər Gəncədə (Əli Ləşkəri)
- 981
Rəvvadilər Salariləri devirir (Əbülheyca)
- 1054
Vəhsudan və Şavur Toğrul bəyin hakimiyyətini tanıyır
- 1063
Gəncənin divarları və qapıları
- 1066
Şirvan Səlcuqlardan asılı vəziyyətə düşür
- 1075
Məlikşah Gəncədə Şəddadilərin hakimiyyətinə son qoyur
Yadda saxla
- IX əsrdə xilafətin zəifləməsi ilə Şirvanşahlar (861), Dərbənd əmirliyi (869), Sacilər (879), Salarilər (941), Şəddadilər (971) və Rəvvadilər (981) dövlətləri yarandı.
- Şirvanşahlar və Rəvvadilər ərəb, Sacilər türk, Salarilər Deyləm mənşəli idi.
- Azərbaycan torpaqlarını ilk dəfə Sacilər (Yusif ibn Əbu-s-Sac), sonra Salarilər vahid dövlətdə birləşdirdi.
- 944-cü ildə Salarilər dövründə ruslar Bərdəni tutdu; şəhər tənəzzül etdi, Arranın əsas şəhəri Gəncə oldu.
- Rəvvadilər və Şəddadilər 1054-cü ildə, Şirvanşahlar 1066-cı ildə Böyük Səlcuq dövlətindən asılı oldu; Dəbili Şəddadilər birləşdirmişdi.
- Torpaq formaları: divan, xass, mülk, iqta, vəqf, icma; vergilər: xərac, cizyə, zəkat, üşr.