IX–XI əsrlərdə Azərbaycan dövlətləri

Xilafətin zəifləməsi ilə yaranan Şirvanşahlar, Sacilər, Salarilər, Rəvvadilər və Şəddadilər dövlətləri, Dərbənd, Dəbil, Tiflis əmirlikləri və Şəki; rus yürüşləri və 944-cü il Bərdə faciəsi; torpaq formaları və vergilər — DİM tipli tapşırıqlarla.

  • 7 və 10-cu siniflər
  • 22 dəq
  • 12 sual
  • 72 dərsdən 9-cusu

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • IX–XI əsr dövlətlərini banisinə, mənşəyinə, paytaxtına və illərinə görə müqayisə etmək
  • xilafətin zəifləməsi ilə yerli dövlətlərin yaranması arasındakı əlaqəni və Səlcuq asılılığının tarixlərini (1054, 1066) izah etmək
  • rus yürüşlərini, xüsusilə 944-cü il Bərdə faciəsini, səbəb və nəticələri ilə təsvir etmək
  • torpaq mülkiyyəti formalarını və vergiləri DİM tipli tapşırıqlarda tətbiq etmək

944-cü il. Xəzər dənizindən Kür çayına daxil olan gəmilər çayın axınına qarşı üzərək Bərdəyə yaxınlaşır. Bərdə o vaxt Arranın ən böyük şəhəri, ipək ticarətinin mühüm mərkəzi idi. Bir neçə ay sonra yadellilər getdi, lakin şəhər bir daha əvvəlki şöhrətinə qayıtmadı. Zəngin ölkə niyə belə zərbəyə məruz qaldı? Cavab bu dərsdədir: IX–XI əsrlərdə Azərbaycan torpaqları bir neçə dövlət arasında bölünmüşdü və onların hər birinin öz sülaləsi, paytaxtı və taleyi var idi.

Xilafət zəifləyir: yerli dövlətlər niyə yarandı?

IX əsrdə Abbasi xilafəti zəifləyirdi. Babəkin başçılıq etdiyi Xürrəmilər hərəkatı (816–837) onun gücünü sarsıtmışdı. 861-ci ildə xəlifə əl-Mütəvəkkil öldürüldü və Bağdadda türk sərkərdələri arasında hakimiyyət uğrunda çəkişmələr başladı. Bundan istifadə edən ucqar vilayətlərin canişinləri və iri feodallar faktiki müstəqil hökmdarlara çevrildilər: xəlifənin adı yalnız xütbədə çəkilirdi, real hakimiyyət isə yerli sülalələrin əlində idi. Azərbaycan ərazisində beləcə Şirvanşahlar, Sacilər, Salarilər, Rəvvadilər və Şəddadilər dövlətləri, eləcə də bir neçə əmirlik yarandı.

ƏmirlikTərif

Əmirin — xəlifənin canişininin və ya onun varislərinin — idarə etdiyi vilayət. Xilafət zəiflədikcə əmirliklər irsi hakimiyyəti olan, faktiki müstəqil dövlətlərə çevrilirdi.

Müstəqilliyin əlamətləriTərif

Hökmdarın öz adına sikkə (pul) kəsdirməsi, xilafətə illik vergi göndərməməsi, öz ordusu ilə qonşuları tabe etməsi. DİM tapşırıqlarında bir dövlətin nə vaxt müstəqilləşdiyini və ya asılı düşdüyünü məhz bu əlamətlərlə yoxlayırıq.

Yeni dövlətlər Azərbaycan dövlətçilik ənənələrini dirçəltdi. Lakin onların heç biri ölkəni uzun müddət vahid saxlaya bilmədi: feodal dağınıqlığı və ara müharibələri ölkəni yadelli hücumları qarşısında zəiflədirdi. Hökmdarlar bəzən öz rəqiblərinə qarşı hətta xarici qüvvələri köməyə çağırırdılar.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Şimal: Şirvanşahlar, Dərbənd əmirliyi və Şəki

861-ci ildə Məzyədilər nəslindən olan Şirvan hakimi Heysəm ibn Xalid xilafətdəki qarışıqlıqdan istifadə edib müstəqilləşdi və qədim «Şirvanşah» titulunu qəbul etdi. Sülalə ərəb mənşəli idi (Şeybani tayfası). Paytaxt Şamaxı idi; X əsrdə şəhər Şirvanşah Əbu Tahir Yəzidin adı ilə Yəzidiyyə adlanırdı. Dövlət Kür çayından Dərbəndə qədər Xəzər sahili torpaqları əhatə edirdi. 1066-cı ildə oğuz-səlcuq yürüşləri nəticəsində Şirvanşah I Fəriburz böyük təzminat verməyə məcbur oldu və Şirvan Böyük Səlcuq dövlətindən asılı vəziyyətə düşdü, lakin daxili müstəqilliyini saxladı. Bu dövrün dövlətləri içərisində yalnız Şirvanşahlar 1538-ci ilə qədər yaşadı (ətraflı: «Şirvanşahlar dövləti» dərsi).

Dərbənd — Xəzər dənizi ilə Qafqaz dağları arasındakı dar keçiddə yerləşən qala-şəhər — ərəb mənbələrində Bab əl-Əbvab («Qapıların qapısı») adlanırdı. 869-cu ildə ərəb mənşəli Haşim ibn Suraqa əs-Süləmi şəhəri müstəqil idarə etməyə başladı və Haşimilər sülaləsinin hakimiyyəti altında Dərbənd əmirliyi yarandı. Dərbənd həm şimaldan gələn köçərilərə qarşı sədd, həm də Şərqi Avropa ilə ticarətin qapısı idi. Şirvanşahlar Dərbəndi öz qanuni mülkləri sayır və onun uğrunda Haşimilərlə dəfələrlə vuruşurdular.

Şimal-qərbdə, Şəki vilayətində yerli alban xristian hakimlərinin idarə etdiyi Şəki hakimliyi (məlikliyi) mövcud idi. IX əsrin sonunda Qriqor Hammam burada «Alban padşahlığını» bərpa etdi. X əsrin ortalarında Şəki hökmdarı Salarilərə vergi verirdi, lakin hakimlik XI əsrin əvvəllərinədək ayrıca siyasi vahid kimi qaldı. Daha qərbdə Tiflis müsəlman əmirliyi (Cəfərilər sülaləsi) yerləşirdi; onun varlığına 1122-ci ildə gürcü çarı IV David son qoydu.

Cənub və Arran: Sacilərdən Şəddadilərə

Sacilər sülaləsi türk mənşəli idi: banisi Əbu-s-Sac Divdad Orta Asiyanın Uşrusana vilayətindən çıxmış, «Afşin» titullu türk əmirləri nəslindən olan sərkərdə idi. Xilafət Sacilərə Azərbaycanın idarəsini tapşırdı; dövlətin yaranma tarixi kimi adətən 879-cu il göstərilir. Paytaxt əvvəl Marağa, sonra Ərdəbil oldu. Sülalənin ən qüdrətli hökmdarı Yusif ibn Əbu-s-Sac (901-ci ildən) idi. O, 912-ci ildən xilafətə illik vergini (120 min dinar) göndərməyi dayandırdı və Dərbənd keçidinin möhkəmləndirilməsinə xüsusi diqqət yetirdi. Sacilərin hakimiyyəti cənubda Zəncandan şimalda Dərbəndə, qərbdə Ani və Dəbildən şərqdə Xəzər dənizinə qədər uzanırdı. Beləliklə, Azərbaycan torpaqları ilk dəfə vahid dövlətin tərkibində birləşdirildi. 941-ci ildə sonuncu Saci hökmdarı Deysəm taxtdan salındı.

Salarilər sülaləsi mənşəcə Deyləmdən — Xəzərin cənub-qərb sahillərindəki dağlıq vilayətdən idi. 941-ci ildə Mərzban ibn Məhəmməd (941–957) Deysəmi devirərək Ərdəbili paytaxt etdi. Salarilər Azərbaycanın cənubunda yarandı, lakin şimalı da tabe etdi: Şirvanşahlar və Şəki hakimi onlara vergi verirdi, Dərbənd ələ keçirildi. Beləliklə, Azərbaycan torpaqları yenidən vahid dövlətdə birləşdirildi. 971-ci ildə Gəncə Şəddadilərin əlinə keçdi, 981-ci ildə isə Rəvvadi Əbülheyca sonuncu Salari hökmdarı İbrahimi taxtdan saldı.

Rəvvadilər ərəb mənşəli idi: Yəməndən gəlmiş əzd tayfasından olan Rəvvad ibn Müsənna VIII əsrin sonlarında öz qəbiləsi ilə Təbrizdə yerləşdirilmişdi. Sülalə əvvəllər Təbriz, Marağa və Əhərin hakimi idi; 981-ci ildə Əbülheyca Salariləri devirərək dövlətin əsasını qoydu. Paytaxt əvvəl Ərdəbil idi, sonra Təbrizə köçürüldü və Təbriz ilk dəfə paytaxt şəhərə çevrildi. Hökmdar Vəhsudan (1020–1059) 1028-ci ildən sonra Qəznəvilərdən qaçan oğuzlara öz torpaqlarında yer verdi. 1054-cü ildə Səlcuq sultanı Toğrul bəy Təbrizə yaxınlaşanda Vəhsudan onun hakimiyyətini tanıdı. Şair Qətran Təbrizi Rəvvadi hökmdarlarını qəsidələrində mədh edirdi.

Şəddadilər əvvəlcə Dəbil (Dvin) ətrafında güclənmişdi: 951-ci ildə Məhəmməd ibn Şəddad Salarilərə tabe olan Dəbili ələ keçirdi. 971-ci ildə onun oğlu Əli Ləşkəri Gəncəni tutdu və Azərbaycanda Şəddadilər dövlətinin əsasını qoydu; dövlət Kürlə Araz arasındakı torpaqları əhatə edirdi. Fəzl I (985–1031) Gəncə ətrafındakı xırda feodal mülklərini ləğv etdi və Dəbili dövlətə birləşdirdi. Əbüləsvar Şavur (1049–1067) dövründə Gəncə iki dəfə böyüdü: 1063-cü ildə şəhərin ətrafına divar çəkildi və məşhur qala qapıları quruldu. Şəddadilər Azərbaycanın qərb torpaqlarını Bizansın və xristian qonşuların hücumlarından qoruyurdular. 1054-cü ildə Şavur da Toğrul bəyin hakimiyyətini qəbul etdi, 1075-ci ildə isə Səlcuq sultanı Məlikşah Gəncədə Şəddadilərin hakimiyyətinə son qoydu.

DövlətİllərBanisiMənşəyiPaytaxtSonu / Səlcuqlar
Şirvanşahlar861–1538Heysəm ibn Xalidərəb (Məzyədilər)Şamaxı (Yəzidiyyə)1066 — Səlcuqlardan asılı
Dərbənd əmirliyi869-danHaşim ibn Suraqaərəb (Haşimilər)DərbəndŞirvanşahlarla daimi mübarizə
Sacilər879–941Əbu-s-Sac DivdadtürkMarağa, sonra Ərdəbil941 — Salarilər devirdi
Salarilər941–981Mərzban ibn MəhəmmədDeyləmƏrdəbil981 — Rəvvadilər devirdi
Rəvvadilər981-dənƏbülheycaərəb (əzd tayfası)Ərdəbil, sonra Təbriz1054 — Səlcuqlardan asılı
Şəddadilər971–1075Əli Ləşkəri (Dəbil: 951)—Gəncə1054 asılılıq, 1075 Məlikşah son qoydu
IX–XI əsrlərdə Azərbaycan dövlətləri. DİM-in ən çox soruşduğu mənşələr: Şirvanşahlar və Rəvvadilər — ərəb, Sacilər — türk, Salarilər — Deyləm.

DİM tipli tapşırıq: «X ilə oxşar, Y ilə fərqli» (kodlaşdırılan)

Məsələ

Salarilər dövlətinin Sacilər dövləti ilə oxşar, Şəddadilər dövləti ilə fərqli xüsusiyyətlərini müəyyən edin (cavabı rəqəmlərlə yazın):
1. paytaxtı Ərdəbil şəhəri olmuşdu
2. Azərbaycan torpaqlarını vahid dövlətdə birləşdirmişdi
3. Böyük Səlcuq dövlətindən asılı vəziyyətə düşmüşdü
4. ərəb mənşəli sülalə tərəfindən yaradılmışdı

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Əvvəl hər bəndi Salarilər üçün yoxlayırıq: 1 — doğru (Ərdəbil); 2 — doğru; 3 — yox, Salarilər 981-də süquta uğradı, Səlcuqlar isə Azərbaycana XI əsrin ortalarında gəldi; 4 — yox, onlar Deyləmdən idi.
Qalan 1 və 2-ni Sacilərlə yoxlayırıq: Sacilərin sonrakı paytaxtı da Ərdəbil idi və onlar Azərbaycan torpaqlarını ilk dəfə birləşdirmişdilər — oxşardır.
Şəddadilər: paytaxt Gəncə idi, bütün Azərbaycanı birləşdirməmişdilər — fərqlidir.
Cavab: 1, 2.

DİM tipli tapşırıq: mətnə görə dövləti tanı

Məsələ

«X əsrin 80-ci illərinin əvvəlində Salari hökmdarını taxtdan salaraq yarandı. Paytaxtı əvvəl Ərdəbil, sonra Təbriz oldu. Hökmdarı Qəznəvilərdən qaçan oğuzlara öz torpaqlarında yer verdi.»
Mətndə bəhs olunan dövlətə aiddir:
1. ərəb mənşəli sülalə tərəfindən yaradılmışdı
2. Dəbil əmirliyini özünə birləşdirmişdi
3. 1054-cü ildə Böyük Səlcuq dövlətindən asılı vəziyyətə düşmüşdü
4. Bərdə faciəsi onun hakimiyyəti dövründə baş vermişdi
5. hökmdarları Qətran Təbrizinin qəsidələrində mədh edilmişdi
A) 1, 3, 5 B) 2, 3, 4 C) 1, 2, 5 D) 3, 4, 5 E) 1, 4, 5

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Açar sözlər: «981 — Salarilərin devrilməsi», «Ərdəbil → Təbriz», «oğuzlara yer verdi (Vəhsudan)» — bu, Rəvvadilər dövlətidir.
1 — doğru: əzd tayfasından, ərəb mənşəli.
2 — səhv: Dəbili Şəddadilər birləşdirmişdi.
3 — doğru: 1054-cü ildə Vəhsudan Toğrul bəyin hakimiyyətini tanıdı.
4 — səhv: 944-cü ildə Bərdə Salarilərin tərkibində idi.
5 — doğru.
Cavab: A) 1, 3, 5.

DİM tipli tapşırıq: «… aid deyil»

Məsələ

Saci hökmdarı Yusif ibn Əbu-s-Sacın fəaliyyətinə aid deyil:
A) xilafətə illik vergi göndərilməsini dayandırması
B) paytaxtı Ərdəbil olan dövləti idarə etməsi
C) Azərbaycan torpaqlarını ilk dəfə vahid dövlətdə birləşdirməsi
D) Dərbənd keçidinin möhkəmləndirilməsinə diqqət yetirməsi
E) Bərdəni ruslardan müdafiə etməsi

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

A, B, C, D Yusifə aiddir: 912-ci ildən vergi dayandırılıb, paytaxt Ərdəbil idi, torpaqlar ilk dəfə vahid dövlətdə birləşdi, Dərbənd keçidi möhkəmləndirildi.
E — tarix uyğun gəlmir: Bərdə faciəsi 944-cü ildə, Yusifdən sonra və Sacilər süquta uğradıqdan (941) sonra baş verdi; Bərdəni mühasirəyə alan Salari Mərzban ibn Məhəmməd idi.
Cavab: E.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Paytaxtlar xəritədə: Şamaxı (Şirvanşahlar), Dərbənd (Haşimilər), Marağa və Ərdəbil (Sacilər), Ərdəbil (Salarilər), Ərdəbil və Təbriz (Rəvvadilər), Gəncə (Şəddadilər), Dəbil (Şəddadilərə birləşdirilmiş əmirlik). Narıncı — 944-cü ildə rusların tutduğu Bərdə.

Slavyan (rus) yürüşləri və Bərdə faciəsi

IX əsrin sonlarından Volqa və Xəzər yolu ilə gələn rus drujinaları Xəzər sahillərinə talançı yürüşlər etməyə başladılar; ərəb mənbələri onları ümumi adla «ruslar» adlandırır. 913–914-cü illərdə ruslar Abşeron sahillərinə və Bakı ətrafına hücum etdi, Şirvanşahın qoşunu ağır itki verdi. Ərəb tarixçisi əl-Məsudi bu yürüşü təsvir etmişdir.

Ən dəhşətli yürüş 943–944-cü illərdə baş verdi. Ruslar Kürün mənsəbindən çay boyu yuxarı üzüb Bərdəni tutdular. Şəhər o zaman Salarilər dövlətinin tərkibində idi. Əhalinin xeyli hissəsi qırıldı, şəhər talan edildi. Salari hökmdarı Mərzban ibn Məhəmməd 30 minlik qoşunla Bərdəni mühasirəyə aldı, lakin cənubda Mosul hakiminin hücumu səbəbindən qoşunun bir hissəsini götürüb Səlmasa tərəf getməli oldu. Rusların arasında yayılan epidemiya və müsəlmanların aramsız mühasirəsi onları qənimətlə birlikdə Bərdəni tərk etməyə məcbur etdi.

Nəticələr ağır oldu: Bərdə bir daha əvvəlki əhəmiyyətinə qayıtmadı, tacir və sənətkarların çoxu Gəncə və Beyləqana köçdü; X əsrin 70-ci illərindən Şəddadilərin paytaxtı olan Gəncə Arranın ən iri şəhərinə çevrildi. Basqınlar XI əsrdə də davam etdi: 1030-cu ildə ruslar Şirvanşahın qoşununu məğlub etdilər, Şəddadi əmiri Musa isə Beyləqanda ona qarşı qiyam qaldırmış qardaşına qarşı onları köməyə çağırdı. Bu misal göstərir ki, feodal çəkişmələri yadellilərin ölkə işlərinə qarışmasına şərait yaradırdı.

DİM tipli tapşırıq: mənbə əsasında yazılı tapşırıqlar

Məsələ

Mənbələr əsasında tərtib olunmuş mətn: «Dənizdən gəlib çay boyu yuxarı üzən yadellilər şəhəri tutdular. Sakinlərə şəhəri tərk etmək üçün möhlət verdilər, möhlət bitəndən sonra qalanlara divan tutdular. Hökmdar böyük qoşunla gəlib şəhəri mühasirəyə aldı, lakin ölkənin cənub sərhədində yeni təhlükə yarandığı üçün qoşunun bir hissəsi ilə ora getdi. Bir müddət sonra yadellilər qənimətlə gəmilərinə qayıdıb getdilər.»
1) Hadisəni və şəhərin aid olduğu dövləti müəyyən edin.
2) Hökmdarın mühasirəni yarımçıq qoymasının səbəbini izah edin.
3) Hadisənin mətndə verilməyən iki nəticəsini yazın.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) «Dənizdən gəlib çay boyu yuxarı», «möhlət», «mühasirə» — bu, 944-cü il Bərdə faciəsidir; şəhər Salarilər dövlətinin tərkibində idi, hökmdar Mərzban ibn Məhəmməd idi.
2) Cənubda Mosul hakimi hücuma keçmişdi; Mərzban ona qarşı qoşunun bir hissəsi ilə Səlmasa tərəf getdi.
3) Mətndə olmayan nəticələr: Bərdə bir daha əvvəlki əhəmiyyətinə qayıtmadı; tacir və sənətkarların çoxu Gəncə və Beyləqana köçdü; Arranın əsas şəhəri Gəncə oldu. (Rusların getməsinin bir səbəbi — aralarında yayılan epidemiya — da mətndə yoxdur.)

IX–XI əsrlərdə sosial-iqtisadi həyat

Əhalinin əksəriyyəti kənddə yaşayır, əkinçilik və maldarlıqla məşğul olurdu. Taxıl, düyü və pambıq becərilir, bağçılıq və üzümçülük inkişaf edirdi. Arran və Şirvan ipəkçiliyi ilə məşhur idi: X əsrdə Bərdə Yaxın və Orta Şərqin mühüm ipək istehsalı mərkəzi idi. Dağlıq yerlərdə su arxlar və kəhrizlərlə gətirilirdi. Kəndlilər (rəiyyət) vergiləri əsasən natura ilə — məhsulla ödəyir, qala, yol və körpü tikintisində mükəlləfiyyətlər yerinə yetirirdilər.

Torpaq mülkiyyəti formasıKimə məxsus idiƏsas xüsusiyyəti
Divan (dövlət) torpaqlarıdövlətgəliri dövlət xəzinəsinə daxil olurdu
Xass (tac) torpaqlarıhökmdar və sülaləhökmdarın şəxsi mülkü
Mülkxüsusi sahibsatıla, bağışlana, irsən ötürülə bilərdi; üşr (onda bir) vergisi alınırdı
İqtaxidmət edən şəxs (əmir, sərkərdə)xidmət müqabilində şərti verilirdi; sahibi vergini öz xeyrinə toplayırdı
Vəqfdini müəssisələr (məscid, mədrəsə)gəliri dini və xeyriyyə işlərinə sərf edilirdi
İcma (camaat) torpaqlarıkənd icmasıicmanın birgə istifadəsində idi
IX–XII əsrlərdə Azərbaycanda feodal torpaq mülkiyyəti formaları.

Əsas vergilər bunlar idi: xərac — torpaq vergisi; cizyə — qeyri-müsəlmanlardan alınan can vergisi; zəkat — müsəlmanların əmlakından və gəlirindən alınan dini vergi; üşr — məhsulun onda biri. Dövlət torpaqlarının iqta kimi paylanması zamanla güclənirdi; iqta irsi mülkə çevrildikcə feodal dağınıqlığı artır, mərkəzi hakimiyyət zəifləyirdi.

Şəhərlər — Gəncə, Təbriz, Ərdəbil, Marağa, Şamaxı, Dərbənd, Beyləqan, Naxçıvan, Bakı — sənətkarlıq və ticarət mərkəzləri idi. Onlar qala divarları ilə əhatə olunur, içərisində came məscidi, bazarlar, hamamlar və karvansaralar yerləşirdi. Bakı neft və duz satışı ilə tanınırdı. Bərdə, Ərdəbil, Dəbil kimi şəhərlərdə sikkə zərb edilməsi ticarətin genişliyini göstərir.

DİM tipli tapşırıq: uyğunluq (kodlaşdırılan)

Məsələ

Uyğunluğu müəyyən edin:
1. xərac
2. cizyə
3. iqta
a. qeyri-müsəlmanlardan alınan can vergisi
b. torpaq vergisi
c. xidmət müqabilində şərti verilən torpaq
d. məhsulun onda biri
e. dini müəssisələrə məxsus torpaq

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Xərac — torpaq vergisi (b). Cizyə — qeyri-müsəlmanların can vergisi (a). İqta — xidmət müqabilində şərti torpaq (c). «d» üşrdür, «e» vəqfdir — artıq variantlardır.
Cavab: 1-b, 2-a, 3-c.

DİM tipli tapşırıq: xronoloji ardıcıllıq

Məsələ

Xronoloji ardıcıllığı müəyyən edin:
1. Bərdə faciəsi
2. Dərbənd əmirliyinin yaranması
3. Şirvanşahlar dövlətinin Böyük Səlcuq dövlətindən asılı vəziyyətə düşməsi
4. Şəddadilərin Gəncədə hakimiyyəti ələ alması

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Tarixləri yazırıq: 2 — 869; 1 — 944; 4 — 971; 3 — 1066.
Artan sıra ilə: 869 → 944 → 971 → 1066.
Cavab: 2, 1, 4, 3.
  1. 861

    Şirvanşahlar dövləti yaranır (Heysəm ibn Xalid)

  2. 869

    Dərbənd əmirliyi (Haşimilər)

  3. 879

    Sacilər dövləti

  4. 912

    Yusif ibn Əbu-s-Sac xilafətə vergini dayandırır

  5. 913–914

    Rusların Abşeron sahillərinə yürüşü

  6. 941

    Salarilər Saciləri devirir (Mərzban ibn Məhəmməd)

  7. 943–944

    Bərdə faciəsi

  8. 951

    Məhəmməd ibn Şəddad Dəbili tutur

  9. 971

    Şəddadilər Gəncədə (Əli Ləşkəri)

  10. 981

    Rəvvadilər Salariləri devirir (Əbülheyca)

  11. 1054

    Vəhsudan və Şavur Toğrul bəyin hakimiyyətini tanıyır

  12. 1063

    Gəncənin divarları və qapıları

  13. 1066

    Şirvan Səlcuqlardan asılı vəziyyətə düşür

  14. 1075

    Məlikşah Gəncədə Şəddadilərin hakimiyyətinə son qoyur

Yadda saxla

  • IX əsrdə xilafətin zəifləməsi ilə Şirvanşahlar (861), Dərbənd əmirliyi (869), Sacilər (879), Salarilər (941), Şəddadilər (971) və Rəvvadilər (981) dövlətləri yarandı.
  • Şirvanşahlar və Rəvvadilər ərəb, Sacilər türk, Salarilər Deyləm mənşəli idi.
  • Azərbaycan torpaqlarını ilk dəfə Sacilər (Yusif ibn Əbu-s-Sac), sonra Salarilər vahid dövlətdə birləşdirdi.
  • 944-cü ildə Salarilər dövründə ruslar Bərdəni tutdu; şəhər tənəzzül etdi, Arranın əsas şəhəri Gəncə oldu.
  • Rəvvadilər və Şəddadilər 1054-cü ildə, Şirvanşahlar 1066-cı ildə Böyük Səlcuq dövlətindən asılı oldu; Dəbili Şəddadilər birləşdirmişdi.
  • Torpaq formaları: divan, xass, mülk, iqta, vəqf, icma; vergilər: xərac, cizyə, zəkat, üşr.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 12

Sual 1 / 12. Şirvanşahlar dövlətinin əsasını kim və hansı ildə qoydu?