1501-ci ildə Təbriz camaatı qeyri-adi mənzərə gördü: başlarında on iki dilimli qırmızı papaq olan süvarilər şəhərə cəmi 14 yaşlı bir gənci gətirirdilər. İki il əvvəl bu gənc — İsmayıl — Lahicanda gizlənən yetim idi: atası Şeyx Heydər döyüşdə həlak olmuş, böyük qardaşı Sultan Əli öldürülmüşdü. İndi isə o, Təbrizdə şah elan olunurdu. Kiçik bir müridlər dəstəsi cəmi iki ildə necə güclü dövlət qurdu və bu dövlət niyə Azərbaycan tarixində dönüş nöqtəsi sayılır?
Lahicandan Ərzincana: hərəkatın başlanması
Ərdəbil şeyxlərinin iki əsrlik yolu «Səfəvilərin Ərdəbil hakimliyi: Şeyx Səfiəddindən Şeyx Heydərə» dərsində izah olunur. XV əsrin sonunda Səfəvi təriqəti Azərbaycan və Anadolunun türk tayfaları arasında böyük nüfuz qazanmışdı. 1499-cu ildə İsmayıl yeddi sadiq müridi ilə Lahicandan çıxdı, 1500-cü ildə isə Ərzincanda onun ətrafında Şamlı, Rumlu, Ustaclı, Təkəli, Zülqədər, Əfşar və Qacar tayfalarından təxminən 7 min döyüşçü toplandı.
Hərəkatın uğuru təsadüfi deyildi. Siyasi səbəb: Ağqoyunlu dövləti taxt-tac çəkişmələri ilə zəifləmiş, Əlvənd ilə Sultan Murad arasında iki hissəyə bölünmüşdü. İqtisadi səbəb: köçəri tayfalar yeni otlaqlara və hərbi qənimətə, şəhər əhalisi və tacirlər isə çəkişmələrə son qoyacaq vahid dövlətə və təhlükəsiz karvan yollarına ehtiyac duyurdu. Dini səbəb: qızılbaşlar İsmayılı «mürşidi-kamil» sayır, ona qeyd-şərtsiz tabe olurdular.
QızılbaşlarTərif
Səfəvi təriqətinə bağlı türk tayfalarının döyüşçüləri; ad Şeyx Heydərin təqdim etdiyi on iki dilimli qırmızı papaqdan gəlir. Onların ordudakı və idarədəki yeri «Səfəvi dövlətinin siyasi quruluşu, idarə sistemi və ordusu» dərsində izah olunur.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Cabanıdan Təbrizə: dövlətin yaranması (1500–1501)
İsmayıl ilk zərbəni Ağqoyunlulara deyil, Şirvana endirdi. Səbəblər: Şirvanşahlarla döyüşlərdə babası Cüneyd və atası Heydər həlak olmuşdu; Şirvan zəngin ölkə idi; onu tutmaq həlledici döyüşdən əvvəl arxanı təmin edirdi. 1500-cü ilin sonunda Cabanı döyüşündə Şirvanşah Fərrux Yasar məğlub olub həlak oldu. Qızılbaşlar Şamaxını tutdular, 1501-ci ilin yazında isə mühasirədən sonra Bakı təslim oldu.
Bu vaxt Ağqoyunlu hökmdarı Əlvənd böyük qoşunla Naxçıvana doğru hərəkət etdi. 1501-ci ildə Şərur döyüşündə qızılbaşlar ondan bir neçə dəfə çox olan Ağqoyunlu ordusunu darmadağın etdilər. Əlvənd qaçdı, İsmayıl isə Təbrizə daxil olub şah elan edildi. Təbriz paytaxt oldu, xütbə oxundu və sikkə İsmayılın adına kəsildi, şiəlik (isna-əşəriyyə) dövlət dini elan olundu. Sarayda, orduda və diplomatik yazışmalarda Azərbaycan türkcəsi işlənirdi.
Beləliklə, 1501-ci ildə paytaxtı Təbriz olan Azərbaycan Səfəvi dövləti yarandı. Azərbaycan tarixşünaslığı onu Azərbaycan dövləti sayır: dövlət Azərbaycan torpağında yaranmışdı, paytaxtı Təbriz idi, hakim sülalə və ordunun əsasını təşkil edən qızılbaş tayfaları Azərbaycan türkləri idi. Xarici ədəbiyyatda isə Səfəvilər çox vaxt İran dövləti kimi təqdim olunur; Osmanlı mənbələri onu «Qızılbaş dövləti» adlandırırdı.
Torpaqların birləşdirilməsi və Mərv döyüşü (1502–1510)
Şərurdan sonra Ağqoyunluların ikinci hökmdarı Sultan Murad qalırdı. 1503-cü ildə Həmədan yaxınlığında o da məğlub edildi və Ağqoyunlu hakimiyyətinə son qoyuldu. Sonrakı illərdə İraqi-Əcəm, Fars, Kirman və Diyarbəkir tutuldu, 1508-ci ildə isə Bağdad alındı. Şirvanşahlar Səfəvi şahından vassal asılılığını qəbul etdilər. Azərbaycan torpaqlarının böyük hissəsi vahid dövlətdə birləşdi; bu iş «Şah I Təhmasib: birləşmənin başa çatması və Səfəvi–Osmanlı müharibələri» dərsində tamamlanır.
Şərqdə yeni təhlükə yarandı: Mərkəzi Asiyada güclənən Şeybanilər (özbək xanları) Xorasanı tutub Səfəvi sərhədlərinə hücum edirdilər. 1510-cu ildə Mərv döyüşündə İsmayıl özbək hökmdarı Məhəmməd Şeybani xanı məğlub etdi; xan döyüşdə həlak oldu, Xorasan Səfəvi dövlətinə birləşdirildi. İndi dövlətin sərhədləri Amudəryadan Fərata, Qafqazdan Fars körfəzinə qədər uzanırdı.
Çaldıran döyüşü (1514) və onun nəticələri
Qərbdə əsas rəqib Osmanlı dövləti idi. Rəqabətin səbəbləri: Şərqi Anadolu və Cənubi Qafqaz uğrunda mübarizə; Anadolunun türk tayfalarının çoxunun İsmayılı mürşid kimi tanıması (1511-ci ildə orada Səfəvi tərəfdarı Şahqulunun üsyanı baş verdi); ipək ticarəti yolları üzərində nəzarət. Sünnilik ilə şiəlik arasındakı fərq təbliğat vasitəsinə çevrildi. 1512-ci ildə taxta çıxan Sultan I Səlim Anadoluda qızılbaşları amansızcasına təqib etdi, sonra Azərbaycana yürüş etdi.
1514-cü il 23 avqustda Çaldıran düzündə həlledici döyüş oldu. Osmanlı ordusu say üstünlüyünə, çoxlu topa və tüfəngli yeniçəri piyadasına malik idi. Qızılbaş süvarisi böyük igidlik göstərsə də, odlu silahın atəşi qarşısında məğlub oldu. Sultan Səlim Təbrizə daxil oldu, lakin yeniçərilərin narazılığı və ərzaq çatışmazlığı üzündən tezliklə geri çəkildi.
Nəticələr: Şərqi Anadolu və Diyarbəkir Osmanlılara keçdi, Səfəvilərin qərbə irəliləməsi dayandı. İsmayılın «məğlubedilməz mürşid» nüfuzu sarsıldı, o, bundan sonra şəxsən yürüşlərə başçılıq etmədi, qızılbaş əmirlərinin təsiri artdı. Döyüş odlu silahın zəruriliyini göstərdi. Şah Osmanlılara qarşı Avropa dövlətləri ilə ittifaq yaratmağa çalışdı, lakin real kömək ala bilmədi.
| Əlamət | Şərur döyüşü | Çaldıran döyüşü |
|---|---|---|
| İl | 1501 | 1514 |
| Rəqib | Ağqoyunlu hökmdarı Əlvənd | Osmanlı sultanı I Səlim |
| Rəqibin üstünlüyü | say üstünlüyü | say, toplar, tüfəngli yeniçərilər |
| Nəticə | qızılbaş qələbəsi; Təbriz tutuldu, dövlət yarandı | qızılbaşların məğlubiyyəti; Şərqi Anadolu itirildi |
Şah İsmayıl — dövlət xadimi və şair Xətai
Şah İsmayıl Xətai təxəllüsü ilə Azərbaycan türkcəsində şeirlər yazırdı. Onun divanında qəzəllərlə yanaşı xalq şeiri üslubunda qoşmalar da var; «Dəhnamə» məsnəvisi və «Nəsihətnamə» də ona məxsusdur. Xətainin şeirləri qızılbaşlar arasında geniş yayılır, mürşidə sədaqəti möhkəmləndirirdi; şahın himayəsi ilə Azərbaycan türkcəsi saray və ədəbiyyat dili kimi mövqeyini gücləndirdi.
Şah I İsmayıl 1524-cü ildə vəfat etdi və Ərdəbildə, Şeyx Səfi türbəsində dəfn olundu. Onun hakimiyyətinin əsas nəticəsi: uzun parçalanmadan sonra Azərbaycan torpaqlarının böyük hissəsi paytaxtı Təbriz olan mərkəzləşmiş dövlətdə birləşdi. Taxta 10 yaşlı oğlu Təhmasib çıxdı. Dövlətin idarə sistemi, Təhmasibin müharibələri və XVI əsrin sonundakı böhran növbəti dərslərdə izah olunur.
| Şəxs | Kim idi | Şah İsmayılla bağlı hadisə |
|---|---|---|
| Fərrux Yasar | Şirvanşah | Cabanıda məğlub olub həlak oldu (1500) |
| Əlvənd | Ağqoyunlu hökmdarı | Şərurda məğlub oldu (1501) |
| Sultan Murad | Ağqoyunlu hökmdarı | Həmədan yaxınlığında məğlub oldu (1503) |
| Məhəmməd Şeybani xan | özbək hökmdarı | Mərvdə həlak oldu (1510) |
| I Səlim | Osmanlı sultanı (1512-dən) | Çaldıranda qalib gəldi (1514) |
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Cüneyd və Heydər Şirvanşahlarla döyüşdə həlak olmuşdu | ilk yürüş Şirvana oldu (Cabanı, 1500) |
| Ağqoyunlu dövləti çəkişmələrlə zəifləmişdi | Şərurda qələbə, Təbriz paytaxt oldu (1501) |
| Şeybanilər Xorasana hücum edirdi | Mərv döyüşü, Xorasan birləşdirildi (1510) |
| qızılbaş ordusunda odlu silah yox idi | Çaldıranda məğlubiyyət, Şərqi Anadolu itirildi (1514) |
- 1499
İsmayıl Lahicandan çıxır
- 1500
Ərzincanda qızılbaş qoşunu toplanır
- 1500
Cabanı döyüşü: Fərrux Yasar həlak olur
- 1501
Bakı tutulur
- 1501
Şərur döyüşü; İsmayıl şah elan olunur
- 1503
Həmədan yaxınlığında Sultan Murad məğlub edilir
- 1508
Bağdad tutulur
- 1510
Mərv döyüşü: Şeybani xan həlak olur
- 1511
Anadoluda Şahqulu üsyanı
- 1514
Çaldıran döyüşü
- 1524
Şah I İsmayılın ölümü; Təhmasib taxtda
- 1598
Paytaxt İsfahana köçürülür
Sonrakı dövr: «Şah I Abbasın hakimiyyətə gəlməsi və islahatları» dərsi.
- 1639
Zöhab (Qəsri-Şirin) sülhü
Sonrakı dövr: «Şah I Abbasın xarici siyasəti: torpaqların azad edilməsi və müqavilələr» dərsi.
- 1722
Əfqanlar İsfahanı tutur
Sonrakı dövr: «Səfəvilərin tənəzzülü: XVII əsrin ikinci yarısı – XVIII əsrin əvvəlləri» dərsi.
- 1736
Nadir şah elan olunur
Sonrakı dövr: «Əfşarlar imperiyası: Nadir şahın siyasəti və imperiyanın süqutu» dərsi.
İnteraktiv
Mənbə (uyğunlaşdırılmış mətn): Həsən bəy Rumlunun «Əhsənüt-təvarix» salnaməsinin məlumatları əsasında.
Şirvan hökmdarını döyüşdə məğlub edib onun paytaxtını və dəniz kənarındakı qalanı aldıqdan sonra gənc mürşid qızılbaşlarla Naxçıvan tərəfə yola düşdü. Bayandur nəslindən olan padşah Təbrizdən saysız qoşunla qarşıya çıxdı. Qızılbaşlar az idi, lakin elə hücum etdilər ki, padşahın ordusu dağıldı və o, qaçıb canını qurtardı. Qalib Təbrizə daxil oldu. Cümə günü məsciddə xütbə onun adına oxundu, onun adı ilə sikkə kəsildi, on iki imam məzhəbi isə dövlətin rəsmi dini elan edildi.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1. Mətndə hansı döyüşdən söhbət gedir? «Gənc mürşid» və «padşah» kimdir?
2. Qızılbaşların qələbəsini şərtləndirən bir siyasi və bir iqtisadi səbəbi izah edin.
3. Mətndə göstərilməyən iki nəticəni müəyyən edin.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2. Siyasi: Ağqoyunlu dövləti çəkişmələrlə zəifləmiş, iki hissəyə bölünmüşdü. İqtisadi: köçəri tayfalar otlaq və qənimət, şəhərlər vahid dövlət və təhlükəsiz ticarət yolları istəyirdi. Qiymət: hər ikisi — 1 bal; biri — ½ bal.
3. Məsələn: Təbriz paytaxt oldu; 1503-cü ildə Sultan Murad da məğlub edildi və Ağqoyunlu hakimiyyəti sona çatdı; Osmanlılarla rəqabət kəskinləşdi. Qiymət: iki düzgün nəticə — 1 bal; bir — ½ bal; mətndə olanı (xütbə, sikkə) təkrarlamaq bal vermir.
DİM tipli tapşırıq: xronoloji ardıcıllıq
Məsələ
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. Mərv döyüşü
2. Bakının tutulması
3. Həmədan yaxınlığında Sultan Muradın məğlubiyyəti
4. Cabanı döyüşü
5. Çaldıran döyüşü
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Tələ: Bakı (Şirvan) Şərurdan əvvəl, Sultan Murad isə Şərurdan sonra məğlub edildi.
Cavab: 4, 2, 3, 1, 5.
DİM tipli tapşırıq: oxşar və fərqli cəhətlər
Məsələ
Uyğunluğu müəyyən edin:
1. Şərur döyüşünün Cabanı döyüşü ilə oxşar cəhəti
2. Şərur döyüşünü Çaldıran döyüşündən fərqləndirən cəhət
a. qızılbaş qoşunu qalib gəldi
b. döyüş Naxçıvan ərazisində baş verdi
c. rəqib qoşunda yeniçərilər və toplar var idi
d. qoşuna İsmayıl şəxsən başçılıq etdi
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
b — yalnız Şərura aiddir: Cabanı ilə oxşar deyil, Çaldırandan fərqdir: 2.
c — yalnız Çaldırana aiddir: heç birinə uyğun deyil.
d — üç döyüşün hamısında belə idi: Cabanı ilə oxşardır (1), Çaldırandan fərq deyil.
Cavab: 1 — a, d; 2 — a, b.
Yadda saxla
- Hərəkat 1499-cu ildə Lahicandan başladı; 1500-cü ildə Ərzincanda yeddi qızılbaş tayfası İsmayılın ətrafında toplandı.
- Zəncir: Cabanı (1500, Fərrux Yasar həlak oldu) → Şamaxı → Bakı (1501, yaz) → Şərur (1501, Əlvənd) → Təbriz: İsmayıl şah elan olundu, Təbriz paytaxt, şiəlik dövlət dini oldu.
- 1503 — Həmədan (Sultan Murad), 1508 — Bağdad, 1510 — Mərv (Şeybani xan həlak oldu, Xorasan birləşdirildi).
- 23 avqust 1514 — Çaldıran: I Səlimin topları və yeniçəriləri qızılbaş süvarisinə qalib gəldi; Şərqi Anadolu və Diyarbəkir itirildi.
- Şah İsmayıl Xətai təxəllüsü ilə Azərbaycan türkcəsində yazırdı («Dəhnamə», «Nəsihətnamə»); 1524-cü ildə vəfat etdi, taxta Təhmasib çıxdı.