Babəkin hərəkatı haqqında bildiklərimizin böyük hissəsi onun düşmənlərinin — Abbasi xilafətinin tarixçilərinin yazdıqlarından gəlir. Belə mənbələrə nə dərəcədə etibar etmək olar? Azıx mağarasının bir milyon ildən qədim olduğunu alimlər necə müəyyən ediblər? Bu dərs tarix elminin «mətbəxinə» baxır: tarixçi və arxeoloq faktı necə tapır, tarixləndirir və yoxlayır.
Mənbələrin növləri
Tarixi mənbəTərif
Keçmişdən qalmış və keçmiş haqqında məlumat verən hər şey: alət, bina, sikkə, kitabə, salnamə, sənəd, dastan. İlkin mənbə hadisənin dövründə və ya iştirakçısı tərəfindən yaradılıb; ikinci dərəcəli mənbə isə ilkin mənbələr əsasında sonradan yazılmış əsərdir.
| Mənbə növü | Nəyi öyrədir | Azərbaycandan nümunə |
|---|---|---|
| Arxeoloji (maddi) | Məişət, təsərrüfat, texnologiya | Azıx mağarası, Kültəpə, Qobustan |
| Epiqrafik (kitabələr) | Dəqiq tarix, ad, tikinti | Qobustanda Roma legionunun latın yazısı; türbə və məscid kitabələri |
| Numizmatik (sikkələr) | Hökmdarlar, zərbxanalar, ticarət əlaqələri | Şirvanşahların və xanlıqların sikkələri |
| Yazılı (narrativ) | Hadisələrin gedişi, müəllifin baxışı | Assuriya kitabələri, Strabon, Musa Kalankatlının «Alban tarixi», ət-Təbəri |
| Folklor (şifahi) | Dəyərlər, adətlər, dünyagörüşü | «Kitabi-Dədə Qorqud» (Drezden və Vatikan əlyazmaları) |
Tarixşünaslıq isə tarixçilərin keçmiş haqqında yazdıqlarının tarixidir. Azərbaycanda elmi tarixşünaslığın əsasını qoyanlardan biri Abbasqulu ağa Bakıxanovdur: onun 1841-ci ildə fars dilində yazdığı «Gülüstani-İrəm» əsəri Şirvan və Dağıstanın tarixini müxtəlif mənbələri müqayisə edərək izah edir. Hər tarixçi öz dövrünün suallarını verir, ona görə də eyni hadisə müxtəlif əsrlərdə fərqli şərh oluna bilər.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Arxeoloji tarixləndirmə və radiokarbon üsulu
Arxeologiyada iki növ tarixləndirmə var. Nisbi tarixləndirmə hansı təbəqənin daha qədim olduğunu göstərir: pozulmamış qazıntıda aşağıdakı təbəqə yuxarıdakından qədimdir (stratiqrafiya qanunu). Mütləq tarixləndirmə isə illərlə yaşı verir. Canlı orqanizmlərdən qalan materiallar — sümük, kömür, ağac — üçün ən geniş yayılmış mütləq üsul radiokarbon üsuludur.
Canlı orqanizm yaşadıqca havadan və qidadan radioaktiv karbon-14 (¹⁴C) qəbul edir. Orqanizm öləndən sonra ¹⁴C yenilənmir və parçalanır: təxminən hər 5730 ildə onun miqdarı iki dəfə azalır. Bu müddət yarımparçalanma dövrü adlanır. Nümunədə qalan ¹⁴C-nin payını ölçərək ölümdən keçən vaxtı hesablamaq olar.
Burada
- N
- nümunədə indi qalan ¹⁴C miqdarı
- N₀
- orqanizm öləndə olan ¹⁴C miqdarı
- t
- ölümdən keçən vaxt, illə
- T½
- ¹⁴C-nin yarımparçalanma dövrü ≈ 5730 il
Radioaktiv parçalanma qanunu: hər T½ ərzində miqdar yarıya enir. İkinci forma birincidən loqarifmləməklə alınır.
Nümunə 1: tam yarımparçalanma dövrləri
Məsələ
Qədim ocaqdan götürülmüş kömürdə ¹⁴C-nin ilkin miqdarının 25 %-i qalıb. Ocaq nə vaxt yandırılıb?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
t = 2 · 5730 = 11 460 il.
Yoxlama: N₀ / N = 4, log₂4 = 2 — nəticə eynidir.
Nümunə 2: kəsr nəticə və «BP» tarixi
Məsələ
Tunc dövrü məskənindən tapılan taxıl dənələrində ilkin ¹⁴C-nin 60 %-i qalıb. Radiokarbon yaşını tap və onu təxmini e.ə. tarixə çevir.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
log₂1,667 = ln1,667 / ln2 ≈ 0,511 / 0,693 ≈ 0,737.
t ≈ 5730 · 0,737 ≈ 4220 il BP.
Radiokarbon yaşı şərti olaraq 1950-ci ildən geriyə sayılır: 4220 − 1950 ≈ e.ə. 2270.
Dəqiq təqvim tarixi üçün bu nəticə kalibrləmə əyrisi ilə düzəldilir.
Yazılı mənbələr və hicri tarix
Orta əsr Azərbaycan kitabələrinin, sikkələrinin və salnamələrinin çoxu hicri təqvimlə tarixlənib. Hicri təqvim 622-ci ildən (Məhəmməd peyğəmbərin Məkkədən Mədinəyə köçü) başlayır və ay təqviminə əsaslanır: hicri il təxminən 354 gündür, yəni günəş ilindən təxminən 11 gün qısadır. Buna görə 33 hicri il təxminən 32 günəş ilinə bərabərdir.
Burada
- M
- miladi (qriqorian) il
- H
- hicri il
Çıxarılışı: hicri il günəş ilinin təxminən 354 / 365 ≈ 32 / 33 hissəsidir, ona görə H hicri il ≈ H · 32 / 33 = H − H / 33 günəş ili; 622 isə başlanğıc ildir. Dəqiqlik ±1 il.
Nümunə 3: kitabənin tarixi
Məsələ
Şirvanda tapılmış bir kitabədə tikintinin hicri 839-cu ildə başa çatdığı yazılıb. Bu, miladi təqvimlə hansı ildir?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
M ≈ 839 − 25,4 + 622 ≈ 1435,6.
Hicri il iki miladi ilə düşür: hicri 839 = 1435–1436-cı illər (XV əsr — Şirvanşahlar sarayının tikildiyi dövr).
Mənbə tənqidi: faktı necə yoxlamalı?
Xarici tənqid
Mənbə həqiqidirmi? Kim, nə vaxt, harada yazıb? Əlyazmanın nüsxələri müqayisə edilir, dil və yazı üslubu dövrə uyğun olub-olmadığı yoxlanılır.
Daxili tənqid
Müəllif hadisənin şahidi idimi? Onun məqsədi və kimə xidmət etdiyi nə idi? Şişirtmə və qərəz əlamətləri axtarılır.
Tutuşdurma (korroborasiya)
Fakt bir-birindən asılı olmayan başqa mənbələrlə — digər salnamələr, sikkələr, arxeoloji tapıntılar ilə — təsdiqlənirmi?
Nəticə
Faktlar (tarixlər, yerlər) ilə müəllifin qiymətləndirmələrini ayır; etibarlılıq dərəcəsini açıq göstər: «dəqiq», «ehtimal», «mübahisəli».
Nümunə 4: Babək haqqında mənbə
Məsələ
Babək hərəkatının əsas yazılı mənbələrindən biri Bağdadda yaşamış tarixçi ət-Təbərinin (vəfatı 923) salnaməsidir. Bu mənbədən necə istifadə etməli?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Daxili tənqid: müəllif xilafətin baxışını əks etdirir, ona görə Babək haqqında mənfi qiymətləndirmələr qərəzli ola bilər.
Tutuşdurma: Bəzzin 837-ci ildə süqutu və Babəkin 838-ci ildə Samirrədə edamı başqa mənbələrdə də var — bu faktlar etibarlıdır.
Nəticə: tarixləri və hadisələrin gedişini götür, qiymətləndirmələrə isə tənqidi yanaş.
- e.ə. IX–VII əsrlər
Mannaya dair Assuriya kitabələri
- I əsr
Strabonun «Coğrafiya»sı
- X əsrin əvvəli
ət-Təbərinin salnaməsi
- 1841
Bakıxanovun «Gülüstani-İrəm»i
- 1939
Qobustanın sistemli tədqiqi başlayır
- 1960
Azıx mağarasının kəşfi
Yadda saxla
- Mənbələr maddi, epiqrafik, numizmatik, yazılı və şifahi olur; ilkin və ikinci dərəcəli mənbələr fərqləndirilir.
- Radiokarbon yaşı: t = T½ · log₂(N₀ / N), T½ ≈ 5730 il; BP 1950-ci ildən sayılır, üsul ≈ 50 min ilə qədər işləyir.
- Hicri ili çevirmək üçün: M ≈ H − H / 33 + 622; hicri il iki miladi ilə düşür.
- Mənbə tənqidi: xarici tənqid → daxili tənqid → tutuşdurma → faktı qiymətləndirmədən ayırmaq.
- Bakıxanovun «Gülüstani-İrəm»i (1841) Azərbaycanda elmi tarixşünaslığın ilk nümunələrindəndir.