XVIII əsrin ortalarında Şirvandan keçən tacir qəribə mənzərə ilə üzləşərdi: Şamaxı adlı iki şəhər var idi — dağların ətəyindəki Köhnə Şamaxı və Ağsu düzündəki Yeni Şamaxı. Hər birinin öz xanı, öz qoşunu və öz vergi yığanları vardı. Dərsliklər bu vəziyyəti ikihakimiyyətlilik adlandırır. Eyni xanlıqda iki hakimiyyət necə yarandı və Gəncədə o, niyə tamam başqa yolla meydana çıxdı?
İkihakimiyyətlilikTərif
Bir ölkədə (xanlıqda) eyni vaxtda iki hakimiyyətin olması.
Şamaxı xanlığı: iki şəhər, iki hakimiyyət
Şirvan Kür çayından şimal-şərqdəki geniş torpaqları əhatə edirdi; XVIII əsrin ortalarında burada Quba, Dərbənd, Bakı və Şamaxı xanlıqları yarandı. Şamaxı xanlığı Şirvanın bir hissəsini tuturdu və ərazisinə görə Azərbaycanın ən böyük xanlıqlarından biri idi, lakin müharibələr üzündən sərhədləri tez-tez dəyişirdi. Şəhər əsr boyu ağır zərbələr almışdı: Nadir şah 1730-cu illərdə Şamaxı əhalisini Ağsu yaxınlığında salınan yeni şəhərə köçürmüşdü.
Nadir şahın ölümündən (1747) sonra hər iki şəhərdə müstəqil xanlıq yarandı: Köhnə Şamaxıda Sərkarlar sülaləsindən olan qardaşlar Məhəmmədsəid xan və Ağası xan, Yeni Şamaxıda isə Hacı Məhəmmədəli xan hakimiyyət qurdu. Bu ikihakimiyyətlilik xanlığın siyasi və iqtisadi vəziyyətinə mənfi təsir göstərirdi: qüvvələr parçalanmışdı, Şirvana hücum edən qonşu xanlara birgə müqavimət göstərmək mümkün olmurdu, üstəlik iki şəhərin xanları bir-biri ilə də vuruşurdu.
1763-cü ildə Məhəmmədsəid xan Hacı Məhəmmədəli xanı məğlub edib Yeni Şamaxını ələ keçirdi. Beləliklə, ikihakimiyyətliliyə son qoyuldu və Sərkarlar sülaləsinin idarə etdiyi vahid Şamaxı xanlığı yarandı. Yeni hakim dağılmış təsərrüfatı, o cümlədən ipəkçiliyi bərpa etməyə çalışdı: Şirvan ipəyi xanlığın əsas sərvəti idi. Dərslik ikihakimiyyətliliyin 1763-cü ildə bitdiyini qəbul edir; bəzi tarixçilər Hacı Məhəmmədəlinin süqutunu başqa ilə aid edir.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Quba asılılığından Mustafa xana qədər
Birləşmiş Şamaxı Quba xanı Fətəli xanın diqqətini çəkdi: o, şimal torpaqlarının, demək olar ki, mərkəzində yerləşən və Şirvanşahların qədim paytaxtı olmuş bu şəhəri gələcək dövlətinin paytaxtı etmək istəyirdi. 1767-ci ildə Fətəli xan Şəki xanı Hüseyn xanla birlikdə Şamaxı xanlığını bölüşdürdü, 1768-ci ildə isə onu tamamilə Qubaya birləşdirdi (bax: «Quba xanlığı: Fətəli xanın birləşdirmə siyasəti»). Hakimiyyətdən məhrum olan Şamaxı xanları Qubanın tabeliyindən çıxmaq üçün dəfələrlə mübarizə apardılar və Fətəli xana qarşı yaranmış Qarabağ–Şəki ittifaqına qoşuldular, lakin xanlıq 1789-cu ilə — Fətəli xanın ölümünə qədər əsasən Quba xanlığının tərkibində qaldı.
Fətəli xanın ölümündən sonra müstəqilliyini bərpa edən Şamaxıda 1789–1792-ci illərdə hakimiyyət uğrunda mübarizə getdi. 1792-ci ildə hakimiyyətə Mustafa xan gəldi. Sabitlik yarandı; qonşu xanlıqların tabe etmək cəhdlərinə baxmayaraq Şamaxı müstəqilliyini saxladı və yenidən Azərbaycanın ən güclü xanlıqlarından birinə çevrildi. Ağa Məhəmməd xan Qacarın Şirvana yürüşü zamanı Mustafa xan Fit dağında möhkəmlənib Qacar qoşununun Dərbəndə doğru hərəkətinə mane oldu (bax: «Birləşdirmədə son təşəbbüs: Ağa Məhəmməd şah Qacar»). 1805-ci ilin sonunda Mustafa xan Rusiya ilə müqavilə imzalamağa məcbur oldu.
Gəncə xanlığı: qonşular arasında
Gəncə xanlığının əsasını Qacar tayfasının Ziyadoğlular nəslindən olan Şahverdi xan qoydu; Ziyadoğlular hələ Səfəvilər dövründə Qarabağ bəylərbəyiləri olmuşdular. Xanlıq strateji mövqedə yerləşirdi və beynəlxalq ticarətin mərkəzlərindən biri idi. Məhz buna görə Gəncə daim qonşuların hədəfi olurdu: gürcü çarı II İrakli dəfələrlə ona yürüş edib onu asılı vəziyyətə salmağa çalışırdı. Dayaq axtaran Şahverdi xan 1752-ci ildə Osmanlı dövlətinə elçi göndərdi.
XVIII əsrin 50-ci illərində Gəncə Qarabağ xanlığından asılı vəziyyətə düşdü. 1780-ci ildə isə xanlıq Qarabağ xanlığı ilə gürcü çarlığı arasında bölüşdürüldü və hər iki tərəfin təyin etdiyi nümayəndələr tərəfindən idarə olunmağa başladı — Gəncədə ikihakimiyyətlilik belə yarandı (dərslik bunu bölüşdürmə adlandırır; bəzi tarixçilər birgə işğal və idarə deyir). İki ağaya vergi ödəmək xalqın narazılığına səbəb oldu və 1783-cü ildə Gəncədə baş vermiş üsyan nəticəsində ikihakimiyyətliliyə son qoyuldu.
1786-cı ildə hakimiyyətə Cavad xan Ziyadoğlu (1786–1804) gəldi. Onun müdrik siyasəti xanlığın müstəqilliyini möhkəmləndirdi: o, Azərbaycan torpaqları olan Qazax və Borçalını gürcü təsirindən azad etməyə çalışırdı. Gəncədə «abbası» və «şahı» adlanan gümüş pullar kəsilirdi, onların üzərində «Gəncə pulu» sözləri yazılırdı; əsas pul abbası idi. Milli Azərbaycan Tarix Muzeyində Cavad xanın hakimiyyət rəmzi — at quyruğu bərkidilmiş buncuq saxlanılır. 1804-cü ilin yanvarında Cavad xan Gəncə qalasını rus qoşunlarından müdafiə edərkən oğulları ilə birlikdə həlak oldu — bu, Rusiya işğalı haqqında növbəti bölmənin mövzusudur.
- 1730-cu illər
Nadir şah Şamaxı əhalisini Ağsu yaxınlığındakı yeni şəhərə köçürür
- 1747
Nadirin ölümü; Köhnə və Yeni Şamaxıda, Gəncədə xanlıqlar yaranır
- 1750-ci illər
Gəncə xanlığı Qarabağ xanlığından asılı olur
- 1752
Şahverdi xan Osmanlı dövlətinə elçi göndərir
- 1763
Məhəmmədsəid xan Yeni Şamaxını tutur; vahid Şamaxı xanlığı
- 1767
Şamaxı xanlığı Quba ilə Şəki arasında bölüşdürülür
- 1768
Şamaxı tamamilə Quba xanlığına birləşdirilir
- 1780
Gəncə Qarabağ xanlığı ilə gürcü çarlığı arasında bölüşdürülür
- 1783
Gəncədə üsyan ikihakimiyyətliliyə son qoyur
- 1786
Cavad xan Ziyadoğlu hakimiyyətə gəlir
- 1792
Mustafa xan Şamaxı xanı olur
- 1795–1796
Mustafa xan Ağa Məhəmməd xanın yürüşü zamanı Fit dağında möhkəmlənir
- 1804
Cavad xan Gəncə qalasının müdafiəsində həlak olur
- 1805
Mustafa xan Rusiya ilə müqavilə imzalayır
| Hökmdar | Xanlıq | Dövr | Əsas fakt |
|---|---|---|---|
| Məhəmmədsəid xan və Ağası xan | Şamaxı (Köhnə Şamaxı) | XVIII əsrin ortaları – 1768 | Sərkarlar sülaləsi; Məhəmmədsəid xan 1763-də Yeni Şamaxını tutub xanlığı birləşdirdi |
| Hacı Məhəmmədəli xan | Şamaxı (Yeni Şamaxı) | XVIII əsrin ortaları – 1763 | Ağsuda hökm sürdü; 1763-də məğlub oldu |
| Mustafa xan | Şamaxı | 1792-dən | Xanlığı gücləndirdi; Fit dağı (Ağa Məhəmməd xanın yürüşü zamanı); 1805-in sonunda Rusiya ilə müqavilə |
| Şahverdi xan | Gəncə | 1747-dən | Ziyadoğlu nəslindən banisi; 1752-də Osmanlıya elçi |
| Cavad xan Ziyadoğlu | Gəncə | 1786–1804 | Müstəqilliyi möhkəmləndirdi; Qazax və Borçalı uğrunda; 1804-də həlak oldu |
| Əlamət | Şamaxı xanlığı | Gəncə xanlığı |
|---|---|---|
| İkihakimiyyətliliyin mənbəyi | Daxili: iki şəhərdə iki ayrı xan | Xarici: iki qonşu dövlət arasında bölüşdürmə |
| Tərəflər | Sərkarlar (Köhnə Şamaxı) və Hacı Məhəmmədəli xan (Yeni Şamaxı) | Qarabağ xanlığının və Kartli-Kaxetiyanın nümayəndələri |
| Müddət | XVIII əsrin ortaları – 1763 | 1780–1783 |
| Necə bitdi | Məhəmmədsəid xanın hərbi qələbəsi ilə | Gəncədə xalq üsyanı ilə |
| Sonrakı asılılıq | Quba xanlığının tərkibində (1768–1789) | 1786-dan Cavad xan müstəqilliyi möhkəmləndirdi |
| Oxşar cəhətlər | Nadirin ölümündən sonra yarandı; ticarət yollarında idi; qonşuların hədəfi oldu | 1804–1805-də hər ikisi Rusiyanın tabeliyinə keçdi |
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Köhnə və Yeni Şamaxıda iki ayrı xanın hakimiyyəti | Qüvvələr parçalandı, xanlıq qonşuların hücumlarına qarşı zəiflədi |
| Məhəmmədsəid xanın 1763-cü il qələbəsi | Vahid Şamaxı xanlığı yarandı |
| Şamaxının mərkəzi mövqeyi və qədim paytaxt olması | Fətəli xan onu Qubaya birləşdirdi (1767–1768) |
| Gəncənin strateji mövqeyi və ticarət əhəmiyyəti | II İraklinin və Qarabağ xanlarının iddiaları; 1780-də bölüşdürmə |
| İki tərəfə vergi ödəmək — xalqın narazılığı | 1783-cü il üsyanı; 1786-da Cavad xan |
İnteraktiv
Mənbə: iki şəhərin hakimləri
Nadir şahın ölümündən sonra Şirvanın iki şəhərində iki hakim oturdu. Köhnə şəhərdə bir nəslin iki qardaşı birgə hökm sürür, yeni şəhərdə isə həcc ziyarətindən «hacı» adı almış bir xan özünü heç kimdən asılı saymırdı. Hər biri öz kəndlərindən vergi yığır, tez-tez rəqibin torpaqlarına basqın edirdi.
Qonşu xanlar bu çəkişməni görür, Şirvan torpaqlarına göz dikirdilər. Nəhayət, qardaşlardan biri qoşun toplayıb yeni şəhərin hakimini məğlub etdi və iki şəhəri bir hakimiyyət altında birləşdirdi. Dağılmış ipək emalatxanalarını bərpa etməyə çalışdı. Lakin birləşmiş Şirvan şimal-şərqdəki güclü qonşunun da diqqətini çəkirdi.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə adı çəkilməyən xanlığı, təsvir olunan siyasi vəziyyətin adını və birləşdirmənin ilini yazın.
2) Bu vəziyyətin xanlığı zəiflətməsinin bir siyasi və bir iqtisadi səbəbini izah edin.
3) Birləşmədən sonrakı hadisələrin mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Siyasi: qüvvələr parçalanmışdı, qonşu xanlara qarşı vahid müdafiə yox idi. İqtisadi: iki ayrı vergi yığımı və qarşılıqlı basqınlar kəndləri və ipək təsərrüfatını dağıdırdı. Bal: hər ikisi — 1; biri — ½.
3) 1767-də Quba və Şəki xanları Şamaxını bölüşdürdü, 1768-də o, tamamilə Quba xanlığına qatıldı; Sərkar xanları hakimiyyəti itirib Fətəli xana qarşı Qarabağ–Şəki ittifaqına qoşuldular; ipək ticarəti sayəsində Şamaxı mühüm iqtisadi mərkəz olaraq qaldı. Bal: iki nəticə — 1; biri — ½; mətndə artıq deyilən faktlar (ikihakimiyyətliliyin sonu, ipək emalatxanalarının bərpası) bal vermir.
DİM tipli tapşırıqlar
DİM tapşırığı: «X ilə oxşar, Y ilə fərqli»
Məsələ
Gəncə xanlığı üçün Şamaxı xanlığı ilə oxşar, lakin Bakı xanlığından fərqli cəhətləri seçin:
1. XVIII əsrin ortalarında yarandı
2. Tarixində ikihakimiyyətlilik dövrü olmuşdu
3. Xəzər sahilində yerləşirdi
4. Bir müddət Quba xanlığından asılı olmuşdu
5. Rusiyanın tabeliyinə 1806-cı ildən əvvəl keçdi
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: 3 — Gəncə Xəzər sahilində deyil; 4 — Gəncə Qubadan asılı olmayıb (Şamaxı və Bakı olub) — hər ikisi düşür.
Addım 3: 2 — Gəncədə (1780–1783) və Şamaxıda (1763-ə qədər) ikihakimiyyətlilik olub, Bakıda yox. 5 — Gəncə 1804-də tutuldu, Şamaxı 1805-in sonunda müqavilə imzaladı (ikisi 1806-dan əvvəl), Bakı isə 1806-da işğal edildi.
Cavab: 2, 5.
DİM tapşırığı: xronologiya
Məsələ
Hadisələrin xronoloji ardıcıllığını müəyyən edin:
1. Gəncədə ikihakimiyyətliliyə son qoyulması
2. Şamaxıda ikihakimiyyətliliyə son qoyulması
3. Mustafa xanın hakimiyyətə gəlməsi
4. Şamaxının tamamilə Quba xanlığına birləşdirilməsi
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: Düz: 1763 → 1768 → 1783 → 1792.
Tələ: «ikihakimiyyətliliyə son» ifadəsi iki dəfə var — Şamaxıda 60-cı illər, Gəncədə 80-ci illər.
Cavab: 2, 4, 1, 3.
Xəzər sahilindəki Bakı, Dərbənd və Lənkəran xanlıqları, camaatlıq və sultanlıqlar növbəti dərsdədir: «Bakı, Dərbənd və Lənkəran xanlıqları; camaatlıq, sultanlıqlar və məlikliklər».
Yadda saxla
- İkihakimiyyətlilik — bir xanlıqda eyni vaxtda iki hakimiyyətin olması; Şamaxıda daxili, Gəncədə xarici səbəbdən yarandı.
- Köhnə Şamaxıda Sərkarlar sülaləsindən Məhəmmədsəid xan və Ağası xan, Yeni Şamaxıda Hacı Məhəmmədəli xan hökm sürürdü; 1763-də Məhəmmədsəid xan xanlığı birləşdirdi.
- 1767–1768-də Şamaxı Quba xanlığına qatıldı və 1789-a qədər əsasən onun tərkibində qaldı; 1789–1792-ci illərin mübarizəsindən sonra hakimiyyətə Mustafa xan gəldi və xanlıq yenidən gücləndi.
- Gəncə xanlığının banisi Ziyadoğlu nəslindən Şahverdi xan idi; 1750-ci illərdə Gəncə Qarabağdan asılı oldu, 1780–1783-də Qarabağ xanlığı ilə gürcü çarlığı arasında bölüşdürüldü, ikihakimiyyətliliyə 1783-cü il üsyanı son qoydu.
- Cavad xan Ziyadoğlu (1786–1804) müstəqilliyi möhkəmləndirdi, Qazax və Borçalını gürcü təsirindən azad etməyə çalışdı; Gəncədə «Gəncə pulu» yazılmış abbası və şahı kəsilirdi.