Təsəvvür edin: XVIII əsrin sonu, payız. Xanlığın kəndlərindən birində xırman başa çatıb, kəndxuda isə hesabdan çıxa bilmir: məhsulun bir hissəsi torpaq sahibi bəyə, bir hissəsi xan xəzinəsinə gedəcək, qonşu maldarın sürüsünə görə ayrıca pay hesablanır, sabah isə kişilər qala divarının təmirinə yola düşməlidir. Xanlıqlar dövründə kənd və şəhər necə yaşayırdı, kim kimə nə verirdi və bu kiçik dövlətlər necə idarə olunurdu?
Kənd həyatı və təsərrüfat
Əhalinin böyük əksəriyyəti kənddə yaşayırdı, əsas məşğuliyyət əkinçilik və maldarlıq idi. Taxılla yanaşı pambıq, boyaq bitkiləri, üzüm və meyvə becərilirdi; Şəkidə, Şirvanda və Qarabağda ipəkçilik, Lənkəranda çəltikçilik inkişaf etmişdi. Quraq yerlərdə əkin süni suvarmadan asılı idi: arxlar və kəhrizlər çəkilir, suyun bölgüsünə mirab nəzarət edirdi. Maldarlıqla əsasən elat — yaylaq ilə qışlaq arasında köçən tayfalar məşğul olurdu; Qarabağ atları məşhur idi.
Torpaq mülkiyyətinin əsas formaları bunlar idi:
- Xalisə — xana məxsus torpaqlar; kəndlilər burada xanın xeyrinə vergi verirdi.
- Mülk — bəylərin, ağaların və başqa feodalların xüsusi mülkiyyəti.
- Tiyul — xidmətə (əsasən hərbi xidmətə) görə verilən, xidmətdən asılı şərti sahiblik.
- Vəqf — məscid, mədrəsə və xeyriyyə məqsədləri üçün bağışlanmış torpaq.
- Camaat — kənd icmasının torpağı; otlaq və suvarma icmanın ümumi malı idi.
Kənd icması (camaat) kəndxudanın və ağsaqqalların başçılığı ilə otlaq və suyun bölgüsünü, vergi yığımını və ümumi işləri təşkil edirdi. Qalaların, yolların və körpülərin saxlanması biyar vasitəsilə, yəni kəndlilərin pulsuz əməyi ilə təmin olunurdu.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Şəhər həyatı, sənətkarlıq və ticarət
Şəhərlər xanlıqların siyasi və iqtisadi mərkəzləri idi: Şamaxı, Gəncə, Şəki, Quba, Bakı, Dərbənd, Naxçıvan, İrəvan, Şuşa, cənubda isə Təbriz, Ərdəbil, Xoy, Urmiya. Sənətkarlar peşələrə görə birliklərdə — əsnafda birləşir, məhsullarını bazarda satırdılar; bazar, karvansara və hamam şəhərin əsas binaları sayılırdı. Ən məşhur sahələr ipək toxuculuğu (Şəki, Şamaxı, Basqal kəlağayısı), xalçaçılıq, misgərlik (Lahıc), silahqayırma və dulusçuluq idi. Bəzi xanlıqların öz zərbxanası vardı: İrəvanda «qara pul», Gəncədə «abbası» və «şahı» kəsilirdi.
Xarici ticarətdə ipək, xalça, mis qab, boyaq, duz və Bakı nefti əsas mallar idi; tacirlər Rusiya, İran, Hindistan və Osmanlı ilə əlaqə saxlayırdı. Lakin hər xanlıq öz rüsumlarını yığdığı və yollar təhlükəli olduğu üçün ticarət çətinləşirdi. Bakı, Dərbənd və Lənkəranın quruluşu «Bakı, Dərbənd və Lənkəran xanlıqları; camaatlıq, sultanlıqlar və məlikliklər» dərsində açıqlanıb.
İnteraktiv
Sosial zümrələr, vergilər və mükəlləfiyyətlər
| Zümrə | Kimlər | Əsas cəhət |
|---|---|---|
| Hakim feodallar | xan və ailəsi, bəylər, ağalar; Qarabağda xristian-alban məlikləri, bəzi yerlərdə sultanlar; onların silahlı xidmətçiləri — nökərlər | torpaq, silahlı dəstə, xidmət müqabilində imtiyaz |
| Ruhanilər | seyidlər, axundlar, mollalar, qazılar | vəqf torpaqları, məhkəmə və təhsil |
| Şəhər əhalisi | tacirlər, sənətkarlar | bazar, əsnaf, tamğa ödəmək |
| Kəndlilər | rəiyyət — torpaqdan istifadə edib vergi verən; rəncbər — torpaqsız, başqasının torpağında işləyən | vergi və mükəlləfiyyətlərin əsas yükü |
| Elat | köçəri və yarımköçəri maldar tayfalar | çobanbəyi verir, xanın süvarisini tamamlayırdı |
İnteraktiv
Xan xəzinəsinin gəliri xalisə torpaqlarından, ticarət rüsumlarından və kəndlilərin ödədiyi yığımlardan ibarət idi. Vergilər əsasən natura ilə (məhsulla), bir hissəsi isə pulla yığılırdı. Adları və miqdarı yerdən-yerə dəyişsə də, əsas növlər eyni idi:
| Ad | Mahiyyəti | Kimdən |
|---|---|---|
| Malcəhət | torpaq vergisi (məhsulla və ya pulla) | torpaq becərən kəndli |
| Bəhrə | torpaq sahibinə verilən məhsul payı | bəyin və ya xanın torpağında işləyən |
| Çobanbəyi | mal-qaradan alınan vergi | maldar, elat |
| Xanə | ev (ailə təsərrüfatı) başına vergi | ailə |
| Tamğa | ticarət və sənətkarlıqdan rüsum | tacir, sənətkar |
| Biyar | pulsuz əmək mükəlləfiyyəti: qala, yol, körpü, kanal | kəndli |
Xanlıqların idarə edilməsi
Xanlığın başında irsi hakimiyyətə malik xan dururdu: o, ali hakim, baş sərkərdə və ali məhkəmə idi. Dövlət işlərinə xan yanında divan baxırdı. Xanlıq mahallara bölünürdü: mahalı naib, şəhəri darğa, kəndi kəndxuda idarə edirdi. Qoşunu xanın nökərləri, bəylərin silahlı dəstələri və elat süvariləri təşkil edirdi, dəstələrə yüzbaşılar başçılıq edirdi; müdafiənin əsası Şuşa, Bayat, Dərbənd kimi qalalar idi. Şəriət işlərinə qazı baxırdı. Vergi yığımını nizama salmaq cəhdləri də vardı: Quba xanlığında Fətəli xanın islahatından sonra naiblərin vergi yığması qadağan edildi, kəndxudalar vergini birbaşa xan xəzinəsinə təhvil verdilər; Şəkidə Məhəmmədhəsən xanın «Qanunnaməsi» vergiləri nizama saldı.
| Vəzifə | Nə ilə məşğul olurdu |
|---|---|
| Vəzir | xanın baş müşaviri; məsələn, Qarabağda Molla Pənah Vaqif |
| Mirzə | divanın katibi, rəsmi yazışmalar |
| Yasavul | xanın əmrlərini çatdırır və icrasını tələb edir |
| Naib | mahalın hakimi: vergi və asayiş |
| Darğa | şəhərdə asayiş və bazar qaydası |
| Kəndxuda | kəndin başçısı, vergi yığımı |
| Yüzbaşı | yüz nəfərlik hərbi dəstənin komandiri |
| Cəhət | Səfəvi dövləti | Xanlıqlar |
|---|---|---|
| Dövlət | vahid mərkəzləşmiş dövlət, başında şah | onlarla kiçik dövlət, hər birində irsi xan |
| Yerli idarə | bəylərbəyiliklər | mahallar, naib və darğa |
| Ordu | qızılbaş süvarisi, qorçular, qulamlar | xanın nökərləri, bəy dəstələri, elat süvarisi |
| Xəzinə | dövlət xəzinəsi | hər xanlığın öz xəzinəsi və vergiləri |
Oxşar cəhət də var: hər iki quruluşda feodal torpaq sahibləri, vergi verən kəndlilər və vəqf torpaqları saxlanılırdı.
Bu fərqin kökü 1747-ci ildən sonrakı siyasi vəziyyətdədir. Nadir şahın ölümündən sonra vahid hakimiyyət dağıldı və hər xanlıq ayrıca dövlətə çevrildi. Ayrıca dövlətin isə öz qalaları, öz qoşunu və öz xərcləri var idi: onları ödəmək üçün hər xan öz xəzinəsini saxlayır, öz vergi və rüsumlarını müəyyən edirdi. Beləliklə, bir xanlıqdan o birinə keçəndə tacir başqa rüsumlarla qarşılaşırdı, kəndli üçün isə qalaların, körpülərin və kanalların saxlanması biyar vasitəsilə əlavə yük olurdu. Gəncə nümunəsi göstərir ki, bu parçalanma kənddə də hiss olunurdu: iki hakimə vergi verən əhali üsyana qalxdı.
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Siyasi parçalanma, hər xanlığın öz rüsumları | ticarət çətinləşdi |
| Qalaların, körpülərin və kanalların saxlanması ehtiyacı | bu yük biyar vasitəsilə kəndlilərin üzərinə düşdü |
| Quraq iqlim | arx və kəhriz, suyun bölgüsünə nəzarət |
| Gəncədə iki hakimə vergi (1780–1783) | narazılıq və 1783-cü il üsyanı |
- 1747
Nadir şah öldürülür; xanlıqlar yaranır
- 1757
Salyan Quba xanlığına birləşdirilir
- 1758–1789
Fətəli xanın dövrü: vergi islahatı
- 1780
Gəncə bölüşdürülür: ikihakimiyyətlilik
- 1780-ci illər
Şəkidə Məhəmmədhəsən xanın «Qanunnaməsi»
- 1783
Gəncədə üsyan ikihakimiyyətliliyə son qoyur
- 1786–1804
Cavad xanın dövründə Gəncədə «abbası» və «şahı»
- 1795
Ağa Məhəmməd xan Qacarın yürüşü
- 1805
Qarabağ, Şəki və Şamaxı Rusiyanın himayəsini qəbul edir
- 1813
Gülüstan sülhü
Mənbə və DİM tipli tapşırıqlar
Qarabağ xanlığında kənd camaatının başında kəndxuda durur: o, yığımı toplayıb mahalın naibinə təhvil verir. Torpağı olmayan və bəyin yerində işləyən kəndli məhsulun müəyyən hissəsini torpaq sahibinə verir, dövlət vergisi isə ayrıca ödənilir. Sürü saxlayanlar mal-qaranın sayına görə ayrıca pay verirlər.
Bundan əlavə, kəndlilər il ərzində bir neçə gün haqq almadan qala divarlarını, körpüləri və suvarma kanallarını təmir etməli, xanın əmri ilə yük daşımalıdırlar. Pul çatışmayanda vergi məhsulla qəbul edilir.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə adı çəkilməyən üç anlayışı müəyyən edin: a) torpağı olmayan kəndli; b) qala və kanal işlərində pulsuz iştirak; c) mal-qaradan alınan vergi.
2) Kəndlilərdən belə pulsuz işin tələb olunmasının bir siyasi və bir iqtisadi səbəbini izah edin.
3) Bu qaydaların mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Siyasi: müdafiə ehtiyacı — qala divarları, körpülər və suvarma kanalları saxlanılmalı, xanın əmri ilə yük daşınmalı idi. İqtisadi: mətnə görə pul çatışmayanda vergi məhsulla qəbul edilirdi; deməli, xanlıq pul əvəzinə kəndlinin əməyindən və məhsulundan istifadə edirdi. Bal: ikisi — 1; biri — ½.
3) Nümunə: kəndlilərin narazılığı və kənddən köçmələri; əkinçilik və suvarmanın zəifləməsi, bununla xanlığın gəlirinin azalması. Bal: iki nəticə — 1; biri — ½.
DİM tapşırığı: uyğunlaşdırma
Məsələ
Anlayışları mənaları ilə uyğunlaşdırın:
1. bəhrə
2. xalisə
3. camaat
a. xan torpaqları
b. məhsul payı
c. icma torpaqları
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: xalisə «xana məxsus» torpaqdır — 2-a.
Addım 3: camaat kənd icmasıdır — 3-c.
Cavab: 1-b, 2-a, 3-c.
DİM tapşırığı: «aid deyil»
Məsələ
Xanlıqlarda kəndlilərin ödədiyi vergi və mükəlləfiyyətlərə aid deyil:
A) malcəhət
B) çobanbəyi
C) biyar
D) xanə
E) xalisə
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: E-nin adı vergiyə bənzəmir: xalisə — xan torpağıdır, yəni torpaq mülkiyyəti formasıdır.
Cavab: E.
DİM tapşırığı: kombinasiya
Məsələ
Xanlıqlar dövrünə aid düzgün fikirlər:
1. xalisə xana məxsus torpaqdır
2. biyar pulla ödənilən vergidir
3. darğa şəhərdə asayişə və bazar qaydasına nəzarət edir
4. rəncbər torpaqdan istifadə edib vergi verən kəndlidir
5. çobanbəyi mal-qaradan alınan vergidir
A) 1, 3, 5
B) 1, 2, 3
C) 2, 4, 5
D) 1, 4, 5
E) 2, 3, 4
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: 4-ü yoxla. Torpaqdan istifadə edib vergi verən rəiyyətdir, rəncbər isə torpaqsızdır — 4 yanlışdır, D çıxır.
Addım 3: qalan A variantında 1, 3 və 5 dərsə uyğundur.
Cavab: A.
Xanlıqların mədəni həyatı — mədrəsələr, şair-vəzirlər, saraylar və qalalar — növbəti «Xanlıqlar dövründə mədəniyyət» dərsinə, onların sonu isə «Birləşdirmədə son təşəbbüs: Ağa Məhəmməd şah Qacar» dərsinə bağlıdır.
Yadda saxla
- Əsas məşğuliyyət əkinçilik, maldarlıq və ipəkçilik idi; elat yaylaq–qışlaq maldarlığı ilə məşğul olurdu.
- Torpaq formaları: xalisə, mülk, tiyul, vəqf, camaat.
- Kəndlilər rəiyyət (torpaqdan istifadə edib vergi verən) və rəncbər (torpaqsız) olaraq bölünürdü.
- Malcəhət — torpaq, bəhrə — pay, çobanbəyi — sürü, xanə — ev vergisi; biyar isə pulsuz əmək mükəlləfiyyətidir.
- Xanlığı xan, vəzir və divan, mahalları naib, şəhəri darğa, kəndi kəndxuda idarə edirdi.
- Səfəvilərdən fərqli olaraq hər xanlığın öz xəzinəsi və vergi sistemi var idi; parçalanma ticarətə mane olurdu.