1904-cü ilin dekabrında Bakı mədənlərində minlərlə fəhlə işi dayandırdı. Tətil sahibkarların fəhlələrlə yazılı müqavilə imzalaması ilə bitdi — bu, Rusiya imperiyasında ilk kollektiv müqavilə idi. Həmin vaxt gənc azərbaycanlı ziyalılar ilk siyasi təşkilatlarını yaradırdılar, iki il sonra isə azərbaycanlı deputatlar Peterburqda Dövlət Dumasının kürsüsünə çıxdılar. Tətildən parlamentə gedən bu yol necə açıldı və 1914-cü ilədək milli hərəkat nə qazandı?
Birinci rus inqilabı və Azərbaycan
XX əsrin əvvəlində Şimali Azərbaycanda narazılığın bir neçə mənbəyi vardı. Azərbaycanlılar dövlət idarəsindən kənarda saxlanılır, ana dilində təhsil məhdudlaşdırılırdı; kəndlilər torpaq azlığından və mükəlləfiyyətlərdən, Bakının çoxmillətli fəhlələri uzun iş günündən və aşağı maaşdan əziyyət çəkirdi. 1904–1905-ci illərin rus-yapon müharibəsində məğlubiyyətlər çarizmin zəifliyini açıq göstərdi.
1904-cü ilin dekabrında Bakı neft fəhlələrinin ümumi tətili sahibkarlarla kollektiv müqavilə bağlanması ilə başa çatdı; xalq arasında onu «mazut konstitusiyası» adlandırdılar. Həmin il RSDFP-nin Bakı komitəsi yanında müsəlman sosial-demokrat təşkilatı «Hümmət» yarandı. Onun yaradıcıları arasında Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Sultan Məcid Əfəndiyev var idi, sonralar Nəriman Nərimanov da təşkilatın rəhbərlərindən oldu.
1905-ci il 9 yanvar «Qanlı bazar» günü Peterburqda başlayan Birinci rus inqilabı (1905–1907) Azərbaycanı da əhatə etdi: tətillər, mitinqlər, kəndli çıxışları baş verdi. Çar 1905-ci il 17 oktyabr manifesti ilə söz, yığıncaq və birləşmə azadlığı, qanunverici Dövlət Duması vəd etdi. Eyni zamanda çar məmurları milli ədavəti qızışdırmaqla inqilabı zəiflətməyə çalışırdı; 1905–1906-cı illərin qırğınları bu siyasətin faciəli nəticəsi oldu («Çarizmin milli qırğın siyasəti: 1905–1906-cı illər» dərsinə bax).
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Partiyalar: «Hümmət», «Difai», «Müsavat»
Manifestdən sonra azərbaycanlılar açıq siyasi fəaliyyətə başladılar. «Hümmət» fəhlələr arasında Azərbaycan dilində təbliğat aparırdı və rus sosial-demokratları ilə bağlı idi. 1906-cı ildə Əhməd bəy Ağaoğlunun təşəbbüsü ilə gizli «Difai» partiyası yarandı. O, azərbaycanlı əhalini daşnak silahlı dəstələrinin hücumlarından qorumağı və milli ədavəti qızışdıran çar məmurlarına qarşı mübarizəni qarşıya qoymuşdu.
Reaksiya illərində, 1911-ci ilin oktyabrında Bakıda gizli «Müsavat» («Bərabərlik») partiyası yaradıldı. Onun baniləri Məhəmməd Əli Rəsulzadə, Abbasqulu Kazımzadə və Tağı Nağıoğlu idi; ilk proqram bütün müsəlman xalqlarının birliyi və istiqlalı ideyasına əsaslanırdı. İran Məşrutə inqilabında iştirak etmiş, sonra İstanbulda yaşamış Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 1913-cü ildə Romanovlar sülaləsinin 300 illiyi münasibətilə elan olunan amnistiyadan sonra Bakıya qayıtdı və partiyanın lideri oldu.
Rusiya müsəlmanlarının qurultayları və «İttifaqi-müslimin»
Azərbaycan ziyalıları imperiyanın bütün müsəlmanları ilə birgə hərəkət etməyə çalışırdılar. 1905-ci ilin avqustunda Nijni Novqorodda, hakimiyyətin icazəsi olmadığından Oka çayında gəmidə Rusiya müsəlmanlarının I qurultayı keçirildi və ümumi təşkilat yaratmaq qərara alındı. 1906-cı ilin yanvarında Peterburqda II qurultay «İttifaqi-müslimin» («Müsəlmanlar ittifaqı») təşkilatını rəsmiləşdirdi, 1906-cı ilin avqustunda Nijni Novqorodda III qurultay onun proqramını və nizamnaməsini qəbul etdi. Qurultayların fəal iştirakçıları sırasında Əlimərdan bəy Topçubaşov və Əhməd bəy Ağaoğlu var idi; Topçubaşov ittifaqın rəhbərlərindən biri oldu.
İttifaq müsəlmanların ruslarla bərabər siyasi və vətəndaş hüquqlarını, din azadlığını, ana dilində məktəb və mətbuatı, Dumada nümayəndəliyi tələb edirdi. O, ərazi muxtariyyəti deyil, mədəni-dini muxtariyyət istəyirdi və Dumada liberal kadetlərlə əməkdaşlıq edirdi.
Dövlət Dumalarında azərbaycanlı deputatlar
1906-cı ilin aprelində açılan Birinci Dövlət Dumasında müsəlman deputatlara Ə. Topçubaşov başçılıq edirdi; Azərbaycandan seçilənlər arasında İsmayıl xan Ziyadxanov da var idi. Deputatlar torpaq məsələsini, milli bərabərsizliyi, Qafqazdakı milli toqquşmalarda çar məmurlarının rolunu qaldırdılar. Duma iki aydan bir qədər çox işləyib buraxıldı; buna etiraz edən Vıborq müraciətini imzalayan Topçubaşov seçkilərdə iştirak hüququndan məhrum edildi.
1907-ci ildə işləmiş II Dumaya Fətəli xan Xoyski və Xəlil bəy Xasməmmədov da seçildi; müsəlman deputatlar ayrıca fraksiyada birləşdilər. 1907-ci il 3 iyun çevrilişi ilə II Duma buraxıldı, yeni seçki qanunu Qafqazın nümayəndələrini kəskin azaltdı: Bakı, Yelizavetpol və İrəvan quberniyalarının müsəlmanları bundan sonra cəmi bir ümumi deputat seçə bilərdi. III Dumada (1907–1912) bu yeri Xəlil bəy Xasməmmədov, IV Dumada (1912–1917) Məmməd Yusif Cəfərov tutdu. Duma kürsüsü azərbaycanlı ziyalılara parlament təcrübəsi verdi; onların bir çoxu sonralar Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin rəhbərləri sırasında oldu.
| Duma | İllər | Deputatlar | Diqqət et |
|---|---|---|---|
| I | 1906 | Ə. Topçubaşov, İ. Ziyadxanov | Topçubaşov müsəlman deputatların başçısı; Vıborq müraciəti |
| II | 1907 | F. X. Xoyski, X. Xasməmmədov | müsəlman fraksiyası; 3 iyun çevrilişi ilə buraxılır |
| III | 1907–1912 | X. Xasməmmədov | üç quberniyanın müsəlmanlarından bir deputat |
| IV | 1912–1917 | M. Y. Cəfərov | Fevral inqilabına qədər işləyir |
Aqrar siyasət, köçürmə və milli mətbuat
İnqilabdan sonra hökumət P. Stolıpinin aqrar islahatını (1906) həyata keçirdi. Azərbaycanda onun ən ağır nəticəsi köçürmə siyasəti oldu: Muğan düzündə və başqa bölgələrdə ən yaxşı torpaqlar rus kəndlilərinə verilirdi. 1912-ci ildə qəbul edilmiş qanunla Zaqafqaziyada kəndlilərin müvəqqəti mükəlləfiyyətli vəziyyətinə son qoyuldu və pay torpaqlarının məcburi satın alınması başlandı; kəndlilər torpağa sahib olsalar da, uzun illər satınalma haqqı ödəməli idilər.
Söz azadlığı milli mətbuatın yüksəlişinə səbəb oldu. Bakıda «Həyat» (1905; Əli bəy Hüseynzadə və Əhməd bəy Ağaoğlu), «İrşad» (1905; Ağaoğlu), «Füyuzat» jurnalı (1906; Hüseynzadə), Tiflisdə Cəlil Məmmədquluzadənin satirik «Molla Nəsrəddin» jurnalı (1906) çıxmağa başladı. Hüseynzadə «türkləşmək, islamlaşmaq, avropalaşmaq» ideyasını irəli sürdü; bu ideya sonralar milli bayrağın üç rəngində əks olundu. Mətbuatın və mədəniyyətin geniş mənzərəsi «XIX – XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan mədəniyyəti» dərsindədir.
Beləliklə, 1914-cü ilədək milli hərəkat partiyalar, mətbuat, ümumrusiya müsəlman təşkilatı və parlament təcrübəsi qazanmışdı. Birinci dünya müharibəsi bu hərəkatı yeni şəraitə saldı («Şimali Azərbaycan Birinci dünya müharibəsi illərində» dərsinə bax).
- Dekabr 1904
Bakı tətili və kollektiv müqavilə
Rusiyada ilk kollektiv müqavilə — «mazut konstitusiyası».
- 1904
«Hümmət» yaranır
- Yanvar 1905
«Qanlı bazar»: Birinci rus inqilabı başlayır
- Avqust 1905
Rusiya müsəlmanlarının I qurultayı
Nijni Novqorod, Oka çayında gəmidə.
- Oktyabr 1905
17 oktyabr manifesti
- Yanvar 1906
«İttifaqi-müslimin» rəsmiləşir
II qurultay, Peterburq.
- 1906
Birinci Dövlət Duması
Müsəlman deputatlara Ə. Topçubaşov başçılıq edir.
- Avqust 1906
III qurultay: ittifaqın proqramı
- 1906
«Difai» partiyası
- İyun 1907
3 iyun çevrilişi və yeni seçki qanunu
- 1911
«Müsavat» partiyası
- 1912
Aqrar qanun; IV Duma
- 1913
M. Ə. Rəsulzadə «Müsavat»ın lideri olur
İnteraktiv
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Fəhlələrin ağır vəziyyəti, rus-yapon müharibəsi | 1904-cü il tətili və ilk kollektiv müqavilə |
| 17 oktyabr 1905 manifesti | partiyalar, qəzetlər, Duma seçkiləri |
| Çar məmurlarının milli ədavəti qızışdırması | 1905–1906 qırğınları; «Difai»nin yaranması |
| I Dumanın buraxılması | Vıborq müraciəti; Topçubaşov seçki hüququnu itirir |
| 3 iyun 1907 seçki qanunu | üç quberniyanın müsəlmanlarına bir deputat |
| Stolıpin aqrar islahatı | köçürmə: ən yaxşı torpaqlar rus kəndlilərinə |
| Əlamət | «Hümmət» | «Müsavat» |
|---|---|---|
| Yaranma | 1904, RSDFP-nin Bakı komitəsi yanında | oktyabr 1911, müstəqil gizli partiya |
| İdeya | sosial-demokrat, fəhlə hərəkatı | milli-demokratik; müsəlman xalqlarının birliyi və istiqlalı |
| Rəhbərlər | M. Ə. Rəsulzadə, S. M. Əfəndiyev, sonra N. Nərimanov | M. Ə. Rəsulzadə, A. Kazımzadə, T. Nağıoğlu; 1913-dən M. Ə. Rəsulzadə |
| Oxşar cəhət | hər ikisi Bakıda yaranıb, əvvəlcə gizli fəaliyyət göstərib; hər ikisində M. Ə. Rəsulzadə iştirak edib | — |
Biz, Rusiyanın müxtəlif guşələrindən toplaşmış müsəlman nümayəndələri, bir ittifaqda birləşməyi qərara alırıq. Məqsədimiz imperiyanın bütün müsəlmanlarını siyasi, ictimai və dini işlərdə birləşdirməkdir.
Tələb edirik ki, müsəlmanlar siyasi və vətəndaş hüquqlarında ruslarla bərabər olsunlar, dini işlərimizi özümüz idarə edək, uşaqlarımız ana dilində məktəblərdə oxusun, öz dilimizdə qəzet və kitab nəşr edək. Xalqın seçdiyi qanunverici məclisdə müsəlmanların sayına uyğun nümayəndəliyi olmalıdır; seçkilərdə hüquqlarımızı müdafiə edən partiyalarla birgə çıxış edəcəyik.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1. Mətndə hansı təşkilatın yaradılmasından söhbət gedir? Bu qərar harada və nə vaxt rəsmiləşdi?
2. Müsəlmanların bu tələbləri məhz 1905–1906-cı illərdə irəli sürməsinin bir siyasi və bir ictimai-mədəni şəraitini izah edin.
3. Mətndə deyilməyən iki nəticə göstərin.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2. Siyasi: 17 oktyabr manifesti birləşmə azadlığı və Duma vəd etdi, seçkilər yaxınlaşırdı. İctimai-mədəni: müsəlmanlar dövlət idarəsindən kənarda idi, ana dilində təhsil və mətbuat məhdud idi. Bal: iki şərait — 1; bir — ½.
3. Məsələn: a) I Dumada müsəlman deputatlar Topçubaşovun başçılığı ilə birgə çıxış etdilər; b) 1907-ci il seçki qanunu müsəlmanların nümayəndəliyini kəskin azaltdı və tələblərin çoxu həyata keçmədi; c) birgə fəaliyyət təcrübəsi 1917-ci ildə yeni müsəlman qurultaylarında davam etdi. Bal: iki əsaslı nəticə — 1; bir — ½; mətnin təkrarı — 0.
1. Xronologiya (qapalı, 5 variant)
Məsələ
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. «Müsavat»ın yaranması
2. Rusiyada ilk kollektiv müqavilə
3. 3 iyun seçki qanunu
4. «İttifaqi-müslimin»in rəsmiləşməsi
A) 2, 4, 3, 1 B) 4, 2, 3, 1 C) 2, 3, 4, 1 D) 2, 4, 1, 3 E) 4, 2, 1, 3
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Birinci 2 olmalıdır → B və E atılır.
3) 1907 1911-dən əvvəldir → D atılır; 1906 1907-dən əvvəldir → C atılır.
Cavab: A (2, 4, 3, 1).
2. «X-dən fərqli olaraq»
Məsələ
«Hümmət»dən fərqli olaraq «Müsavat»:
1. 1911-ci ildə yaradılmışdı
2. Bakıda yaranmışdı
3. RSDFP-nin Bakı komitəsi yanında yaranmışdı
4. ilk proqramında müsəlman xalqlarının birliyi ideyası əsas idi
5. fəaliyyətində M. Ə. Rəsulzadə iştirak etmişdi
A) 1, 4 B) 2, 5 C) 1, 3 D) 3, 4 E) 1, 2, 4
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Yalnız «Hümmət»ə aid olanı at: 3 → C və D atılır.
3) Yalnız «Müsavat»a aid qalır: 1 və 4.
Cavab: A (1, 4).
3. Uyğunluq: Duma və deputat
Məsələ
Uyğunluğu müəyyən edin:
1. I Duma 2. III Duma 3. IV Duma
a. M. Y. Cəfərov b. Ə. Topçubaşov c. X. Xasməmmədov d. N. Nərimanov
A) 1-b, 2-d, 3-a B) 1-c, 2-b, 3-a C) 1-b, 2-c, 3-d D) 1-b, 2-c, 3-a E) 1-a, 2-c, 3-b
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) I Duma — Topçubaşov (1-b) → B və E atılır.
3) Yoxla: III — Xasməmmədov, IV — Cəfərov.
Cavab: D (1-b, 2-c, 3-a).
Yadda saxla
- 1904-cü ilin dekabrında Bakı tətili Rusiyada ilk kollektiv müqavilə ilə bitdi; həmin il «Hümmət» yarandı.
- 17 oktyabr 1905 manifesti partiyalara, mətbuata və Dumaya yol açdı; 1906-cı ildə «Difai», 1911-ci ildə «Müsavat» yarandı (1913-dən lideri M. Ə. Rəsulzadə).
- Rusiya müsəlmanlarının qurultayları (1905–1906) «İttifaqi-müslimin»i yaratdı; o, bərabər hüquq və mədəni-dini muxtariyyət istəyirdi.
- Dumalar: I — Topçubaşov, II — Xoyski və Xasməmmədov, III — Xasməmmədov, IV — Cəfərov; 1907-ci il qanunu üç quberniyanın müsəlmanlarına bir deputat saxladı.
- Stolıpin islahatı Azərbaycanda köçürmə siyasəti ilə müşayiət olundu; 1912-ci il qanunu kəndli paylarının məcburi satın alınmasını başlatdı.