Bakının İçərişəhərində iki karvansara bu gün də durur: Multani və Buxara karvansaraları. Onların adları buraya Hindistanın Multan şəhərindən və Orta Asiyanın Buxarasından tacirlərin gəldiyini xatırladır. Bəs Xəzər sahilindəki bu şəhərə uzaq ölkələrin tacirlərini nə gətirirdi? Cavab — Azərbaycanın Avrasiya ticarət yollarının qovşağında yerləşməsidir.
İpək yolu və Azərbaycanın mövqeyi
İpək yoluTərif
Çini Orta Asiya, İran, Qafqaz və Yaxın Şərq vasitəsilə Aralıq dənizi və Avropa ilə birləşdirən quru və dəniz ticarət yolları şəbəkəsi. Termini 1877-ci ildə alman coğrafiyaşünası Ferdinand fon Rixthofen işlətmişdir.
Azərbaycan Xəzər dənizi ilə Qara dəniz, Böyük Qafqaz ilə İran yaylası arasında yerləşir. Buna görə şərqdən qərbə və şimaldan cənuba gedən yollar burada kəsişirdi. Karvanlar Orta Asiyadan Xəzəri keçərək və ya onu cənubdan dolanaraq Azərbaycana gəlir, buradan Anadoluya, Qara dəniz limanlarına və Aralıq dənizinə yollanırdı. Şimalda isə Dərbənd keçidi Xəzər sahili ilə Volqaboyuna və Şərqi Avropaya aparırdı.
İnteraktiv
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Ticarət şəhərləri və mallar
| Şəhər | Rolu | Nə ilə tanınırdı |
|---|---|---|
| Bərdə | IX–X əsrlərdə Qafqazın ən böyük şəhərlərindən; ərəb coğrafiyaşünasları onu zəngin şəhər kimi təsvir ediblər | İpək, bazarlar |
| Dərbənd (Bab əl-Əbvab) | Xəzər sahili ilə şimala gedən yolun «qapısı»; bu gün Rusiyanın Dağıstan Respublikasındadır | Qala divarları, tranzit ticarət |
| Təbriz | XIII–XVI əsrlərdə beynəlxalq ticarət mərkəzi; Venesiya və Genuya tacirləri burada fəaliyyət göstərirdi | Böyük bazar, ipək və xalça |
| Şamaxı | Şirvan ipəyi ticarətinin mərkəzi; XVI–XVII əsrlərdə buraya ingilis və alman səyyahları gəlmişdi | Xam ipək, ipək parçalar |
| Bakı | Xəzər limanı, dəniz yolu ilə ticarət | Neft (nafta) və duz |
Azərbaycandan ixrac olunan əsas mal ipək idi: Şirvan, Şəki, Gəncə və Bərdə ipəyi uzaq bazarlara çatırdı. Bundan əlavə, xalçalar, boyaq bitkiləri, Qarabağ atları, mis qablar və silahlar satılırdı. Bakı nefti isə çıraqları yandırmaq, dərman və hərbi məqsədlər üçün istifadə olunurdu. XIII əsrin sonunda Marko Polo Gürcüstan sərhədləri yaxınlığında neft çıxan bulaq haqqında yazmışdı: bu nefti uzaq yerlərdən gəlib aparırdılar.
Nümunə 1: səyyahın qeydini necə oxumalı?
Məsələ
Marko Polo Bakı adını çəkmir, yalnız «Gürcüstan sərhədləri yaxınlığında» neft bulağından danışır. Tarixçi bu məlumatı Abşeron nefti ilə necə əlaqələndirir?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Tutuşdurma: X əsr ərəb müəllifləri də Bakının neft mənbələrini qeyd ediblər.
3) Arxeologiya: Abşeronda qədim əl quyuları məlumdur.
Nəticə: üç müstəqil mənbə eyni yerə işarə edir — Polonun bulağı çox ehtimal ki, Bakı ətrafındadır. Lakin bu, «ehtimal» dərəcəsində qeyd olunmalıdır, çünki mətn Bakının adını çəkmir.
Karvansaralar: yolun ritmi
Karvansara tacirlərin, onların heyvanlarının və mallarının gecələdiyi möhkəm divarlı mehmanxana idi. Mərkəzdə həyət, ətrafında otaqlar və tövlələr yerləşirdi. Karvansaralar adətən bir günlük yol məsafəsində — təxminən 30–40 km aralı tikilirdi. Şəkidəki Yuxarı karvansara və Bakıdakı Multani və Buxara karvansaraları bu ənənənin nümunələridir.
Burada
- t
- yolun müddəti, günlə (günlük mərhələlərin sayı)
- s
- məsafə, km
- v
- karvanın bir gündə qət etdiyi yol, km/gün
- n
- başlanğıc və son məntəqə istisna olmaqla, gecələmə üçün aralıq karvansaraların sayı
Sadə model: karvan hər gün təxminən eyni məsafəni qət edir, hər axşam yeni karvansarada dayanır.
Nümunə 2: karvan neçə gün yolda olar?
Məsələ
Model marşrutun uzunluğu 450 km-dir. Karvan gündə 30 km yol gedir. Səfər neçə gün çəkər və yol boyunca neçə aralıq karvansara lazımdır?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Hər mərhələnin sonunda gecələmək lazımdır, lakin sonuncu gecə artıq təyinat şəhərindədir.
n = t − 1 = 14 aralıq karvansara.
Niyə ipək bu qədər baha idi? Qiymət zənciri
Mal istehsalçıdan son alıcıya çatana qədər bir neçə tacirin əlindən keçirdi. Hər tacir yol xərclərini, gömrük rüsumlarını, risk və mənfəətini qiymətə əlavə edirdi. Əgər hər vasitəçi qiyməti eyni faiz qədər artırırsa, son qiymət mürəkkəb faiz kimi — həndəsi silsilə ilə böyüyür.
Burada
- Pₙ
- n vasitəçidən sonra son qiymət
- P₀
- istehsal yerindəki ilkin qiymət
- r
- hər vasitəçinin əlavəsi, onluq kəsr kimi (20 % → 0,2)
- n
- vasitəçilərin sayı
Hər addımda qiymət (1 + r) dəfə artır; n addımdan sonra (1 + r)ⁿ dəfə.
Nümunə 3: ipək topunun qiyməti
Məsələ
Model: Şamaxıda bir top ipək 100 gümüş sikkəyə alınır. Avropaya çatana qədər 5 vasitəçidən keçir, hər biri qiyməti 20 % artırır. Son qiymət nə qədərdir?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
1,2² = 1,44; 1,2⁴ = 1,44² ≈ 2,074; 1,2⁵ ≈ 2,074 · 1,2 ≈ 2,488.
P₅ ≈ 249 sikkə — ilkin qiymətdən təxminən 2,5 dəfə baha.
Diqqət: 5 · 20 % = 100 % deyil! Sadə toplama 200 sikkə verərdi — bu, səhvdir.
İnteraktiv
Sənətkarlıq və onun irsi
Ticarət sənətkarlığı da inkişaf etdirirdi. Quba, Şirvan, Gəncə, Qazax, Qarabağ və Təbriz xalçaçılıq məktəbləri öz naxışları ilə tanınırdı. Lahıc misgərləri, Şəki ipəkçiləri, Gəncə və Naxçıvan dulusçuları öz məhsullarını karvan yolları ilə uzaqlara göndərirdilər. Bu ənənələrin bir hissəsi bu gün UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-maddi Mədəni İrsi siyahısındadır.
| Element | UNESCO siyahısına daxil edildiyi il |
|---|---|
| Azərbaycan xalçaçılıq sənəti | 2010 |
| Tarın hazırlanması və ifaçılıq sənəti | 2012 |
| Kəlağayı: ənənəvi sənət və simvolika | 2014 |
| Lahıc misgərlik sənəti | 2015 |
- IX–X əsrlər
Bərdənin çiçəklənməsi
- XIII əsrin sonu
Marko Polonun neft haqqında qeydi
- XIII–XVI əsrlər
Təbriz — beynəlxalq ticarət mərkəzi
- XV əsr
Bakıda Multani və Buxara karvansaraları
- XVI–XVII əsrlər
Şirvan ipəyinə Avropa marağı
- 1877
«İpək yolu» termini yaranır
- 2017
Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu
Yadda saxla
- Azərbaycan şərq–qərb və şimal–cənub ticarət yollarının qovşağında yerləşirdi; İpək yolu tək yol deyil, yollar şəbəkəsi idi.
- Bərdə, Təbriz, Şamaxı, Dərbənd və Bakı əsas ticarət mərkəzləri idi; baş ixrac malı ipək, Bakının xüsusi malı isə neft və duz idi.
- Yol müddəti t = s / v, aralıq dayanacaqlar n = t − 1 («hasar dirəyi» qaydası).
- Vasitəçilər zəncirində qiymət Pₙ = P₀ · (1 + r)ⁿ kimi artır; ikiqat artım ≈ 72 / faiz addımda baş verir.
- Xalçaçılıq (2010), tar (2012), kəlağayı (2014) və Lahıc misgərliyi (2015) UNESCO-nun qeyri-maddi irs siyahısındadır.