Şirvanşahlar dövləti

861–1538-ci illərin Şirvanşahlar dövləti: üç sülalə, Şamaxıdan Bakıya köçən paytaxt, qonşulardan asılılıq dövrləri, I Şeyx İbrahim, I Xəlilullah, Fərrux Yasar, Cabanı döyüşü və dövlətin sonu — DİM tipli tapşırıqlarla.

  • 7 və 10-cu siniflər
  • 20 dəq
  • 12 sual
  • 72 dərsdən 10-cusu

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Şirvanşahların üç sülaləsini, paytaxtlarını və paytaxtın Bakıya köçürülmə tarixini (1192) göstərmək
  • Şirvanın Səlcuqlardan, Eldənizlərdən, monqollardan, Teymurdan, Qaraqoyunlulardan və Səfəvilərdən asılılıq dövrlərini xronoloji ardıcıllıqla düzmək
  • I Şeyx İbrahim, I Xəlilullah və Fərrux Yasarın siyasətini müqayisə etmək, 1412, 1500 və 1538-ci il hadisələrinin səbəb və nəticələrini izah etmək
  • DİM-in qapalı, ardıcıllıq, «oxşar — fərqli» və «aid deyil» tapşırıqlarını addım-addım həll etmək

Bakının İçərişəhərindəki Şirvanşahlar sarayı təxminən 600 yaşındadır, onu tikdirən dövlət isə daha qədimdir: Şirvanşahlar dövləti 861-ci ildən 1538-ci ilə qədər — 677 il yaşadı. Bu müddətdə ərəblər, səlcuqlar, monqollar, Teymur və Qaraqoyunlular gəlib-getdi, Şirvan isə gah müstəqil, gah vassal kimi yaşamağa davam etdi. Bu dərsdə DİM-in ən çox soruşduğu tarixləri — 861, 1066, 1192, 1412, 1500 və 1538 — səbəb-nəticə zənciri kimi öyrənəcəksən.

Yaranma, üç sülalə və paytaxtlar

IX əsrdə Ərəb xilafəti zəiflədi. 861-ci ildə xəlifə əl-Mütəvəkkil öldürüldükdən sonra Bağdadda başlayan qarışıqlıqdan istifadə edən Şirvan hakimi Heysəm ibn Xalid müstəqilləşdi və qədim «şirvanşah» titulunu qəbul etdi. Onun nəsli — Məzyədilər — ərəb mənşəli idi. X əsrdə dövlətin sərhədləri cənubda Kür çayına, şimalda Dərbəndə çatdı; Şabran, Bakı və bütün Abşeron Şirvana daxil idi.

Şirvanşah tituluTərif

Şirvan hökmdarlarının hələ Sasanilər dövründən məlum olan qədim titulu. Heysəmin 861-ci ildə bu titulu götürməsi xilafətdən ayrılmanın, yəni müstəqilliyin əlaməti idi; sonrakı bütün sülalələr də bu titulu daşıdı.

Xütbə və sikkəTərif

Müsəlman Şərqində ali hakimiyyətin iki əlaməti: cümə namazındakı xütbədə hökmdarın adının çəkilməsi və pul (sikkə) üzərində adının zərb edilməsi. Vassal hökmdar sikkəyə ağasının adını yazdırırdı: məsələn, I Axsitan səlcuq sultanlarının adlarını sikkələrdə zərb etdirirdi.

1027-ci ildən hakimiyyətdə Kəsranilər idi. Onlar özlərini Sasanilərin varisi sayır, övladlarına Mənuçöhr, Fəribürz, Əfridun kimi qədim İran adları verirdilər; sülalənin adı da İran hökmdarı Xosrovun ərəbcə adından — «Kəsra»dan gəlir. 1382-ci ildə sonuncu sülalə — Dərbəndilər hakimiyyətə gəldi.

DərbəndilərTərif

Şirvanşahların üçüncü və sonuncu sülaləsi (1382–1538), banisi I Şeyx İbrahimdir. Bu sülalənin ilk üç hökmdarının — I Şeyx İbrahim, I Xəlilullah və Fərrux Yasarın — dövründə Şirvan iqtisadi yüksəliş yaşadı.

Dövlətin mərkəzi Şamaxı idi. X əsrin əvvəllərində şirvanşah Əbu Tahir Yəzid onu öz adı ilə Yəzidiyyə adlandırdı. 1192-ci ildə dağıdıcı zəlzələ Şamaxını viran qoydu, şirvanşah I Axsitanın arvadı və uşaqları da həlak oldu. Bundan sonra I Axsitan iqamətgahını Bakıya köçürdü; şəhərin qala divarlarını hələ III Mənuçöhr (1120–1160) ucaltmışdı. XV əsrdə Bakı dövlətin siyasi mərkəzi idi, Şamaxı isə mühüm şəhər olaraq qaldı — gümüş sikkələr burada zərb olunurdu.

SülaləİllərTanınmış hökmdarlarPaytaxt
Məzyədilər861–1027Heysəm ibn Xalid, Əbu Tahir YəzidŞamaxı (Yəzidiyyə)
Kəsranilər1027–1382III Mənuçöhr, I Axsitan, KavusŞamaxı; 1192-ci ildən Bakı
Dərbəndilər1382–1538I Şeyx İbrahim, I Xəlilullah, Fərrux YasarBakı (Şamaxı — mühüm şəhər)
Şirvanşahların üç sülaləsi. Sülalələrin dəyişdiyi illər: 1027 və 1382.

DİM tipli tapşırıq: paytaxt Bakıya nə vaxt köçdü?

Məsələ

Şirvanşahların iqamətgahının Bakıya köçürülməsi ilə bağlı doğru fikri müəyyən edin.
A) 1066-cı ildə Səlcuq sultanının tələbi ilə baş verdi
B) 1192-ci il Şamaxı zəlzələsindən sonra I Axsitanın dövründə baş verdi
C) Teymurun yürüşləri zamanı I Şeyx İbrahim tərəfindən həyata keçirildi
D) Dərbəndilər sülaləsi hakimiyyətə gəldiyi il baş verdi
E) 1221-ci ildə monqollar Şamaxını dağıtdıqdan sonra baş verdi

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) Köçürülmənin səbəbi təbii fəlakət idi — 1192-ci ildə Şamaxını dağıdan zəlzələ.
2) O zaman hökmdar Kəsranilərdən olan I Axsitan idi.
3) A: 1066 Səlcuqlardan asılılıq ilidir. C və D 1382-ci ildən sonrakı hadisələrdir, Bakı isə artıq iki əsr idi ki, iqamətgah idi. E: 1221 1192-dən sonradır.
Doğru cavab: B.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Güclü qonşular arasında (X–XIV əsrlər)

Şirvanşahlar tez-tez güclü qonşuların vassalı olur, lakin taxtı itirmirdilər: bac verir, ağalarının adını xütbədə çəkdirir və sikkəyə yazdırırdılar. X əsrdə Şirvan Sacilərə, sonra Salarilərə bac verirdi, Şəddadilərlə isə müharibələr aparırdı. 1066-cı ildə Şirvan Böyük Səlcuq dövlətindən asılı vəziyyətə düşdü. Bu dövlətlərin müqayisəsi «IX–XI əsrlərdə Azərbaycan dövlətləri», səlcuq yürüşləri isə «Səlcuqlar və Azərbaycan Atabəylər dövləti» dərsindədir.

XII əsrdə əsas təhlükə Gürcüstan oldu: 1123–1124-cü illərdə gürcü çarı IV David Gülüstan qalasını, Şabranı və Şamaxını tutdu, işğal yalnız 1125-ci ilin yanvarında onun ölümü ilə bitdi. III Mənuçöhr (1120–1160) dövləti bərpa edib gücləndirdi. Onun ölümündən sonra taxt uğrunda mübarizədə I Axsitan Eldənizlərin köməyi ilə hakimiyyətə gəldi; 1170-ci ildə Şirvan Eldənizlərdən (Atabəylərdən) asılı vəziyyətə düşdü.

XII əsr həm də Şirvan sarayında ədəbiyyatın çiçəkləndiyi dövrdür. Xaqani Şirvani III Mənuçöhrün və I Axsitanın saray şairi idi, Fələki Şirvani III Mənuçöhrün sarayında yaşayırdı. Nizami Gəncəvi «Leyli və Məcnun» poemasını 1188-ci ildə I Axsitanın sifarişi ilə yazdı. Bu dövrün mədəniyyəti bütövlükdə «XI–XII əsrlərdə Azərbaycan mədəniyyəti» dərsində öyrənilir.

1221-ci ildə monqollar Şamaxını tutub dağıtdılar; 1231-ci ildəki ikinci yürüşdən sonra Şirvan monqollardan, sonra Elxanilərdən asılı oldu (bax: «Monqol yürüşləri və Elxanilər dövləti»). XIV əsrin 40-cı illərində şirvanşah Kavus müstəqilliyi bərpa etdi. 1382-ci ildə onun oğlu Huşəng öldürüldü və taxta Dərbəndilərdən olan I Şeyx İbrahim çıxdı.

DİM tipli tapşırıq: asılılıqların ardıcıllığı

Məsələ

Şirvanşahlar dövlətinin asılı vəziyyətə düşdüyü dövlətləri xronoloji ardıcıllıqla düzün.
1. Teymur dövləti
2. Böyük Səlcuq dövləti
3. Qaraqoyunlu dövləti
4. Eldənizlər (Atabəylər) dövləti

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Hər bəndin yanına ilini yazaq:
2 — 1066; 4 — 1170; 1 — 1386 (I Şeyx İbrahim Teymurun ali hakimiyyətini tanıdı); 3 — 1412-ci il məğlubiyyətindən sonra.
İllər artan sıra ilə: 1066 → 1170 → 1386 → 1412.
Doğru cavab: 2, 4, 1, 3.

Dərbəndilər: I Şeyx İbrahim və I Xəlilullah

I Şeyx İbrahim (1382–1417) iki təhlükə arasında qaldı: cənubdan Teymur, şimaldan Qızıl Orda xanı Toxtamış. 1385-ci ildə Toxtamışın qoşunu Şirvanı talan etdi. İbrahim döyüşmək əvəzinə Teymurun yanına gəldi və 1386-cı ildə onun ali hakimiyyətini tanıdı. O, 1395-ci ildə Teymurun Toxtamışa qarşı yürüşündə, 1402-ci ildə isə Osmanlılara qarşı yürüşündə iştirak etdi, Şəki hakimini və gürcü çarını Teymurla barışdırdı. Nəticədə Kürdən cənubdakı torpaqlardan fərqli olaraq Şirvan dağıntıdan qorundu və daxili müstəqilliyini saxladı.

1405-ci ildə Teymur öldükdən sonra I Şeyx İbrahim birləşdirici siyasət yeritdi: Azərbaycan torpaqlarını Şirvan ətrafında birləşdirmək istəyirdi. O, gürcü çarı Konstantin, Şəki hakimi Seydi Əhməd, Gəncə və Ərdəbil hakimləri ilə ittifaq bağladı və 1406-cı ilin mayında Təbrizə daxil oldu. Lakin Cəlairi Sultan Əhmədlə Qara Yusifin hücumu qarşısında iyulda geri çəkildi; 1410-cu ildəki ikinci cəhd də baş tutmadı.

Qara Yusif Şirvanşahı özündən asılı etmək istəyirdi, İbrahim isə müstəqilliyini itirmək istəmirdi. 1412-ci ilin sonunda Kür çayı sahilində Qaraqoyunlu qoşunu Şirvan, gürcü və Şəki müttəfiqlərini məğlub etdi. I Şeyx İbrahim oğulları və əmirləri ilə birlikdə əsir düşdü; gürcü çarı Konstantin 300 aznaurla birlikdə edam edildi. İbrahim böyük fidyə müqabilində azad olunub 1413-cü ilin yazında Şirvana qayıtdı, Şirvan isə Qaraqoyunlulardan asılı vəziyyətə düşdü. Qaraqoyunluların özü haqqında «Qaraqoyunlu dövləti» dərsində oxu.

I Xəlilullah (1417–1465) əvvəlcə Qaraqoyunlulardan asılı idi; 1420-ci ildə Qara Yusif öldükdən sonra Teymuri Şahruxun ali hakimiyyətini tanıdı və onun himayəsinə arxalandı. Xəlilullahın uzun hakimiyyəti əsasən sakit keçdi: ipək ticarəti gəlir gətirir, Bakı Xəzərin əsas limanlarından birinə çevrilirdi. Bu dövrdə Bakıda Şirvanşahlar sarayı kompleksi tikildi: saray binası, divanxana, türbə, şah məscidi, hamam və Seyid Yəhya Bakuvinin türbəsi. Kitabəyə görə türbəni 1435-ci ildə I Xəlilullah anası və oğlu üçün tikdirib. 2000-ci ildən saray İçərişəhər və Qız qalası ilə birlikdə UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısındadır.

DİM tipli tapşırıq: prosesin nəticəsi (1412)

Məsələ

Qaraqoyunlu hökmdarı Şirvanşahdan tabelik tələb etdi, lakin rədd cavabı aldı. Şirvanşah gürcü çarı və Şəki hakimi ilə ittifaqını möhkəmləndirdi. İki illik hazırlıqdan sonra 1412-ci ilin sonunda Kür çayı sahilində həlledici döyüş baş verdi.
Verilən prosesin nəticəsində:
A) Şirvanşahlar dövləti Səfəvilər dövlətinə qatıldı
B) Şirvanşahın iqamətgahı Şamaxıdan Bakıya köçürüldü
C) Şirvanşah əsir düşdü, fidyə ilə azad olundu və Şirvan Qaraqoyunlulardan asılı oldu
D) Şirvanşah Teymurun ali hakimiyyətini tanıdı
E) Qaraqoyunlu hökmdarı döyüşdə həlak oldu

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) Mətn 1412-ci il müharibəsini təsvir edir: Qara Yusif I Şeyx İbrahimə qarşı.
2) Döyüşdə Şirvan və müttəfiqləri məğlub oldu; İbrahim əsir düşdü, böyük fidyə verib 1413-cü ilin yazında qayıtdı, Şirvan Qaraqoyunlulardan asılı oldu.
3) A — 1538, B — 1192, D — 1386; E səhvdir: Qara Yusif 1420-ci ilə qədər yaşadı.
Doğru cavab: C.

Fərrux Yasar, Cabanı döyüşü və dövlətin sonu

Fərrux Yasar (1465–1500) dövründə Şirvan güclü və müstəqil idi. Dərbəndilər arasında ilk dəfə o, gümüş sikkələri öz adı ilə zərb etdirdi. 1465-ci ildə onun elçisi Həsən bəy Moskvaya, III İvanın yanına getdi, 1466-cı ildə Moskva elçisi Vasili Papin Şirvana gəldi; rus səyyahı Afanasi Nikitin də Şamaxıda olmuşdu. Fərrux Yasar Ağqoyunlularla yaxın idi: Sultan Yaqub onun kürəkəni idi.

Ərdəbil şeyxləri ilə münasibətlər isə düşmənçilik idi: 1460-cı ildə Şirvan qoşunu ilə döyüşdə Şeyx Cüneyd, 1488-ci ildə isə Tabasaranda Fərrux Yasarın və Ağqoyunlu qoşununun birgə zərbəsi ilə Şeyx Heydər həlak oldu. Qızılbaşlar şirvanşahları öz şeyxlərinin qatili sayırdılar, ona görə də gənc İsmayıl 1500-cü ildə ilk zərbəni Şirvana endirdi.

1500-cü ilin sonunda Şamaxı yaxınlığında, Gülüstan qalasının ətəyindəki Cabanı adlı yerdə qızılbaşlar sayca azı iki dəfə üstün olan Şirvan qoşununu darmadağın etdilər; Fərrux Yasar həlak oldu. 1501-ci ilin yazında İsmayıl Bakını mühasirə ilə tutdu, şirvanşahların xəzinəsini ələ keçirdi və Gülüstan qalasını mühasirəyə aldı. Ağqoyunlu Əlvəndin qoşunu yaxınlaşanda mühasirəni dayandırıb cənuba yönəldi — bu, Şərur döyüşünə (1501) gətirdi (bax: «Səfəvi dövləti: yüksəliş, islahatlar və tənəzzül»). Şirvanşahlar dövləti ağır zərbə alsa da, yaşamağa davam etdi: Fərrux Yasarın oğlu II İbrahim (Şeyxşah, 1502–1524) Səfəvilərdən asılı vəziyyətdə hökm sürdü.

I Təhmasib Şirvanın müstəqilliyinə tamamilə son qoymağa qərar verdi. II Xəlilullahın (1524–1535) ölümündən sonra Şirvanda iğtişaşlar başladı. 1538-ci ilin yayında şah qardaşı Əlqas Mirzəni 20 minlik qoşunla Şirvana göndərdi. Sonuncu şirvanşah gənc Şahrux Buğurd qalasında mühasirədən sonra təslim oldu və sonra edam edildi. Şirvan bəylərbəyilik kimi Səfəvilər dövlətinə qatıldı.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Paytaxtlar (qırmızı), Şirvanın digər şəhərləri (mavi) və hadisə yerləri (narıncı). Kür çayı Şirvanın cənub sərhədi idi.

DİM tipli tapşırıq: «oxşar — fərqli»

Məsələ

I Şeyx İbrahimin Fərrux Yasarla oxşar, I Axsitanla fərqli cəhətlərini müəyyən edin.
1. Dərbəndilər sülaləsinə mənsub olması
2. Teymurun ali hakimiyyətini tanıması
3. XV əsrdə hökmranlıq etməsi
4. İqamətgahını Şamaxıdan Bakıya köçürməsi

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Hər bəndi üç hökmdar üçün yoxlayaq (İbrahim / Fərrux Yasar / Axsitan):
1. Dərbəndi — bəli / bəli / xeyr (Axsitan Kəsranidir) → uyğundur.
2. Teymur — bəli / xeyr (Teymur 1405-də ölmüşdü) → ortaq cəhət deyil.
3. XV əsr — bəli (1382–1417) / bəli (1465–1500) / xeyr (XII əsr) → uyğundur.
4. Bakıya köçürmə — yalnız I Axsitana aiddir (1192) → uyğun deyil.
Doğru cavab: 1, 3.

DİM tipli tapşırıq: «aid deyil»

Məsələ

Fərrux Yasarın hakimiyyəti dövrünə aid deyil:
A) Moskva knyazlığı ilə elçi mübadiləsi
B) gümüş sikkələrin şirvanşahın adı ilə zərb edilməsi
C) Şeyx Heydərin Tabasaranda həlak olması
D) Kür çayı sahilində Qara Yusiflə döyüş
E) Cabanı döyüşü

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

A — 1465–1466 (Həsən bəy və Vasili Papin); B — Fərrux Yasar adını sikkəyə yazdıran ilk Dərbəndi idi; C — 1488; E — 1500. Hamısı 1465–1500-cü illərin içindədir.
D — 1412-ci ildir, I Şeyx İbrahimin dövrü.
Doğru cavab: D.

DİM tipli tapşırıq: doğru fikirlər (1500–1538)

Məsələ

1500–1538-ci illərin hadisələri haqqında doğru fikirləri müəyyən edin.
1. Cabanı döyüşü Gülüstan qalası yaxınlığında baş verdi
2. Cabanı döyüşündən sonra Şirvanşahlar dövləti süquta uğradı
3. 1501-ci ilin yazında qızılbaşlar Bakını tutdular
4. Şərur döyüşündə İsmayıl Fərrux Yasarı məğlub etdi
5. Sonuncu şirvanşah Şahrux Buğurd qalasında təslim oldu
A) 1, 2, 4 B) 2, 3, 5 C) 1, 3, 5 D) 1, 4, 5 E) 2, 3, 4

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1 — doğru: Cabanı Gülüstan qalasının ətəyindədir.
2 — səhv: dövlət Səfəvilərdən asılı vəziyyətdə qaldı, ona 1538-ci ildə son qoyuldu.
3 — doğru.
4 — səhv: Şərurda (1501) İsmayıl Ağqoyunlu Əlvəndi məğlub etdi; Fərrux Yasar Cabanıda həlak olmuşdu.
5 — doğru (1538).
Doğru cavab: C) 1, 3, 5.

Xronologiya və paytaxtlar: DİM üçün təkrar

  1. 861

    Heysəm ibn Xalid «şirvanşah» titulunu qəbul edir

  2. 1027

    Kəsranilər hakimiyyətə gəlir

  3. 1066

    Böyük Səlcuq dövlətindən asılılıq

  4. 1170

    Eldənizlərdən (Atabəylərdən) asılılıq

  5. 1192

    Şamaxı zəlzələsi; I Axsitan iqamətgahı Bakıya köçürür

  6. 1231

    Monqolların ikinci yürüşü; Şirvan monqollardan asılı olur

  7. 1382

    Dərbəndilər: I Şeyx İbrahim taxta çıxır

  8. 1386

    Teymurun ali hakimiyyəti tanınır

  9. 1406

    Təbrizə yürüş — birləşdirmə cəhdi

  10. 1412

    Kür sahilində Qara Yusifə məğlubiyyət, əsirlik və fidyə

  11. 1435

    I Xəlilullah Bakıda saray türbəsini tikdirir

  12. 1500

    Cabanı döyüşü; Fərrux Yasar həlak olur

  13. 1501

    Qızılbaşlar Bakını tutur

  14. 1538

    I Təhmasib Şirvanı Səfəvi dövlətinə qatır

DİM tipli tapşırıq: paytaxtların xronologiyası

Məsələ

Paytaxtın köçürülməsi ilə bağlı hadisələrin xronoloji ardıcıllığını müəyyən edin.
1. Səfəvilər dövlətinin paytaxtının İsfahana köçürülməsi
2. Böyük Səlcuq dövlətinin paytaxtının Rey şəhərinə köçürülməsi
3. Osmanlı dövlətinin paytaxtının Bursaya köçürülməsi
4. Şirvanşahlar dövlətinin paytaxtının Bakıya köçürülməsi

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Hər hadisəni ilə bağlayaq:
2 — 1043 (XI əsr);
4 — 1192 (XII əsr, I Axsitan);
3 — 1326 (XIV əsr, Orxan);
1 — 1598 (XVI əsrin sonu).
Yoxlama: əsrlər artır — XI → XII → XIV → XVI.
Doğru cavab: 2, 4, 3, 1.

Yadda saxla

  • Şirvanşahlar dövləti 861–1538-ci illərdə yaşadı; sülalələr: Məzyədilər (861–1027), Kəsranilər (1027–1382), Dərbəndilər (1382–1538).
  • Paytaxt Şamaxı (Yəzidiyyə) idi; 1192-ci il zəlzələsindən sonra I Axsitan iqamətgahı Bakıya köçürdü.
  • Asılılıqlar: 1066 — Böyük Səlcuqlar, 1170 — Eldənizlər, 1231-dən — monqollar, 1386 — Teymur, 1412-dən — Qaraqoyunlular, 1501-dən — Səfəvilər.
  • I Şeyx İbrahim Teymurla ittifaqla Şirvanı qorudu, 1406-cı ildə Təbrizə daxil oldu, 1412-ci ildə Qara Yusifə məğlub olub fidyə ilə azad edildi.
  • I Xəlilullah dövründə Bakıda Şirvanşahlar sarayı tikildi (türbə — 1435); Fərrux Yasar sikkəni öz adı ilə zərb etdirdi və Moskva ilə elçi mübadiləsi apardı.
  • 1500 — Cabanı (Fərrux Yasar həlak oldu), 1501 — Bakı alındı, 1538 — I Təhmasib Şirvanı Səfəvi dövlətinə qatdı.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 12

Sual 1 / 12. Şirvanşahlar dövləti hansı illərdə mövcud olub?