1918-ci il, sentyabrın 14-dən 15-nə keçən gecə. Bakı limanında ingilis əsgərləri tələsik gəmilərə minirlər. Səhər Qafqaz İslam Ordusu və Azərbaycan hissələri şəhərə daxil olur, iki gün sonra isə hökumət Gəncədən Bakıya köçür. Lakin paytaxtın azad edilməsi ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizənin sonu deyil, başlanğıcı idi: qarşıda Qarabağ, Zəngəzur və Naxçıvan uğrunda ağır illər dururdu.
Bakı uğrunda: Bakı XKS-dən Sentrokaspi diktaturasına
Göyçay yaxınlığındakı qələbədən sonra (bax: «Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması və İstiqlal Bəyannaməsi») Qafqaz İslam Ordusu Bakıya doğru irəlilədi. Şəhərdə vəziyyət gərginləşdi: Bakı Sovetinin əksəriyyəti ingilisləri köməyə çağırmağa səs verdi. Buna razı olmayan Şaumyanın Bakı XKS-i 31 iyul 1918-ci ildə istefa verdi. 1 avqustda eserlər, menşeviklər və daşnaklar Sentrokaspi diktaturasını yaratdılar və İranın şimalındakı ingilis qoşunlarını Bakıya dəvət etdilər.
Avqustda general Denstervilin başçılığı ilə ingilis qoşunları Bakıya gəldi. Şəhəri daşnak hissələri, rus və ingilis əsgərləri birlikdə müdafiə edirdilər. Avqustun əvvəlində Bakıya ilk hücum uğursuz oldu. Qafqaz İslam Ordusu əlavə qüvvələr toplayıb həlledici hücuma hazırlaşdı.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
15 sentyabr 1918: Bakının azad edilməsi
14 sentyabrda həlledici hücum başladı; ingilislər gecə gəmilərlə şəhəri tərk etdilər və 15 sentyabr 1918-ci ildə Qafqaz İslam Ordusu Azərbaycan hissələri ilə birlikdə Bakını azad etdi. 17 sentyabrda hökumət Gəncədən Bakıya köçdü və Bakı Cümhuriyyətin paytaxtı oldu. Bakı uğrunda həlak olan türk əsgərlərinin xatirəsi bu gün Bakıdakı Türk şəhidliyində yaşadılır.
Bakının azad edilməsi üç səbəbdən həlledici idi: dövlət öz paytaxtını və iqtisadi mərkəzini — neft sənayesini, limanı, dəmir yolunu — geri aldı; Bakı XKS-in və Sentrokaspinin dövründə əhaliyə qarşı zorakılıqlara son qoyuldu; parlament, nazirliklər və universitet məhz Bakıda quruldu (bax: «AXC-nin daxili siyasəti: dövlət quruculuğu, ordu, iqtisadiyyat və mədəniyyət»).
Mudrosdan sonra: osmanlılar gedir, ingilislər gəlir
Birinci dünya müharibəsində məğlub olan Osmanlı dövləti 30 oktyabr 1918-ci ildə Antanta ilə Mudros barışığını imzaladı. Barışığa görə osmanlı qoşunları Cənubi Qafqazı tərk etməli idi. Qafqaz İslam Ordusu Azərbaycandan çıxdı, bəzi türk zabitləri isə Azərbaycan ordusunda xidmətə qaldılar. Osmanlı qoşunları Naxçıvandan da çıxarıldı və bölgə erməni silahlı dəstələrinin hücumu qarşısında müdafiəsiz qalmaq təhlükəsi ilə üzləşdi. Buna cavab olaraq yerli əhali Naxçıvan mərkəz olmaqla Araz-Türk Respublikasını yaratdı.
17 noyabr 1918-ci ildə general Tomsonun başçılığı ilə Antanta adından ingilis qoşunları Bakıya daxil oldu. Tomson özünü Bakının general-qubernatoru elan etdi və əvvəlcə Cümhuriyyət hökumətini tanımadı. Lakin parlament açıldıqdan sonra, 1918-ci ilin dekabrının sonunda, o, Xoyski hökumətini Azərbaycanda yeganə qanuni hakimiyyət kimi tanıdığını bildirdi. İngilis qoşunları 1919-cu ilin avqustunda Bakını tərk etdilər.
Qarabağ, Zəngəzur və Naxçıvan uğrunda
Ərazi mübahisələrinin kökü 1918-ci ilin mayına gedirdi. 28 mayda müstəqilliyini elan edən Ermənistan Respublikasının siyasi mərkəzi yox idi; 29 mayda Azərbaycan Milli Şurası ağır şəraitdə İrəvanı Ermənistana paytaxt kimi güzəştə getdi. Beləliklə, Ermənistan Respublikası tarixi Azərbaycan torpaqlarında — keçmiş İrəvan xanlığının ərazisində yarandı. Güzəştin başqa ərazi iddialarının qarşısını alacağı gözlənilirdi, lakin Ermənistan tezliklə Qarabağa, Zəngəzura və Naxçıvana da iddia irəli sürdü.
Qarabağda vəziyyət xüsusilə ağır idi: Andranikin silahlı dəstələri Zəngəzurda və Qarabağın dağlıq hissəsində azərbaycanlı kəndlərini dağıdırdı. Hökumət 1919-cu ilin yanvarında Şuşa, Cavanşir, Cəbrayıl və Zəngəzur qəzalarını əhatə edən Qarabağ general-qubernatorluğunu yaratdı; mərkəzi Şuşa, general-qubernatoru Xosrov bəy Sultanov idi. İngilis komandanlığı bu təyinatı təsdiq etdi, 1919-cu ilin avqustunda isə Qarabağ ermənilərinin qurultayı Azərbaycan hökumətinin hakimiyyətini müvəqqəti tanıdı.
Naxçıvan bölgəsində vəziyyət daha mürəkkəb idi. Burada Naxçıvan general-qubernatorluğu təşkil olunsa da, ingilis komandanlığı 1919-cu ildə bölgənin idarəsini Ermənistana vermək istədi. Yerli əhali buna silahlı müqavimət göstərdi; müdafiəyə Kəlbəli xan Naxçıvanski kimi təcrübəli hərbçilər başçılıq edirdi və erməni idarəsi bölgədən çıxarıldı.
Sülh uzun sürmədi. 1920-ci ilin martında, Novruz bayramı günlərində erməni silahlı dəstələri Qarabağda — Xankəndi, Əsgəran və Şuşa ətrafında qiyam qaldırdılar. Əsgəran yaxınlığındakı döyüşlərdə qiyam yatırıldı, lakin bunun üçün ordunun əsas qüvvələri Qarabağa və Zəngəzura göndərildi. Ölkənin şimal sərhədi demək olar ki, müdafiəsiz qaldı — bu, bir ay sonra XI Qırmızı Ordunun hücumunu asanlaşdırdı (bax: «AXC-nin süqutu: Aprel işğalı»).
| Şəxs | Kim idi, nə etdi |
|---|---|
| Nuru paşa | Qafqaz İslam Ordusunun komandanı; 15 sentyabr 1918 |
| Stepan Şaumyan | Bakı XKS-in sədri; XKS 31 iyul 1918-də istefa verdi |
| Denstervil | Sentrokaspinin dəvəti ilə gələn ingilis qoşunlarının generalı (avqust 1918) |
| Tomson | Mudrosdan sonra Bakıya gələn ingilis qoşunlarının generalı (17 noyabr 1918) |
| Xosrov bəy Sultanov | Qarabağ general-qubernatoru (yanvar 1919, Şuşa) |
| Kəlbəli xan Naxçıvanski | Naxçıvanın müdafiəsinin rəhbərlərindən biri (1919) |
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Bakı Sovetinin ingilisləri dəvət etmək qərarı | Bakı XKS-in istefası (31 iyul), Sentrokaspi diktaturası (1 avqust 1918) |
| Bakının azad edilməsi (15 sentyabr) | Hökumət Bakıya köçdü, Bakı paytaxt oldu (17 sentyabr 1918) |
| Mudros barışığı (30 oktyabr 1918) | Osmanlı qoşunları Azərbaycandan, o cümlədən Naxçıvandan çıxdı |
| Osmanlı qoşunlarının Naxçıvandan çıxması | Araz-Türk Respublikasının yaradılması |
| Andranikin dəstələrinin Qarabağ və Zəngəzurda fəaliyyəti | Qarabağ general-qubernatorluğu (yanvar 1919) |
| Qarabağda erməni qiyamı, Əsgəran döyüşləri (mart 1920) | Ordunun əsas qüvvələri qərbə çəkildi, şimal sərhədi zəiflədi |
| Əlamət | Denstervil (avqust–sentyabr 1918) | Tomson (noyabr 1918 – avqust 1919) |
|---|---|---|
| Niyə gəldi | Sentrokaspi diktaturasının dəvəti ilə | Mudros barışığından sonra Antanta adından |
| AXC-yə münasibət | Bakını Qafqaz İslam Ordusuna qarşı müdafiə etdi | Əvvəl tanımadı, dekabrın sonunda hökuməti tanıdı |
| Necə getdi | 14 sentyabrda, həlledici hücum zamanı | 1919-cu ilin avqustunda |
| Oxşar cəhət | Böyük Britaniyanın qoşunları, Bakı nefti uğrunda | Böyük Britaniyanın qoşunları, Bakı nefti uğrunda |
İnteraktiv
- 29 may 1918
İrəvan Ermənistana paytaxt kimi verildi
- 1 iyul 1918
Göyçay döyüşündə qələbə
- 31 iyul 1918
Bakı XKS istefa verdi
- 1 avqust 1918
Sentrokaspi diktaturası
İngilis qoşunları Bakıya dəvət olundu.
- 15 sentyabr 1918
Bakının azad edilməsi
Qafqaz İslam Ordusu və Azərbaycan hissələri şəhərə daxil oldu.
- 17 sentyabr 1918
Hökumət Gəncədən Bakıya köçür
- 30 oktyabr 1918
Mudros barışığı
Osmanlı qoşunları Cənubi Qafqazdan çıxır.
- 17 noyabr 1918
İngilis qoşunları Bakıda
General Tomson.
- 1918-ci ilin sonu
Araz-Türk Respublikası
- Yanvar 1919
Qarabağ general-qubernatorluğu
Mərkəzi Şuşa, general-qubernator X. b. Sultanov.
- 1919
Naxçıvan Ermənistana verilmək istəndi; əhalinin müqaviməti
- Avqust 1919
İngilis qoşunları Bakını tərk etdi
- Mart 1920
Qarabağda qiyam, Əsgəran döyüşləri
Qarabağda və Zəngəzurda yaranmış vəziyyət nəzərə alınaraq, Şuşa, Cavanşir, Cəbrayıl və Zəngəzur qəzalarından ibarət xüsusi general-qubernatorluq təşkil edilsin. Onun mərkəzi Şuşa şəhəri olsun. General-qubernator hökumətə tabe olub bölgədə qayda-qanunu bərpa etməli, silahlı dəstələrin dinc əhaliyə hücumlarının qarşısını almalı, köçkünlərin öz kəndlərinə qayıtmasına və əkinlərin bərpasına kömək göstərməlidir.
General-qubernator vəzifəsinə keçmiş hərbi nazir təyin edilsin. Qəzalarda polis və idarə orqanları ona tabe olsun.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə hansı qurumun yaradılmasından bəhs olunur? Onun yaradıldığı vaxtı və başçısını göstərin.
2) Bu qərarın qəbul edilməsinin bir siyasi və bir hərbi səbəbini izah edin.
3) Qərarın mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Siyasi: Ermənistan Qarabağ və Zəngəzura iddia edirdi, Mudrosdan sonra osmanlılar getmiş, bölgədə möhkəm hakimiyyət qalmamışdı. Hərbi: Andranikin silahlı dəstələri azərbaycanlı kəndlərini dağıdırdı, əhali köçkün düşmüşdü. Bal: iki səbəb izahla — 1; biri — ½.
3) Nəticələr: ingilis komandanlığı təyinatı təsdiq etdi; 1919-cu ilin avqustunda Qarabağ ermənilərinin qurultayı AXC hakimiyyətini müvəqqəti tanıdı; Qarabağ Azərbaycanın tərkibində saxlanıldı; lakin 1920-ci ilin martında erməni qiyamı və Əsgəran döyüşləri baş verdi. Bal: iki nəticə — 1; biri — ½.
DİM tapşırığı: səbəb → nəticə uyğunluğu
Məsələ
Səbəbləri nəticələrlə uyğunlaşdırın:
1. Mudros barışığı
2. Bakı Sovetinin ingilisləri dəvət etmək qərarı
3. Bakının azad edilməsi
a. hökumətin Bakıya köçməsi
b. osmanlı qoşunlarının Naxçıvandan çıxması
c. Bakı XKS-in istefası
d. Qarabağ general-qubernatorluğunun yaradılması
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: Şaumyan ingilislərin dəvətinə qarşı idi, Sovet buna səs verəndə XKS istefa verdi → 2-c.
Addım 3: 15 sentyabrdan iki gün sonra hökumət Bakıya köçdü → 3-a.
Addım 4: «d» artıqdır — onun səbəbi Andranikin dəstələrinin fəaliyyəti idi.
Cavab: 1-b, 2-c, 3-a.
DİM tapşırığı: «X üçün xarakterik, Y üçün yox»
Məsələ
Tomsonun qoşunları üçün xarakterik olub, Denstervilin qoşunları üçün xarakterik olmayanları seçin:
1. Mudros barışığından sonra gəldilər
2. Sentrokaspi diktaturasının dəvəti ilə gəldilər
3. 1919-cu ilin avqustuna qədər Bakıda qaldılar
4. Bakını Qafqaz İslam Ordusundan qorumağa çalışdılar
5. Xoyski hökumətini qanuni hakimiyyət kimi tanıdılar
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: Tomson Mudrosdan sonra gəldi (1), 1919-cu ilin avqustuna qədər qaldı (3), dekabrın sonunda hökuməti tanıdı (5).
Cavab: 1, 3, 5.
Yadda saxla
- 31 iyul 1918-də Bakı XKS istefa verdi, 1 avqustda Sentrokaspi diktaturası yarandı və Denstervilin ingilis qoşunlarını dəvət etdi.
- 15 sentyabr 1918-də Qafqaz İslam Ordusu və Azərbaycan hissələri Bakını azad etdi; 17 sentyabrda hökumət Gəncədən Bakıya köçdü.
- Mudros barışığından (30 oktyabr 1918) sonra osmanlılar, o cümlədən Naxçıvandan çıxdı; 17 noyabrda Tomsonun ingilis qoşunları Bakıya gəldi.
- 29 may 1918-də İrəvan Ermənistana güzəştə gedildi — Ermənistan Respublikası Azərbaycan torpaqlarında yarandı, lakin iddialarını Qarabağ, Zəngəzur və Naxçıvana yaydı.
- Qarabağ general-qubernatorluğu (yanvar 1919, Şuşa, X. b. Sultanov) və Naxçıvan general-qubernatorluğu ərazi bütövlüyünü qorumaq üçün yaradıldı; 1920-ci ilin martında Əsgəran döyüşləri ordunu qərbə çəkdi.