Müstəqil Azərbaycanın iqtisadiyyatı və xarici siyasəti

1991-ci ildən sonra keçid iqtisadiyyatı, «Əsrin müqaviləsi», BTC və Cənub Qaz Dəhlizi, Neft Fondu və şaxələndirmə, beynəlxalq təşkilatlar və balanslı xarici siyasət — hesablama nümunələri ilə.

  • Universitet
  • 25 dəq
  • 10 sual
  • 72 dərsdən 70-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Neft-qaz strategiyasının əsas mərhələlərini və ixrac kəmərlərini izah etmək
  • Həcm, denominasiya, pay və real artımla bağlı iqtisadi hesablamalar aparmaq
  • «Resurs lənəti» anlayışını və şaxələndirmənin mənasını izah etmək
  • Azərbaycanın beynəlxalq təşkilatlardakı üzvlüyünü və xarici siyasətinin prinsiplərini təsvir etmək

Babanın siyirməsində 2005-ci ildən qalmış 10 000 manatlıq əskinas tapdın. Bu gün onun dəyəri nə qədərdir? Cəmi 2 manat — çünki 2006-cı ildə manat denominasiya edildi. Bu kiçik əskinasın arxasında böyük bir hekayə var: 1990-cı illərin böhranından neft-qaz gəlirlərinə, beynəlxalq kəmərlərdən iqtisadiyyatı şaxələndirmə səylərinə qədər.

Böhrandan «Əsrin müqaviləsi»nə

SSRİ-nin dağılması ilə köhnə iqtisadi əlaqələr qırıldı, müharibə və qaçqın problemi ağır yük oldu, 1990-cı illərin ilk yarısında yüksək inflyasiya müşahidə edildi. 1992-ci ildə milli valyuta — manat dövriyyəyə buraxıldı. Dönüş nöqtəsi 20 sentyabr 1994-cü ildə imzalanan «Əsrin müqaviləsi» oldu: Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) və xarici şirkətlər konsorsiumu Xəzərin «Azəri–Çıraq–Günəşli» yataqlarını birgə işləməyə razılaşdılar.

Hasilatın pay bölgüsü haqqında saziş (HPBS)Tərif

Dövlətin yatağa mülkiyyəti saxladığı, xarici investorun isə kəşfiyyat və hasilat xərclərini öz üzərinə götürüb sonra hasil olunan neftin razılaşdırılmış payını aldığı müqavilə növü. «Əsrin müqaviləsi» belə sazişdir.

M(yeni) = M(köhnə) / 5000M(yeni) = M(köhnə) / 5000

Burada

M(yeni)
yeni manatla (AZN) məbləğ
M(köhnə)
köhnə manatla (AZM) məbləğ

1 yanvar 2006-cı ildən: 5000 köhnə manat = 1 yeni manat. Denominasiya qiymətləri və gəlirləri eyni nisbətdə dəyişir, alıcılıq qabiliyyətini dəyişmir.

Nümunə 1: denominasiya

Məsələ

2005-ci ildə Leylanın aylıq təqaüdü 250 000 köhnə manat idi. Bu məbləğ yeni manatla nə qədərdir?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

M(yeni) = 250 000 / 5000 = 50 AZN.
Yoxlama: sıfırları sil — 5000-ə bölmək = 10 000-ə bölüb 2-yə vurmaq: 25 · 2 = 50.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Kəmərlər: neft və qaz dünya bazarına

Xəzər qapalı dənizdir, ona görə neft və qazı dünya bazarlarına çatdırmaq üçün kəmərlər lazım idi. 1997-ci ildə «Çıraq» platformasından «ilkin neft» çıxarıldı və əvvəlcə Bakı–Novorossiysk (şimal) və Bakı–Supsa (qərb) marşrutları ilə ixrac edildi. Əsas addım isə Aralıq dənizinə çıxan Bakı–Tbilisi–Ceyhan (BTC) kəməri oldu. 1999-cu ildə kəşf edilmiş Şahdəniz qaz yatağı sonralar Cənub Qaz Dəhlizinin əsas mənbəyinə çevrildi.

KəmərNə daşıyırMarşrutİstifadəyə verilib
Bakı–Tbilisi–Ceyhan (BTC)NeftAzərbaycan – Gürcüstan – Türkiyə (Aralıq dənizi), təxminən 1768 km2006
Cənubi Qafqaz kəməri (Bakı–Tbilisi–Ərzurum)QazAzərbaycan – Gürcüstan – Türkiyə2006–2007
TANAPQazTürkiyə ərazisi boyunca — Gürcüstan sərhədindən Avropa sərhədinə2018
TAPQazYunanıstan – Albaniya – İtaliya2020
Əsas ixrac kəmərləri. Sonuncu üçü birlikdə Şahdəniz qazını Avropaya çatdıran Cənub Qaz Dəhlizini təşkil edir.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Qırmızı xətlər — neft, göy qırıq xətlər — qaz kəmərləri (marşrutlar sxematikdir). BTC nefti Aralıq dənizindəki Ceyhan limanına, BTƏ qazı Ərzuruma aparır; qaz oradan TANAP və TAP ilə İtaliyaya qədər çatır. Qırmızı qırıq xətlər «ilkin neftin» ixrac edildiyi Bakı–Novorossiysk və Bakı–Supsa marşrutlarıdır.
V = Q · 159

Burada

V
gündəlik həcm, litrlə
Q
gündəlik ötürmə, barrellə
159
1 barrel ≈ 159 litr

Neft sənayesində həcm adətən barrellə ölçülür; 1000 litr = 1 m³.

Nümunə 2: BTC-nin gücü

Məsələ

BTC kəməri gündə təxminən 1 milyon barrel neft ötürmək üçün layihələndirilib. Bu, gündə neçə kubmetrdir? Bir ildə təxminən nə qədərdir?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

V = 1 000 000 · 159 = 159 000 000 L.
159 000 000 L / 1000 = 159 000 m³ gündə.
İldə: 159 000 · 365 ≈ 58 000 000 m³ ≈ 58 milyon m³.
Müqayisə üçün: bu, hər gün tərəfləri təxminən 54 m olan kubu doldurmaq deməkdir (54³ ≈ 157 000).

Neft gəlirlərinin idarə olunması və şaxələndirmə

Təbii sərvətlərlə zəngin ölkələr «resurs lənəti» riski ilə üzləşir: xammal ixracından asılılıq digər sahələri zəiflədə, iqtisadiyyatı neft qiymətlərinin dəyişməsinə qarşı həssas edə bilər. Bu riski azaltmaq üçün 1999-cu ildə Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondu (ARDNF) yaradıldı — neft gəlirlərini toplayan və gələcək nəsillər üçün qoruyan suveren fond.

2014–2015-ci illərdə neft qiymətlərinin kəskin düşməsi bu həssaslığı göstərdi: 2015-ci ildə manat iki dəfə devalvasiya olundu. Bundan sonra qeyri-neft sektorunun — kənd təsərrüfatı, turizm, informasiya texnologiyaları, nəqliyyat-logistika — inkişafına diqqət artırıldı. 2013-cü ildə ilk telekommunikasiya peyki Azerspace-1 orbitə çıxarıldı, 2017-ci ildə Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu açıldı.

g(real) ≈ g(nominal) − π

Burada

g(real)
real artım, % (qiymət artımı çıxıldıqdan sonra)
g(nominal)
nominal artım, % (cari qiymətlərlə)
π
inflyasiya, %

Dəqiq forma: 1 + g(real) = (1 + g(nominal)) / (1 + π). Kiçik faizlərdə sadə çıxma kifayət qədər dəqiqdir.

Nümunə 3: pay və real artım

Məsələ

Model məlumatlar: bir ildə ölkənin ixracı 20 mlrd dollar, onun 18 mlrd dolları neft və qazdır. Növbəti il neft-qazın payı 85 %-ə enir. Bundan başqa, Elvinin maaşı nominal olaraq 10 % artıb, inflyasiya isə 6 % olub. a) Neft-qazın payı əvvəlcə neçə faiz idi və nə qədər azaldı? b) Elvinin maaşı real olaraq nə qədər artıb?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

a) Pay = 18 / 20 · 100 % = 90 %.
90 % → 85 %: azalma 5 faiz bəndi; nisbi azalma isə 5 / 90 ≈ 5,6 %.
b) Təxmini: 10 % − 6 % = 4 %.
Dəqiq: 1,10 / 1,06 ≈ 1,0377 → 3,8 %.

Xarici siyasət və beynəlxalq təşkilatlar

Azərbaycan öz xarici siyasətini balanslı siyasət kimi səciyyələndirir: ölkə Qərb institutları ilə əməkdaşlıq edir, Rusiya və İranla qonşuluq münasibətləri saxlayır, Türkiyə ilə isə müttəfiqlik əlaqələrindədir. 2021-ci ildə Türkiyə ilə Şuşa Bəyannaməsi, 2022-ci ildə Rusiya ilə müttəfiqlik qarşılıqlı fəaliyyəti haqqında bəyannamə imzalandı. Həmin il Avropa İttifaqı ilə enerji sahəsində strateji tərəfdaşlıq haqqında memorandum imzalandı.

TəşkilatAzərbaycan
Birləşmiş Millətlər Təşkilatı1992-ci ildən üzv; 2012–2013-cü illərdə Təhlükəsizlik Şurasının qeyri-daimi üzvü
ATƏT1992-ci ildən üzv
NATO-nun «Sülh naminə tərəfdaşlıq» proqramı1994-cü ildən iştirakçı
Avropa Şurası2001-ci ildən üzv
Türk Dövlətləri Təşkilatı2009-cu il Naxçıvan sazişi ilə təsis edilmiş qurumun qurucusu
Qoşulmama Hərəkatı2011-ci ildən üzv; 2019-cu il Bakı sammitindən sonra sədrlik edib
Azərbaycanın bəzi beynəlxalq təşkilatlardakı üzvlüyü.
  1. 1992

    Manat dövriyyəyə buraxılır; BMT və ATƏT üzvlüyü

  2. 1994

    «Əsrin müqaviləsi»

  3. 1997

    «İlkin neft»

  4. 1999

    Dövlət Neft Fondu yaradılır; Şahdəniz kəşf edilir

  5. 2001

    Avropa Şurasına üzvlük

  6. 2006

    Denominasiya; BTC kəməri

  7. 2015

    Manatın iki dəfə devalvasiyası

  8. 2018–2020

    TANAP və TAP — Cənub Qaz Dəhlizi

  9. 2024

    Bakıda COP29

1 / 6

Yadda saxla

  • 20 sentyabr 1994-cü il «Əsrin müqaviləsi» hasilatın pay bölgüsü sazişi kimi Azərbaycan neftinə xarici investisiya gətirdi.
  • BTC (2006) nefti Aralıq dənizinə, Cənub Qaz Dəhlizi (SCP, TANAP, TAP) qazı Avropaya çatdırır.
  • Neft Fondu (1999) və şaxələndirmə siyasəti «resurs lənəti» riskini azaltmağa yönəlib.
  • Hesablamalar: 5000 AZM = 1 AZN; 1 barrel ≈ 159 L; real artım ≈ nominal artım − inflyasiya; faiz ≠ faiz bəndi.
  • Azərbaycan balanslı xarici siyasət yürüdür: BMT, ATƏT, Avropa Şurası, Türk Dövlətləri Təşkilatı, Qoşulmama Hərəkatı üzvüdür.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 10

Sual 1 / 10. 2005-ci ilə aid 25 000 köhnə manat yeni manatla nə qədərdir?