Babanın siyirməsində 2005-ci ildən qalmış 10 000 manatlıq əskinas tapdın. Bu gün onun dəyəri nə qədərdir? Cəmi 2 manat — çünki 2006-cı ildə manat denominasiya edildi. Bu kiçik əskinasın arxasında böyük bir hekayə var: 1990-cı illərin böhranından neft-qaz gəlirlərinə, beynəlxalq kəmərlərdən iqtisadiyyatı şaxələndirmə səylərinə qədər.
Böhrandan «Əsrin müqaviləsi»nə
SSRİ-nin dağılması ilə köhnə iqtisadi əlaqələr qırıldı, müharibə və qaçqın problemi ağır yük oldu, 1990-cı illərin ilk yarısında yüksək inflyasiya müşahidə edildi. 1992-ci ildə milli valyuta — manat dövriyyəyə buraxıldı. Dönüş nöqtəsi 20 sentyabr 1994-cü ildə imzalanan «Əsrin müqaviləsi» oldu: Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) və xarici şirkətlər konsorsiumu Xəzərin «Azəri–Çıraq–Günəşli» yataqlarını birgə işləməyə razılaşdılar.
Hasilatın pay bölgüsü haqqında saziş (HPBS)Tərif
Dövlətin yatağa mülkiyyəti saxladığı, xarici investorun isə kəşfiyyat və hasilat xərclərini öz üzərinə götürüb sonra hasil olunan neftin razılaşdırılmış payını aldığı müqavilə növü. «Əsrin müqaviləsi» belə sazişdir.
Burada
- M(yeni)
- yeni manatla (AZN) məbləğ
- M(köhnə)
- köhnə manatla (AZM) məbləğ
1 yanvar 2006-cı ildən: 5000 köhnə manat = 1 yeni manat. Denominasiya qiymətləri və gəlirləri eyni nisbətdə dəyişir, alıcılıq qabiliyyətini dəyişmir.
Nümunə 1: denominasiya
Məsələ
2005-ci ildə Leylanın aylıq təqaüdü 250 000 köhnə manat idi. Bu məbləğ yeni manatla nə qədərdir?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Yoxlama: sıfırları sil — 5000-ə bölmək = 10 000-ə bölüb 2-yə vurmaq: 25 · 2 = 50.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Kəmərlər: neft və qaz dünya bazarına
Xəzər qapalı dənizdir, ona görə neft və qazı dünya bazarlarına çatdırmaq üçün kəmərlər lazım idi. 1997-ci ildə «Çıraq» platformasından «ilkin neft» çıxarıldı və əvvəlcə Bakı–Novorossiysk (şimal) və Bakı–Supsa (qərb) marşrutları ilə ixrac edildi. Əsas addım isə Aralıq dənizinə çıxan Bakı–Tbilisi–Ceyhan (BTC) kəməri oldu. 1999-cu ildə kəşf edilmiş Şahdəniz qaz yatağı sonralar Cənub Qaz Dəhlizinin əsas mənbəyinə çevrildi.
| Kəmər | Nə daşıyır | Marşrut | İstifadəyə verilib |
|---|---|---|---|
| Bakı–Tbilisi–Ceyhan (BTC) | Neft | Azərbaycan – Gürcüstan – Türkiyə (Aralıq dənizi), təxminən 1768 km | 2006 |
| Cənubi Qafqaz kəməri (Bakı–Tbilisi–Ərzurum) | Qaz | Azərbaycan – Gürcüstan – Türkiyə | 2006–2007 |
| TANAP | Qaz | Türkiyə ərazisi boyunca — Gürcüstan sərhədindən Avropa sərhədinə | 2018 |
| TAP | Qaz | Yunanıstan – Albaniya – İtaliya | 2020 |
İnteraktiv
Burada
- V
- gündəlik həcm, litrlə
- Q
- gündəlik ötürmə, barrellə
- 159
- 1 barrel ≈ 159 litr
Neft sənayesində həcm adətən barrellə ölçülür; 1000 litr = 1 m³.
Nümunə 2: BTC-nin gücü
Məsələ
BTC kəməri gündə təxminən 1 milyon barrel neft ötürmək üçün layihələndirilib. Bu, gündə neçə kubmetrdir? Bir ildə təxminən nə qədərdir?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
159 000 000 L / 1000 = 159 000 m³ gündə.
İldə: 159 000 · 365 ≈ 58 000 000 m³ ≈ 58 milyon m³.
Müqayisə üçün: bu, hər gün tərəfləri təxminən 54 m olan kubu doldurmaq deməkdir (54³ ≈ 157 000).
Neft gəlirlərinin idarə olunması və şaxələndirmə
Təbii sərvətlərlə zəngin ölkələr «resurs lənəti» riski ilə üzləşir: xammal ixracından asılılıq digər sahələri zəiflədə, iqtisadiyyatı neft qiymətlərinin dəyişməsinə qarşı həssas edə bilər. Bu riski azaltmaq üçün 1999-cu ildə Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondu (ARDNF) yaradıldı — neft gəlirlərini toplayan və gələcək nəsillər üçün qoruyan suveren fond.
2014–2015-ci illərdə neft qiymətlərinin kəskin düşməsi bu həssaslığı göstərdi: 2015-ci ildə manat iki dəfə devalvasiya olundu. Bundan sonra qeyri-neft sektorunun — kənd təsərrüfatı, turizm, informasiya texnologiyaları, nəqliyyat-logistika — inkişafına diqqət artırıldı. 2013-cü ildə ilk telekommunikasiya peyki Azerspace-1 orbitə çıxarıldı, 2017-ci ildə Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu açıldı.
Burada
- g(real)
- real artım, % (qiymət artımı çıxıldıqdan sonra)
- g(nominal)
- nominal artım, % (cari qiymətlərlə)
- π
- inflyasiya, %
Dəqiq forma: 1 + g(real) = (1 + g(nominal)) / (1 + π). Kiçik faizlərdə sadə çıxma kifayət qədər dəqiqdir.
Nümunə 3: pay və real artım
Məsələ
Model məlumatlar: bir ildə ölkənin ixracı 20 mlrd dollar, onun 18 mlrd dolları neft və qazdır. Növbəti il neft-qazın payı 85 %-ə enir. Bundan başqa, Elvinin maaşı nominal olaraq 10 % artıb, inflyasiya isə 6 % olub. a) Neft-qazın payı əvvəlcə neçə faiz idi və nə qədər azaldı? b) Elvinin maaşı real olaraq nə qədər artıb?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
90 % → 85 %: azalma 5 faiz bəndi; nisbi azalma isə 5 / 90 ≈ 5,6 %.
b) Təxmini: 10 % − 6 % = 4 %.
Dəqiq: 1,10 / 1,06 ≈ 1,0377 → 3,8 %.
Xarici siyasət və beynəlxalq təşkilatlar
Azərbaycan öz xarici siyasətini balanslı siyasət kimi səciyyələndirir: ölkə Qərb institutları ilə əməkdaşlıq edir, Rusiya və İranla qonşuluq münasibətləri saxlayır, Türkiyə ilə isə müttəfiqlik əlaqələrindədir. 2021-ci ildə Türkiyə ilə Şuşa Bəyannaməsi, 2022-ci ildə Rusiya ilə müttəfiqlik qarşılıqlı fəaliyyəti haqqında bəyannamə imzalandı. Həmin il Avropa İttifaqı ilə enerji sahəsində strateji tərəfdaşlıq haqqında memorandum imzalandı.
| Təşkilat | Azərbaycan |
|---|---|
| Birləşmiş Millətlər Təşkilatı | 1992-ci ildən üzv; 2012–2013-cü illərdə Təhlükəsizlik Şurasının qeyri-daimi üzvü |
| ATƏT | 1992-ci ildən üzv |
| NATO-nun «Sülh naminə tərəfdaşlıq» proqramı | 1994-cü ildən iştirakçı |
| Avropa Şurası | 2001-ci ildən üzv |
| Türk Dövlətləri Təşkilatı | 2009-cu il Naxçıvan sazişi ilə təsis edilmiş qurumun qurucusu |
| Qoşulmama Hərəkatı | 2011-ci ildən üzv; 2019-cu il Bakı sammitindən sonra sədrlik edib |
- 1992
Manat dövriyyəyə buraxılır; BMT və ATƏT üzvlüyü
- 1994
«Əsrin müqaviləsi»
- 1997
«İlkin neft»
- 1999
Dövlət Neft Fondu yaradılır; Şahdəniz kəşf edilir
- 2001
Avropa Şurasına üzvlük
- 2006
Denominasiya; BTC kəməri
- 2015
Manatın iki dəfə devalvasiyası
- 2018–2020
TANAP və TAP — Cənub Qaz Dəhlizi
- 2024
Bakıda COP29
Yadda saxla
- 20 sentyabr 1994-cü il «Əsrin müqaviləsi» hasilatın pay bölgüsü sazişi kimi Azərbaycan neftinə xarici investisiya gətirdi.
- BTC (2006) nefti Aralıq dənizinə, Cənub Qaz Dəhlizi (SCP, TANAP, TAP) qazı Avropaya çatdırır.
- Neft Fondu (1999) və şaxələndirmə siyasəti «resurs lənəti» riskini azaltmağa yönəlib.
- Hesablamalar: 5000 AZM = 1 AZN; 1 barrel ≈ 159 L; real artım ≈ nominal artım − inflyasiya; faiz ≠ faiz bəndi.
- Azərbaycan balanslı xarici siyasət yürüdür: BMT, ATƏT, Avropa Şurası, Türk Dövlətləri Təşkilatı, Qoşulmama Hərəkatı üzvüdür.