Tovuz şəhəri yaxınlığındakı Göytəpədə arxeoloqlar torpağın altından bir-birinə sıx bitişik dairəvi evlərin qalıqlarını açdılar. Evlərin yanında dən daşları, gil qab qırıqları, kömürləşmiş buğda və arpa dənələri, qoyun və keçi sümükləri tapıldı. Mezolitdə Qobustanın ovçuları ov dalınca bir düşərgədən o birinə köçürdülər, burada isə insanlar öz əkdikləri taxılı biçir, öz sürülərini otarırdılar. Bu dəyişiklik niyə və necə baş verdi?
Neolit inqilabı: mənimsəmədən istehsala
Neolit (yunanca neos — yeni, litos — daş), yəni yeni daş dövrü Azərbaycan ərazisində e.ə. VII–VI minillikləri əhatə edir. Bu dövrün əsas hadisəsi insanların mənimsəmə təsərrüfatından (ovçuluq, yığıcılıq, balıqçılıq) istehsal təsərrüfatına — əkinçilik və maldarlığa keçməsidir. Bu köklü dəyişikliyə «Neolit inqilabı» deyilir. «İnqilab» sözü burada sürəti deyil, dəyişikliyin dərinliyini bildirir: keçid min illərlə davam etdi.
Keçidin əsası Mezolitdə qoyulmuşdu (bax: «Daş dövrü: Azıx adamı, odla tanışlıq və Mezolit»): it əhliləşdirilmiş, toxumun bir hissəsini ehtiyat üçün saxlamağı öyrənmişdilər. İqlim istiləşdikcə iri heyvanlar azaldı, ov insanları əvvəlki kimi doydura bilmədi. Yabanı buğda və arpa toplayan qadınlar yerə düşən toxumun cücərdiyini görüb onu özləri səpməyə başladılar, ovçular isə tutduqları heyvanları saxlayıb artırdılar. Münbit çay vadiləri, yabanı dənli bitkilər və əhliləşdirməyə yararlı heyvanlar Azərbaycanda bu keçid üçün əlverişli şərait yaradırdı.
Neolit inqilabıTərif
Neolitdə insanların mənimsəmə təsərrüfatından istehsal təsərrüfatına — əkinçilik və maldarlığa keçməsi; nəticədə oturaq həyat, saxsı qablar və toxuculuq yarandı.
İlk əkinçilik toxa əkinçiliyi idi: torpağı daşdan, sümükdən və ya buynuzdan düzəldilmiş toxa ilə yumşaldırdılar. Taxılı çaxmaqdaşı və obsidian dişli oraqlarla biçir, dəni dən daşlarında üyüdürdülər. Qoyun, keçi və iribuynuzlu mal-qara əhliləşdirildi. Daş alətlər artıq yalnız yonulmur, həm də cilalanır və deşilirdi.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Oturaq həyat, saxsı qablar və toxuculuq
Əkin sahəsinə bağlanan insanlar oturaq həyata keçdilər. Ən yaxşı öyrənilmiş əkinçi məskənləri qərb bölgəsindədir: Göytəpə (Tovuz), Şomutəpə (Ağstafa) və Babadərviş (Qazax). Evlər çiy kərpicdən tikilir, planı dairəvi olurdu. Naxçıvandakı Kültəpədə də bu dövrün izləri aşkar edilib; Qobustanda və Qazaxdakı Damcılı mağarasında isə insanlar Neolitdə də yaşamağa davam ediblər.
Oturaq həyat yeni ehtiyaclar yaratdı. Taxılı saxlamaq və yemək bişirmək üçün gildən saxsı qablar düzəltməyə başladılar: qabı əllə yapır, sonra odda bişirirdilər. Toxuculuq yarandı: yundan və bitki liflərindən iy ilə ip əyirir, ibtidai dəzgahda parça toxuyurdular. Ərzaq ehtiyatı artdıqca əhalinin sayı da artdı, məskənlər böyüdü.
Əkinçilik və ev təsərrüfatı əsasən qadınların əlində idi. Buna görə anaxaqanlıq (matriarxat) davam edirdi: qohumluq ana xətti ilə hesablanır, qadın icmada böyük hörmət sahibi idi. İnsanlar qəbilə icmalarında yaşayır, torpaq, alətlər və məhsul icmanın ümumi mülkiyyəti sayılırdı. Məhsul təbiətdən asılı olduğu üçün torpağa, suya və bərəkətə inam gücləndi.
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| İqlim istiləşdi, iri heyvanlar azaldı | İnsanlar bitki becərməyə və heyvan saxlamağa başladılar |
| Əkinçiliyə keçid | Oturaq həyat, çiy kərpic evli daimi məskənlər |
| Taxılı saxlamaq və bişirmək ehtiyacı | Saxsı qabların yaranması |
| Yun və bitki lifləri | Toxuculuğun yaranması (iy, ibtidai dəzgah) |
| Əkinçilikdə və ev təsərrüfatında qadın əməyinin rolu | Anaxaqanlığın davam etməsi |
| Mis filizi hər yerdə yox idi (Eneolit) | İcmalar arasında mübadilə genişləndi |
Eneolit: ilk metal — mis
Eneolit (latınca aeneus — mis, yunanca litos — daş), yəni mis-daş dövrü Azərbaycanda e.ə. VI–IV minillikləri əhatə edir. İnsanlar ilk dəfə metala — misə yiyələndilər. Azərbaycanın dağlıq bölgələrində, xüsusən Naxçıvanda və Kiçik Qafqazda mis filizi bol idi. Misdən bıçaq, biz, iynə, ox ucları və bəzək əşyaları düzəldilirdi.
Lakin mis yumşaq metaldır, ondan düzəldilən alət tez korlanır. Buna görə əsas alətlər hələ də daşdan hazırlanırdı — dövrün adı da bunu göstərir. Torpaq yenə toxa ilə becərilir, oraq və dən daşlarından istifadə olunurdu. Buna baxmayaraq mis böyük addım idi: insan təbiətdə hazır olmayan materialı filizdən almağı öyrəndi və bu, Tunc dövrünün yolunu açdı.
Eneolit məskənləri ölkənin bir çox bölgəsində tapılıb: Naxçıvanda I Kültəpə və Şərur rayonundakı Ovçulartəpəsi, Qarabağda Ağdam yaxınlığındakı Leylatəpə, Muğanda Cəlilabad rayonundakı Əliköməktəpə. I Kültəpəni 1951-ci ildən arxeoloq Osman Həbibullayev tədqiq edib. Leylatəpə Qarabağda yayılmış bütöv bir mədəniyyətə — Leylatəpə mədəniyyətinə ad verdi; onun qabları və tikililəri Ön Asiya, xüsusən Mesopotamiya ilə əlaqələri göstərir.
Mis hər yerdə tapılmadığı üçün mübadilə genişləndi: icmalar misi, obsidianı, taxılı və mal-qaranı bir-biri ilə dəyişirdilər. Məskənlərdə tapılan gil qadın heykəlcikləri bərəkət inamı ilə bağlıdır. Cəmiyyət isə hələ anaxaqanlıq qəbilə icması idi, əmlak bərabərsizliyi yox idi. Kişinin rolunun artması və patriarxata keçid sonra, şum əkinçiliyi ilə baş verdi — bax: «Tunc və Dəmir dövrləri; ibtidai icmanın tənəzzülü».
Neolit və Eneolit: oxşar və fərqli cəhətlər
DİM bu iki dövrü çox vaxt müqayisə şəklində soruşur: «oxşar cəhətləri müəyyən edin» və ya «Neolitdən fərqli olaraq Eneolitdə». Qaydanı yadda saxla: Eneolit Neolitin bütün nailiyyətlərini saxladı və onlara misi əlavə etdi.
| Əlamət | Neolit | Eneolit |
|---|---|---|
| Vaxtı | e.ə. VII–VI minilliklər | e.ə. VI–IV minilliklər |
| Təsərrüfat | toxa əkinçiliyi və maldarlıq | toxa əkinçiliyi və maldarlıq |
| Alətlər | cilalı daş, sümük, obsidian | daş alətlər əsasdır + ilk mis alətlər |
| İlk dəfə yarandı | saxsı qablar, toxuculuq, oturaq məskənlər | metal emalı, mübadilənin genişlənməsi |
| Cəmiyyət | qəbilə icması, anaxaqanlıq | qəbilə icması, anaxaqanlıq |
| Abidələr | Göytəpə, Şomutəpə, Babadərviş, Kültəpə, Qobustan, Damcılı | I Kültəpə, Ovçulartəpəsi, Leylatəpə, Əliköməktəpə |
- e.ə. XII–VIII minilliklər
Mezolit: istehsal təsərrüfatının əsası qoyulur
- e.ə. VII minillik
Neolit inqilabı: əkinçilik və maldarlığa keçid
- e.ə. VII–VI minilliklər
Saxsı qablar və toxuculuq yayılır
- e.ə. VI minillik
Göytəpə və Şomutəpədə dairəvi evli əkinçi kəndləri
- e.ə. VI–IV minilliklər
Eneolit: ilk mis alətlər
- e.ə. V–IV minilliklər
Qarabağda Leylatəpə mədəniyyəti
- e.ə. IV minillik (II yarı)
Erkən Tunc dövrü başlayır: Kür–Araz mədəniyyəti
- 1951
I Kültəpədə qazıntılar başlayır
- 2008
Göytəpədə Azərbaycan–Yaponiya qazıntıları başlayır
İnteraktiv
Kiçik Qafqazın ətəyində, Kürün sağ sahilindəki düzənlikdə ucalan alçaq təpəni qat-qat açdıq. Təpəni insan əli yaradıb: burada uzun müddət evlər tikilmiş, uçmuş, yerində yeniləri ucaldılmışdır.
Evlər çiy kərpicdən hörülüb, hamısının planı dairəvidir; bəzilərinin içində ocaq qalıb. Tapıntılar arasında obsidian və çaxmaqdaşından oraq dişləri, sümük və buynuzdan toxa və bizlər, dən daşları, əllə yapılıb odda bişirilmiş qabların qırıqları var. Kömürləşmiş dənlər buğda və arpaya, sümüklərin çoxu isə qoyun, keçi və iribuynuzlu mal-qaraya aiddir.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə hansı dövrün məskənindən bəhs olunur? İki ipucu göstərin və bu dövrə aid Azərbaycanın qərbindəki bir abidəni adlandırın.
2) İnsanların burada oturaq həyata keçməsinin bir təbii və bir təsərrüfat şərtini izah edin.
3) Təsvir olunan təsərrüfatın mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Təbii şərt: münbit düzənlik, çay suyu, yabanı dənli bitkilər. Təsərrüfat şərti: əkinçilik insanı əkin sahəsinə bağladı, taxıl ehtiyatı il boyu qida verdi. Bal: hər iki şərt izahla — 1; biri — ½.
3) Nəticələr: əhalinin sayı artdı; toxuculuq yarandı; qadının təsərrüfatdakı rolu anaxaqanlığı möhkəmləndirdi; artıq məhsul sonralar mübadiləyə yol açdı. Bal: iki düzgün nəticə — 1; bir nəticə — ½.
DİM tapşırığı: oxşar cəhətlər (kodlaşdırılan)
Məsələ
Neolit və Eneolit dövrləri üçün oxşar cəhətləri müəyyən edin:
1. ox və kamanın ilk dəfə icad edilməsi
2. icmanın anaxaqanlıq əsasında qurulması
3. məskənlərin oturaq olması
4. misdən bəzək əşyalarının hazırlanması
5. torpağın toxa ilə becərilməsi
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: «oxşar» — hər iki dövrdə olan → 2, 3, 5.
Addım 3: «ilk dəfə» sözü fikri həmişə bir dövrə bağlayır, ona görə 1 düşür.
Cavab: 235.
DİM tapşırığı: uyğunluq
Məsələ
Abidələri yerləşdiyi rayonlarla uyğunlaşdırın:
1. Leylatəpə
2. Şomutəpə
3. Ovçulartəpəsi
4. Əliköməktəpə
a. Ağstafa
b. Ağdam
c. Şərur
d. Cəlilabad
e. Xaçmaz
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: Şomutəpə — Ağstafadakı Neolit kəndi.
Addım 3: Xaçmaz (Sərkərtəpə, Erkən Tunc) artıq variantdır.
Cavab: 1-b, 2-a, 3-c, 4-d.
Yadda saxla
- «Neolit inqilabı» — Neolitdə (e.ə. VII–VI minilliklər) mənimsəmə təsərrüfatından istehsal təsərrüfatına — əkinçilik və maldarlığa keçiddir.
- Neolitin yenilikləri: toxa əkinçiliyi, cilalı daş alətlər, oturaq həyat, dairəvi çiy kərpic evlər, saxsı qablar, toxuculuq.
- Neolit abidələri: Göytəpə (Tovuz), Şomutəpə (Ağstafa), Babadərviş (Qazax), Kültəpə, Qobustan, Damcılı.
- Eneolit (mis-daş dövrü, e.ə. VI–IV minilliklər) ilk mis alətləri gətirdi, lakin daş alətlər əsas olaraq qaldı; mübadilə genişləndi.
- Eneolit abidələri: I Kültəpə və Ovçulartəpəsi (Naxçıvan), Leylatəpə (Ağdam) — Leylatəpə mədəniyyəti, Əliköməktəpə (Cəlilabad).
- Hər iki dövrdə cəmiyyət anaxaqanlıq qəbilə icması idi; patriarxat və əmlak bərabərsizliyi Tunc dövründə yarandı.