1948-ci ilin yazı. Göyçənin dağ kəndində ailələr evlərini, bağlarını və ata-baba qəbirlərini qoyub yola çıxmağa hazırlaşır: onları yüzlərlə kilometr aralıda, Kür və Araz çaylarının ovalığına aparacaqlar. Müharibə bitmişdi, insanlar ağır illərin arxada qaldığını düşünürdü. Amma dövlət «bərpa» və «inkişaf» ilə yanaşı, əhalinin taleyini yenə yuxarıdan həll edirdi. Bu dərs 1945-ci ildən Stalinin ölümünə (1953) qədər üç mövzunu izah edir: yeni sənaye, davam edən totalitar rejim və azərbaycanlıların deportasiyası. Əvvəlki dövr üçün «Azərbaycan SSR İkinci dünya müharibəsi illərində», sonrakı yumşalma və Bağırovun süqutu üçün «Milli oyanış cəhdləri: İmam Mustafayev və Vəli Axundov» dərsinə bax.
Bərpa dövrü və yeni sənaye mərkəzləri
Azərbaycan SSR cəbhəyə yüz minlərlə insan vermişdi; indi vəzifə təsərrüfatı sülh dövrünə keçirmək idi. IV beşillik plan (1946–1950) sənayenin bərpasını və müharibədən əvvəlki səviyyənin aşılmasını nəzərdə tuturdu. 1930-cu illərdə olduğu kimi, üstünlük yenə ağır sənayeyə — neftə, energetikaya, maşınqayırmaya verilir, istehlak malları geri planda qalırdı.
Beşillik planTərif
SSRİ-də təsərrüfatın dövlət tərəfindən beş il üçün mərkəzləşmiş qaydada planlaşdırılması; hədəfləri Moskva müəyyən edirdi.
Neft respublikanın əsas sərvəti idi, lakin onilliklər boyu istismar olunan Balaxanı, Suraxanı və Bibiheybət yataqları quruda tükənməyə doğru gedirdi. Çıxış yolu dənizdə idi: 1948-ci ildə Xəzərin açıq sularında qazma işlərinə başlandı, 1949-cu ildə Neft Daşlarında ilk neft alındı. Dəniz üzərindəki estakadalar sonralar bütöv bir «dəniz şəhərinə» çevrildi («Bakı neftinin iqtisadi tarixi (1846–1949)» dərsinə bax).
Mingəçevir Kür çayı üzərindəki su elektrik stansiyası və su anbarı ilə respublikanın enerji və suvarma bazasına çevrildi; stansiya 1953-cü ildə istifadəyə verildi. Sumqayıt 1949-cu ildə Abşeron sahilində kimya və metallurgiya sənayesi mərkəzi kimi salındı. Kənd təsərrüfatında əsas yeri pambıqçılıq tuturdu: kolxozlara hər il pambıq planı verilir, suvarılan torpaqlar genişləndirilirdi. Bu işlər üçün işçi qüvvəsi lazım idi — sonrakı bölmədə görəcəyik ki, bu ehtiyac siyasi niyyətlə qovuşdu.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Totalitar rejimin davamı
Müharibədən sonra da siyasi rejim dəyişmədi. Hakimiyyət bir partiyanın əlində idi: Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi Mir Cəfər Bağırov (1933–1953) təhlükəsizlik orqanlarına və bütün idarəetmə aparatına arxalanırdı. Mətbuat, ədəbiyyat və elm sərt senzura altında idi; Moskvadan gələn ideoloji kampaniyalar («kosmopolitizmə qarşı mübarizə» və s.) buraya da yayılırdı, Stalinə pərəstiş hər yerə nüfuz etmişdi. 1937–1938-ci illərdəki miqyasda kütləvi həbs və edamlar təkrarlanmadı, qorxu mühiti isə qaldı («Kollektivləşdirmə, totalitar rejim və kütləvi repressiyalar» dərsinə bax).
1953-cü il martın 5-də Stalin öldü; həmin ildə köçürmə dayandırıldı və Bağırov birinci katib vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı. Bağırovun süqutu və sonrakı yumşalma «Milli oyanış cəhdləri: İmam Mustafayev və Vəli Axundov» dərsinin mövzusudur.
Ermənistan rəhbərliyinin iddiaları (erməni fitnəkarlığı) və azərbaycanlıların deportasiyası
Müharibədən sonra Ermənistan SSR rəhbərliyi Moskvaya üz tutub Dağlıq Qarabağı Ermənistana verməyə cəhd etdi; 1945-ci ildə bu cəhd nəticəsiz qaldı. Eyni zamanda 1946-cı ildən başlayaraq xaricdən ermənilər «repatriasiya» adı ilə Ermənistan SSR-ə gətirilirdi, onların yerləşdirilməsi üçün ev və torpaq lazım idi. Azərbaycan SSR-in Kür-Araz ovalığında isə pambıq və taxıl sahələrini genişləndirmək üçün işçi qüvvəsi çatışmırdı. Ermənistan rəhbərliyinin respublikanı etnik cəhətdən ermənilərdən ibarət etmək niyyəti ilə mərkəzin təsərrüfat hesabları bir qərarda birləşdi.
DeportasiyaTərif
Əhalinin — ayrı-ayrı şəxslərin və ya bütöv etnik qrupun — dövlət qərarı ilə yaşadığı yerdən məcburi köçürülməsi.
1947-ci il dekabrın 23-də SSRİ Nazirlər Soveti «kolxozçuların və digər azərbaycanlı əhalinin Ermənistan SSR-dən Azərbaycan SSR-in Kür-Araz ovalığına köçürülməsi haqqında» qərar qəbul etdi. 1948–1950-ci illər üçün 100 min nəfər nəzərdə tutulurdu: 1948-ci ildə 10 min, 1949-cu ildə 40 min, 1950-ci ildə 50 min. 1948-ci il martın 10-da ikinci qərar köçürmənin təşkili tədbirlərini müəyyən etdi. Sənədlərdə köçürmə «könüllü» adlanırdı, əslində isə insanlar yurdlarından məcburən çıxarılırdı.
Köçürülənlər Göyçə, Zəngəzur, Vedibasar kimi qədim azərbaycanlı yurdlarından gətirilir, Kür-Araz ovalığının Saatlı, Sabirabad, Salyan kimi rayonlarında yerləşdirilirdi. Dağlıq yerlərdə yaşamış insanlar yeni yerin çətin iqlim və məişət şəraitinə düşür, mal-qara və evlərini itirir, doğma mühitdən ayrı düşürdülər. Köçürmə 1953-cü ildə, Stalinin ölümündən sonra dayandırıldı; köçürülənlərin əksəriyyəti geri qayıtmadı. Qərarda 100 min nəfər nəzərdə tutulmuşdu (10, 40, 50 min); faktiki köçürülənlərin sayı mənbələrdə müxtəlif göstərilir.
İnteraktiv
Azərbaycan tarixşünaslığı bu hadisəni təsadüfi təsərrüfat köçürməsi yox, azərbaycanlıların tarixi-etnik torpaqlarından sıxışdırılması siyasətinin mərhələsi sayır; sonrakı mərhələ 1980-ci illərin sonunda baş verdi («Yenidənqurma, Qarabağ münaqişəsinin başlanması və Xalq hərəkatı» dərsinə bax). Bəzi tədqiqatçılar isə köçürmənin təsərrüfat tərəfini də qeyd edir. Hər halda fakt aydındır: insanlar öz iradəsi olmadan yurdlarını tərk etdi.
- 1945
Müharibənin sonu; təsərrüfatın sülh dövrünə keçirilməsi
- 1945
Ermənistan SSR rəhbərliyinin Dağlıq Qarabağı Ermənistana verməyə cəhdi (nəticəsiz qaldı)
- 1946–1950
IV beşillik plan
- 1946
Xaricdən ermənilərin Ermənistan SSR-ə «repatriasiyası»nın başlanması
- 23 dekabr 1947
SSRİ Nazirlər Sovetinin köçürmə haqqında qərarı
- 10 mart 1948
Köçürmənin təşkili haqqında ikinci qərar
- 1948
Xəzərin açıq sularında qazma işlərinin başlanması
- 1949
Neft Daşları: dənizdə ilk neft
Açıq dənizdən ilk neft.
- 1949
Sumqayıtın salınması
- 5 mart 1953
Stalinin ölümü
- 1953
Köçürmənin dayandırılması
- 1953
Mingəçevir SES-in istifadəyə verilməsi
| Şəxs | Tarix | Rolu |
|---|---|---|
| Mir Cəfər Bağırov | 1933–1953 | AK(b)P MK-nın (1952-dən AKP MK-nın) birinci katibi; 1953-də vəzifədən uzaqlaşdırıldı |
| İosif Stalin | 5 mart 1953 | SSRİ rəhbəri; ölümündən sonra (1953) köçürmə dayandırıldı |
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Quru yataqlarının tükənməsi | Dənizə keçid: Neft Daşları (1949) |
| Enerji və suvarma ehtiyacı | Mingəçevir SES və su anbarı (1953) |
| Ermənistan rəhbərliyinin niyyəti, repatriantların yerləşdirilməsi, ovalıqda işçi qüvvəsi ehtiyacı | 23 dekabr 1947-ci il qərarı və deportasiya (1948–1953) |
| Stalinin ölümündən sonrakı dəyişikliklər (1953) | Köçürmənin dayandırılması |
| Cəhət | 1930-cu illər | 1945–1953 |
|---|---|---|
| Rəhbər | M. C. Bağırov | M. C. Bağırov (oxşar) |
| Təsərrüfat prioriteti | beşillik planlar, ağır sənaye | IV beşillik plan, ağır sənaye (oxşar) |
| Neft hasilatı | əsasən quruda | açıq dənizdə (Neft Daşları) — fərq |
| Repressiyanın forması | 1937–1938: kütləvi həbs və edamlar | həbslər, ideoloji kampaniyalar, nəzarət, əhalinin köçürülməsi |
Mənbə və tapşırıqlar
Qərarda deyilirdi ki, qonşu respublikanın kolxozçuları və digər azərbaycanlı sakinləri onun ərazisindən çıxarılıb Kür və Araz çaylarının aşağı axınındakı suvarılan düzənliklərə köçürüləcək. Köçürmə üç ilə bölünürdü: birinci ildə on min, ikincidə qırx min, üçüncüdə əlli min nəfər. Sənəddə proses «könüllü» adlanırdı. Köçürülənlər yeni yerdə kolxozlarda, əsasən pambıq və taxıl sahələrində işləməli idilər. Qərarı ölkənin ali icra hakimiyyəti orqanı qəbul etmişdi; onun icrası yerli partiya və dövlət təşkilatlarına tapşırılırdı.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə adı çəkilməyən hadisəni, qərarı qəbul edən orqanı, qərarın tarixini və hansı respublikadan hansına köçürüldüyünü yazın.
2) Bu qərarın bir siyasi və bir iqtisadi səbəbini izah edin.
3) Hadisənin mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Siyasi: Ermənistan rəhbərliyinin respublikanı etnik cəhətdən ermənilərdən ibarət etmək niyyəti, totalitar rejimdə əhalinin taleyinin mərkəzdən həll edilməsi. İqtisadi: Kür-Araz ovalığında pambıq və taxıl üçün işçi qüvvəsi ehtiyacı; xaricdən gələn ermənilər üçün ev və torpaq. Bal: ikisi də — 1; biri — ½.
3) Azərbaycanlıların yurdlarından, mülkündən və mədəni mühitindən məhrum olması; Ermənistanda azərbaycanlı əhalinin azalması (tarixşünaslıqda bu, azərbaycanlıların tarixi-etnik torpaqlarından sıxışdırılması siyasətinin bir mərhələsi sayılır); yeni yerdə çətin iqlim və məişət şəraiti, itkilər. Bal: iki nəticə — 1; biri — ½; mətndə olan plan bal vermir.
DİM tipli tapşırıqlar
Xronologiya
Məsələ
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. Köçürmə haqqında SSRİ Nazirlər Sovetinin qərarı
2. Stalinin ölümü
3. Sumqayıtın salınması
4. IV beşillik planın başlanması
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: ardıcıllıq 1946 → 1947 → 1949 → 1953.
Cavab: 4, 1, 3, 2.
«Aid deyil»
Məsələ
Müharibədən sonrakı onillikdə Azərbaycan SSR-in iqtisadiyyatı ilə bağlı deyil:
1. Neft Daşlarında dənizdə neft hasilatı
2. Mingəçevir SES
3. Sumqayıtın salınması
4. Ərzaq sapalağı (prodrazvyorstka)
5. Pambıqçılığın genişləndirilməsi
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: ərzaq sapalağı hərbi kommunizm siyasətinin vasitəsi idi (Azərbaycanda 1920–1921), 1940-cı illərə aid deyil.
Cavab: 4.
Kodlu tapşırıq
Məsələ
Azərbaycanlıların Ermənistan SSR-dən deportasiyası haqqında doğru fikirləri seçin:
1. Qərar 1947-ci il dekabrın 23-də qəbul edilib
2. Köçürülənlər Kür-Araz ovalığında yerləşdirilməli idi
3. Qərarı Azərbaycan SSR Ali Soveti qəbul etmişdi
4. 1948-ci il üçün 50 min nəfər nəzərdə tutulmuşdu
A) 1, 2 B) 1, 3 C) 2, 4 D) 3, 4 E) 1, 2, 4
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: 3 səhvdir — qərarı SSRİ Nazirlər Soveti qəbul etdi.
Addım 3: 4 səhvdir — 1948 üçün 10 min, 50 min isə 1950 üçün nəzərdə tutulmuşdu.
Cavab: A (1, 2). «E» çaşdırır, çünki 4-cü fikirdəki rəqəm düzgün illə əlaqələndirilməyib.
Yadda saxla
- IV beşillik plan (1946–1950) ağır sənayeni — neft, energetika, maşınqayırmanı — önə çəkdi; istehlak malları geri planda qaldı.
- Quru yataqları tükəndikcə dənizə keçildi: 1948-ci ildə açıq dənizdə qazma işləri, 1949-cu ildə Neft Daşlarında ilk neft; Mingəçevir SES (1953) və Sumqayıt (1949) yeni mərkəzlər oldu.
- Totalitar rejim M. C. Bağırovun rəhbərliyi (1933–1953) ilə davam etdi: bir partiya, senzura, ideoloji kampaniyalar, qorxu mühiti.
- 23 dekabr 1947-ci il qərarı (SSRİ Nazirlər Soveti): 1948–1950-də 100 min azərbaycanlının (10, 40, 50 min) Ermənistan SSR-dən Kür-Araz ovalığına köçürülməsi; 10 mart 1948-ci il ikinci qərar.
- Köçürmə «könüllü» adlansa da məcburi idi; 1953-cü ildə, Stalinin ölümündən sonra dayandırıldı, köçürülənlərin əksəriyyəti geri qayıtmadı.