1942-ci il iyulun 23-də alman komandanlığı 45 nömrəli direktivi verdi: ordu qrupu Qara dəniz sahilini tutmalı, Qafqazın neft rayonlarına çıxmalı və sonra Xəzər sahilindəki Bakıya yönəlməli idi. Səbəb sadə idi: Sovet tanklarının və təyyarələrinin yanacağının böyük hissəsi Bakı neftindən alınırdı. Bu hədəfə heç vaxt çatılmadı. Bu dərsdə Azərbaycan SSR-in müharibədəki mövqeyini, onun ön və arxa cəbhədəki rolunu araşdırırıq. Əvvəlki dərs «20–30-cu illərdə mədəni quruculuq» idi; Cənubi Azərbaycandakı hadisələr isə «Cənubi Azərbaycan XX əsrin 20–40-cı illərində: Rza şah, Pişəvəri və Milli hökumət» dərsindədir.
Azərbaycanın geosiyasi mövqeyi
Azərbaycan SSR Cənubi Qafqazın şərqində, Xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşirdi. Cənubda İranla, Naxçıvan MSSR vasitəsilə Türkiyə ilə sərhədi vardı. Respublikanın əsas sərvəti Bakı nefti idi: müharibə ərəfəsində SSRİ-də hasil edilən neftin 70 faizdən çoxu Azərbaycanın payına düşürdü. Buna görə Bakı Almaniya üçün hədəf, Sovet İttifaqı üçün isə ən vacib arxa bazalardan biri idi. Cənub cinahını təhlükəsiz saxlamaq üçün 1941-ci ilin avqustunda sovet və ingilis qoşunları İrana daxil oldu; İran müttəfiq yardımının yollarından birinə çevrildi (ətraflı «Cənubi Azərbaycan XX əsrin 20–40-cı illərində: Rza şah, Pişəvəri və Milli hökumət» dərsində).
Böyük Vətən müharibəsiTərif
SSRİ-nin Almaniyaya və müttəfiqlərinə qarşı müharibəsi (22 iyun 1941 – 9 may 1945); İkinci dünya müharibəsinin Şərq cəbhəsinin sovet adı.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
«Edelveys» planı və Qafqaz uğrunda döyüş
1941-ci ilin payızı və qışında alman ordusu Moskva yaxınlığında dayandırıldı. 1942-ci ilin yayında Almaniya əsas hücumu cənuba yönəltdi: məqsəd Stalinqrad istiqamətində irəliləyib Volqa yolunu kəsmək və Qafqaz neftini ələ keçirmək idi. Almaniyanın öz neft ehtiyatları uzunmüddətli müharibə üçün kifayət etmirdi, Sovet ordusu isə yanacağın böyük hissəsini Bakıdan alırdı. Qafqaza yönələn plan Azərbaycan dərsliklərində «Edelveys» adlanır. Plana görə alman qoşunları Rostovdan cənuba keçib Maykop və Qroznı neft rayonlarını tutmalı, sonra Qafqaz dağ keçidləri ilə Bakıya çıxmalı idi.
«Edelveys» planıTərif
Azərbaycan dərsliklərində 1942-ci ildə alman komandanlığının Qafqazı və Bakı neftini ələ keçirmək planının adı.
25 iyul 1942-ci ildə Qafqaz uğrunda döyüş başladı. Alman qoşunları Maykopa çatdı, 1942-ci ilin avqustunda Elbrusun zirvəsinə öz bayrağını sancdı, sonra isə Mozdok və Malqobek istiqamətinə çatdı. Bakıya hələ yüzlərlə kilometr qalırdı, lakin təhlükə real idi. Sovet komandanlığı Qafqaz keçidlərində və Terek çayı xəttində müdafiə qurdu; Azərbaycandan çağırılan hissələr də bu döyüşlərdə iştirak edirdi.
Stalinqradda sovet əks-hücumu (1942-ci ilin noyabrından) Qafqazdakı alman qruplaşmasını təhlükə altına qoydu; 1943-cü ilin əvvəlində alman qoşunları Şimali Qafqazdan geri çəkilməyə başladı, Stalinqrad döyüşü isə 2 fevral 1943-də sovet qələbəsi ilə bitdi. Qafqaz uğrunda döyüş 9 oktyabr 1943-cü ildə, Taman yarımadasının azad edilməsi ilə başa çatdı. Bakıya heç vaxt alman əsgəri daxil olmadı; hətta Azərbaycan ərazisində cəbhə xətti keçmədi. Müharibənin ümumi gedişi üçün «İkinci dünya müharibəsi: əsaslı dönüş və yekunlar (1942–1945)» dərsinə bax.
İnteraktiv
Ön cəbhədə və partizan hərəkatında
Müharibə başlayan kimi Azərbaycanda səfərbərlik elan olundu. Azərbaycandan 600 mindən çox adam cəbhəyə yola düşdü. Azərbaycanlılardan ibarət atıcı diviziyalar yaradıldı və ya təşkil edildi; onların sırasında 77-ci, 223-cü, 402-ci və 416-cı diviziyalar var idi. 416-cı diviziya 1943-cü il avqustun 30-da Taqanroqun azad edilməsində göstərdiyi igidliyə görə «Taqanroq» fəxri adını aldı.
Azərbaycanlılar Moskva, Stalinqrad, Qafqaz və Kursk uğrunda döyüşlərdə, Şərqi Avropanın azad edilməsində və Berlin əməliyyatında vuruşdu. Yüzdən çox azərbaycanlı Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görüldü. Bəziləri isə işğal altındakı Avropada partizan kimi mübarizə apardı.
| Şəxs və ya hissə | Fəaliyyəti | Qeyd |
|---|---|---|
| Həzi Aslanov | tank hissələrinin komandiri, general-mayor; 1945-ci ilin yanvarında Baltikyanı döyüşlərdə həlak oldu | Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (1942, Stalinqrad döyüşləri); ölümündən sonra ikinci dəfə |
| İsrafil Məmmədov | cəbhədə göstərdiyi igidliyə görə Böyük Vətən müharibəsində ilk azərbaycanlı Sovet İttifaqı Qəhrəmanı oldu | 11 dekabr 1941 — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı |
| Qafur Məmmədov | Qara dəniz Donanmasının 323-cü dəniz piyadası batalyonunun döyüşçüsü; 1942-ci ilin oktyabrında Tuapse yaxınlığında həlak oldu | 31 mart 1943 — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (ölümündən sonra) |
| Mehdi Hüseynzadə | Yuqoslaviya və İtaliyada partizan, «Mixaylo» ləqəbi; 1944-cü ildə həlak oldu | 1957 — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (ölümündən sonra) |
| 416-cı Taqanroq diviziyası | azərbaycanlılardan ibarət atıcı diviziya; 1942-ci ildə yaradılıb, həmin ilin avqustunda Terek xəttində döyüşüb | 30 avqust 1943 — Taqanroqun azad edilməsi, «Taqanroq» fəxri adı |
| Cəhət | Birinci dünya müharibəsi (1914–1918) | Böyük Vətən müharibəsi (1941–1945) |
|---|---|---|
| Hərbi xidmət | müsəlmanlar ənənəvi olaraq hərbi xidmətdən azad idi; yalnız könüllülər xidmət edirdi («Vəhşi diviziya») | ümumi hərbi vəzifə: Azərbaycandan 600 mindən çox adam |
| Azərbaycanın statusu | Rusiya imperiyasının tərkibində; 1918-ci ildən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti | Azərbaycan SSR — SSRİ-nin tərkibində |
Arxa cəbhə: neft, sənaye, kənd və mədəniyyət
Bakı nefti cəbhənin yanacaq mənbəyi idi. 1941-ci ildə Azərbaycanda 23 milyon tondan çox neft hasil edildi. Müharibə gedişində hasilat azaldı, lakin Azərbaycan ölkənin əsas yanacaq mənbəyi olaraq qaldı. Neftçilərin çoxu cəbhəyə getdiyi üçün quyularda qadınlar, yeniyetmələr və yaşlılar işləyirdi.
Sənaye yanacaqla yanaşı hərbi sursat və avadanlıq istehsalına keçirildi. Respublikaya qərb bölgələrindən zavodlar və çoxlu insan köçürüldü, onlar üçün iş və yaşayış yerləri təşkil olundu, hospitallar açıldı. Kəndlərdə kişilərin yerinə qadınlar çalışdı, ərzaq bitkilərinin əkini artırıldı. Əhali müdafiə fonduna ianə verdi, cəbhəçilərə hədiyyə və isti geyim göndərdi.
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Bakı SSRİ neftinin 70 faizdən çoxunu verirdi | Almaniya «Edelveys» planı ilə Qafqaza hücum etdi; sovet rəhbərliyi neft rayonunun müdafiəsinə və hasilata üstünlük verdi |
| Kişilərin kütləvi səfərbərliyi | Qadınlar, yeniyetmələr və yaşlılar quyularda, zavodlarda və kolxozlarda işlədi |
| Cəbhənin qərb bölgələrinə yaxınlaşması və təxliyə | Azərbaycana zavodlar və insanlar köçürüldü, hospitallar açıldı |
| Stalinqraddakı sovet əks-hücumu və qələbə (1942–1943), Qafqazdakı müdafiə | Alman qoşunları Şimali Qafqazdan geri çəkildi, Bakıya hücum təhlükəsi aradan qalxdı; Bakı nefti sovet hücum əməliyyatlarının təchizatını təmin etdi |
Ədəbiyyat və incəsənət vətənpərvərlik ruhunda inkişaf edirdi. Şairlər cəbhə mövzusunda şeirlər yazır, bəstəkarlar mahnılar bəstələyir, teatr və filarmoniya artistləri cəbhə briqadaları ilə hərbi hissələrdə çıxış edirdi. 1944-cü ildə Üzeyir Hacıbəylinin musiqisi ilə Azərbaycan SSR-in Dövlət himni yarandı. 1945-ci ildə «Arşın mal alan» filmi çəkildi, həmin il Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası yaradıldı. Elmin, təhsilin və incəsənətin sonrakı inkişafı «XX əsrin 40–80-ci illərində mədəniyyət» dərsində izlənir.
Siyasi rejim isə yumşalmadı: yaradıcılıq ideoloji nəzarət altında idi, respublikaya Mir Cəfər Bağırov rəhbərlik edirdi.
İnteraktiv
- 22 iyun 1941
Almaniya SSRİ-yə hücum edir; Böyük Vətən müharibəsi başlayır, Azərbaycanda səfərbərlik elan olunur
- 11 dekabr 1941
İsrafil Məmmədov ilk azərbaycanlı Sovet İttifaqı Qəhrəmanı olur
- 25 iyul 1942
Qafqaz uğrunda döyüş başlayır («Edelveys» planı)
- avqust 1942
Alman qoşunları Elbrusun zirvəsinə bayraq sancır
- yanvar 1943
Alman qoşunları Şimali Qafqazdan geri çəkilməyə başlayır
- 2 fevral 1943
Stalinqrad döyüşü sovet qələbəsi ilə bitir
- 31 mart 1943
Qafur Məmmədova ölümündən sonra Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı verilir
- 30 avqust 1943
416-cı diviziya Taqanroqun azad edilməsində iştirak edir və «Taqanroq» fəxri adını alır
- 9 oktyabr 1943
Taman yarımadasının azad edilməsi: Qafqaz uğrunda döyüş başa çatır
- 1944
Üzeyir Hacıbəylinin musiqisi ilə Azərbaycan SSR-in Dövlət himni yaranır; Mehdi Hüseynzadə həlak olur
- 1945
Həzi Aslanov həlak olur; «Arşın mal alan» filmi çəkilir; Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası yaradılır
- 9 may 1945
Böyük Vətən müharibəsi sovet qələbəsi ilə başa çatır
Ordu qrupunun qarşısına yeni vəzifə qoyulur. Qoşunlar Don çayının aşağı axarında düşməni darmadağın etdikdən sonra Qara dəniz sahilinin bütün şərq hissəsini tutmalıdır. Birinci mərhələdə Rostov bölgəsindən cənuba keçid təmin olunmalıdır. Sonrakı mərhələdə Qafqazın neft rayonları ələ keçirilməli, dağ hissələri isə yüksək keçidləri aşmalıdır.
Bu vəzifələr yerinə yetirildikdən sonra əsas qüvvələr cənub-şərqə, Xəzər dənizi istiqamətinə yönəlməlidir. Onların sonrakı hədəfi Xəzər sahilindəki ən iri neft mərkəzidir.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə adı çəkilməyən ölkəni, onun rəhbərini, mətndəki neft mərkəzi olan şəhəri müəyyən edin; mənbənin göstərilən tarixinə görə hadisənin ilini yazın.
2) Həmin şəhərin əldə edilməsinə çalışılmasının bir hərbi-strateji və bir iqtisadi səbəbini izah edin.
3) Bu planın mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Hərbi-strateji: Sovet ordusunu yanacaq mənbəyindən məhrum edib zəiflətmək. İqtisadi: Bakı SSRİ neftinin 70 faizdən çoxunu verirdi, Almaniyanın öz neft ehtiyatları isə kifayət etmirdi. Bal: hər ikisi — 1; biri — ½.
3) Məsələn: plan həyata keçmədi və alman qoşunları 1943-cü ilin əvvəlində Şimali Qafqazdan geri çəkildi; Bakı nefti Sovet ordusunun hücum əməliyyatlarını yanacaqla təmin etməkdə davam etdi; Azərbaycan arxa baza kimi qaldı. Bal: iki nəticə — 1; biri — ½; mətndə olan «neft rayonlarının ələ keçirilməsi» (planın özü) bal vermir.
DİM tipli tapşırıqların həlli
Kombinə edilmiş tapşırıq
Məsələ
«Edelveys» planı haqqında doğru fikirləri seçin:
1. Plan alman komandanlığının Qafqazı və Bakı neftini ələ keçirməyi nəzərdə tuturdu
2. Alman qoşunları 1942-ci ilin avqustunda Elbrusun zirvəsinə bayraq sancdı
3. Alman qoşunları Bakını tutdu
4. Qafqaz uğrunda döyüş 1943-cü ildə başa çatdı
5. Plan Cənubi Azərbaycanın İrana birləşdirilməsini nəzərdə tuturdu
A) 1, 2, 3 B) 1, 2, 4 C) 2, 3, 5 D) 1, 3, 4 E) 3, 4, 5
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Xronoloji ardıcıllıq
Məsələ
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. Azərbaycan SSR-in Dövlət himninin yaranması
2. Qafqaz uğrunda döyüşün başlanması
3. 416-cı diviziyanın Taqanroqun azad edilməsində iştirakı
4. Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının yaradılması
A) 2, 3, 1, 4 B) 2, 1, 3, 4 C) 3, 2, 1, 4 D) 2, 3, 4, 1 E) 1, 2, 3, 4
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
«… aid deyil» tapşırığı
Məsələ
Azərbaycanın arxa cəbhədəki fəaliyyətinə aid deyil:
A) neftçilərin gecə-gündüz əməyi
B) zavodların hərbi sursat istehsalına keçməsi
C) kolxozçuların müdafiə fonduna ianələri
D) 416-cı diviziyanın Taqanroqun azad edilməsində iştirakı
E) hospitalların açılması
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Yadda saxla
- Müharibə ərəfəsində SSRİ neftinin 70 faizdən çoxu Bakıda hasil edilirdi; buna görə Bakı Almaniya üçün hədəf idi.
- «Edelveys» planı Qafqazı və Bakı neftini ələ keçirməyi nəzərdə tuturdu; Qafqaz uğrunda döyüş 25 iyul 1942 – 9 oktyabr 1943, alman qoşunları Bakıya çatmadı.
- Azərbaycandan 600 mindən çox adam cəbhəyə getdi; ilk azərbaycanlı Qəhrəman İsrafil Məmmədov (11 dekabr 1941), 416-cı diviziya «Taqanroq» adını aldı (30 avqust 1943); Həzi Aslanov tank generalı, Mehdi Hüseynzadə partizan idi.
- Arxa cəbhədə neftçilər, qadınlar və yeniyetmələr işlədi; sənaye hərbi istehsalına keçdi, respublikaya zavodlar və insanlar köçürüldü.
- Mədəniyyət vətənpərvərlik ruhunda inkişaf etdi (1944 — himn, 1945 — «Arşın mal alan», Akademiya), lakin totalitar rejim saxlanıldı.