Formal müstəqilliyin ləğvi və ərazi bütövlüyünə qəsdlər: ZSFSR, DQMV, Naxçıvan MSSR

Sovet Azərbaycanının rəsmi müstəqilliyi, Zəngəzurun itirilməsi, Moskva və Qars müqavilələri, ZSFSR və SSRİ, DQMV və Naxçıvan MSSR.

  • 9 və 11-ci siniflər
  • 22 dəq
  • 12 sual
  • 72 dərsdən 44-cüsü

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • «Müstəqil Sovet Azərbaycanı» şüarının formal xarakterini və ZSFSR (1922) ilə SSRİ-yə daxil olma yolu ilə formal müstəqilliyin ləğvini izah etmək
  • Zəngəzurun itirilməsini, Moskva (16 mart 1921) və Qars (13 oktyabr 1921) müqavilələrini və Naxçıvanın statusunu izah etmək
  • DQMV (7 iyul 1923) ilə Naxçıvan MSSR-i (1924) müqayisə etmək və 1936-cı il Konstitusiyasının nəticələrini qiymətləndirmək

Bakı, 1920-ci ilin may ayı. Şəhərdə qırmızı bayraqlar asılıb, qəzetlər «müstəqil Sovet Azərbaycanı»ndan yazır, hər komissarlığın qapısında isə Moskvadan gələn göstərişlər gözləyir. Sonrakı illərdə eyni respublikanın daxilində «Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti» yaranacaq, Naxçıvan isə xəritədə Azərbaycanın əsas hissəsindən ayrı qalacaq. Bu dərs formal müstəqilliyin necə ləğv olunduğuna və ərazi bütövlüyünə necə zərbə vurulduğuna baxır; hadisələrin gedişi və müqavimət «Azərbaycan SSR-in təşkili və sovet rejiminə qarşı müqavimət» dərsində izah olunub, burada isə onun hüquqi və ərazi nəticələri araşdırılır.

Rəsmən müstəqil, əslində asılı

Azərbaycan SSR 1920-ci il aprelin 28-də elan olunmuşdu. Respublika rəsmən suveren sayılırdı: öz xalq komissarlıqları, öz Konstitusiyası vardı. Lakin həqiqi qərarları RK(b)P MK-nın Qafqaz Bürosu və Bakıda qalan Qırmızı Ordu verirdi; neftin 24 may 1920-ci ildə milliləşdirilməsi Moskvanın əsas marağını göstərirdi.

1920-ci il sentyabrın 30-da RSFSR ilə hərbi-iqtisadi ittifaq bağlandı: ordu, maliyyə, xarici ticarət, dəmir yolu kimi sahələrin idarəsi birləşdirildi, yəni əsas idarəetmə rıçaqları Moskvaya keçdi. «Müstəqil Sovet Azərbaycanı» şüarı vitrinə çevrildi. Xalq Cümhuriyyətinin 23 aylıq həqiqi suverenliyindən sonra respublika faktiki olaraq mərkəzin nəzarətinə düşdü; bu vəziyyəti sonradan hüquqən də rəsmiləşdirdilər.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Zəngəzur, Qarabağ, Naxçıvan və iki müqavilə (1920–1921)

1920-ci ilin sonunda Ermənistanda da sovet hakimiyyəti quruldu və yeni Ermənistan SSR Zəngəzura, Naxçıvana və Dağlıq Qarabağa iddia irəli sürdü. Azərbaycan tarixşünaslığı bu iddiaları əsassız sayır: Zəngəzur qəzası çar dövründə Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının tərkibində idi, Naxçıvanda isə əhalinin böyük çoxluğunu azərbaycanlılar təşkil edirdi. Bu mövqeyə görə, Moskva sərhədləri milli maraqlara görə yox, öz siyasi hesablarına görə çəkirdi.

1920–1921-ci illərdə Zəngəzurun böyük hissəsi Ermənistan SSR-ə verildi. Zəngəzur Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla birləşdirən quru zolaq idi; onun itirilməsi ilə Naxçıvanla quru əlaqə kəsildi və ərazinin taleyi ayrıca həll olunmalı oldu.

Naxçıvanın taleyinə Sovet Rusiyası ilə Mustafa Kamal Paşanın başçılıq etdiyi Ankara hökuməti arasındakı yaxınlaşma təsir etdi; Türkiyə Naxçıvanın Ermənistana yox, Azərbaycana bağlı qalmasında maraqlı idi. 16 mart 1921-ci ildə Moskva müqaviləsi imzalandı: Qars və Ərdahan Türkiyədə qaldı, Batum Gürcüstana verildi, Naxçıvan vilayəti isə Azərbaycanın himayəsi altında muxtar ərazi elan edildi və Azərbaycan bu himayəni üçüncü dövlətə verə bilməzdi.

13 oktyabr 1921-ci ildə Qarsda Türkiyə ilə Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan SSR-ləri arasında (Sovet Rusiyasının iştirakı ilə) Qars müqaviləsi bağlandı; Türkiyə heyətinə Kazım Qarabəkir başçılıq edirdi. Müqavilə Moskva müqaviləsinin sərhədlər və Naxçıvan haqqında maddələrini təsdiq etdi. Beləliklə, Naxçıvanın statusu beynəlxalq müqavilələrlə təsbit olundu, Türkiyə isə bu statusun zamini sayıldı.

Dağlıq Qarabağ məsələsi ilk dəfə Qafqaz Bürosunda həll olundu. 1921-ci il iyulun 5-də Büronun plenumu Qarabağın Azərbaycan SSR-in tərkibində saxlanılması və ona muxtariyyət verilməsi qərarına gəldi. Beləliklə, Qarabağ Azərbaycan SSR-in tərkibində qaldı, muxtariyyət isə 1923-cü ildə DQMV şəklində həyata keçirildi.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Naxçıvanın Azərbaycanın əsas hissəsindən necə ayrıldığına, Qarsın və Tiflisin yerinə baxın. Qırıq xətt Bakı ilə Naxçıvan arasındakı kəsilmiş quru əlaqəni göstərir.

ZSFSR və SSRİ: formal müstəqilliyin sonu (1922–1936)

1922-ci ildə Moskva Zaqafqaziya respublikalarını bir çətir altında birləşdirmək qərarına gəldi. Səbəblər: Zaqafqaziyaya nəzarəti möhkəmləndirmək, respublikaların iqtisadiyyatını birləşdirmək, Qafqazda millətlərarası ziddiyyətləri öz hakimiyyəti ilə «söndürmək». 12 mart 1922-ci ildə Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan Zaqafqaziya Federasiyası haqqında müqavilə imzaladı. 13 dekabr 1922-ci ildə Zaqafqaziya Sovetlərinin I qurultayı Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikasının (ZSFSR) yaradıldığını elan etdi; paytaxtı Tiflis idi.

1922-ci ilin yayında isə ittifaq forması barədə mübahisə başlamışdı: Stalin respublikaların RSFSR-in tərkibinə «muxtariyyət» hüququ ilə daxil edilməsini təklif edirdi, Lenin bərabərhüquqlu respublikaların birliyini istəyirdi. Lenin variantı qəbul olundu: 30 dekabr 1922-ci ildə RSFSR, Ukrayna SSR, Belarus SSR və ZSFSR SSRİ-ni yaratdı. Azərbaycan SSR ittifaqa ayrıca üzv kimi yox, ZSFSR-in tərkibində daxil oldu; Nəriman Nərimanov SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədrlərindən biri seçildi. Formal müstəqillik ləğv olundu.

DövrStatusXarici siyasət və müdafiəƏsas orqanlar
1920–1922Rəsmən müstəqil Azərbaycan SSRPraktikada Moskvanın nəzarətində (1920-ci ilin payızında hərbi-iqtisadi ittifaq)İnqilab Komitəsi, Xalq Komissarları Soveti; Qafqaz Bürosu
1922–1936ZSFSR-in tərkibində, onun vasitəsilə SSRİ-dəÜmumi orqanlara verilib; ayrıca xarici əlaqə yoxdurZSFSR İcraiyyə Komitəsi və Tiflis; respublikada daxili idarəetmə orqanları
1936-dan sonraİttifaq respublikası, birbaşa SSRİ-nin tərkibindəSSRİ orqanları; ayrılmaq hüququ yalnız kağız üzərindəAzərbaycan SSR-in öz orqanları və 1937-ci il Konstitusiyası
Azərbaycanın dövlət statusu: üç mərhələ

1936-cı il dekabrın 5-də SSRİ-nin yeni Konstitusiyası qəbul edildi və ZSFSR ləğv olundu. Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan SSR-ləri birbaşa SSRİ-nin tərkibinə daxil olan ittifaq respublikalarına çevrildi; Azərbaycan SSR-in öz Konstitusiyası 1937-ci ildə qəbul edildi. Konstitusiya hər ittifaq respublikasının SSRİ-dən ayrılmaq hüququnu elan edirdi, lakin bir partiyalı rejimdə bu hüququn reallaşması mümkün deyildi; o, yalnız kağız üzərində qaldı. Sonrakı illərin repressiyaları üçün «Kollektivləşdirmə, totalitar rejim və kütləvi repressiyalar» dərsinə bax.

Muxtariyyətlər: DQMV və Naxçıvan MSSR (1923–1924)

1923-cü il iyulun 7-də Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin qərarı ilə Qarabağın dağlıq hissəsində, ermənilərin yaşadığı ərazilərdə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti (DQMV) yaradıldı; mərkəzi Xankəndi oldu (sonralar Stepanakert adlandırıldı). Azərbaycan tarixşünaslığı DQMV-nin yaradılmasını Moskvanın «parçala və idarə et» siyasətinin nəticəsi, süni qurum hesab edir; bu hadisənin qiymətləndirilməsində tərəflərin mövqeləri fərqlidir.

Naxçıvanın vəziyyəti isə fərqli idi: onun statusu 1921-ci il müqavilələrinə əsaslanırdı və həmin ildən o, Azərbaycan SSR-in tərkibində muxtar ərazi kimi idarə olunurdu. 1924-cü ildə Azərbaycan SSR-in tərkibində Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası (Naxçıvan MSSR) yaradıldı, yəni muxtar ərazi muxtar respublika statusu aldı. Beləliklə, Naxçıvan MSSR-in statusu beynəlxalq müqavilələrlə, DQMV-nin statusu isə yalnız Azərbaycan SSR-in daxili aktı ilə müəyyən edilmişdi. DQMV 1991-ci il 26 noyabrda ləğv olundu; Naxçıvan isə bu gün də Azərbaycanın tərkibində Naxçıvan Muxtar Respublikasıdır.

MuxtariyyətTərif

Respublikanın tərkibində bəzi məsələlərdə öz idarəetmə orqanları olan ərazi. Muxtar qurumun adı onun statusunu göstərir: vilayət (DQMV, 1923) və respublika (Naxçıvan MSSR, 1924).

ƏlamətDağlıq Qarabağ Muxtar VilayətiNaxçıvan MSSR
Yaranma7 iyul 19231924 (1921-dən muxtar ərazi)
RütbəVilayətRespublika
Hüquqi əsasAzərbaycan SSR-in daxili akti1921-ci il Moskva və Qars müqavilələri
MərkəzXankəndiNaxçıvan şəhəri
Azərbaycanın əsas hissəsi ilə əlaqəBirbaşa qonşuErmənistan ərazisi ilə ayrılıb
Sonrakı taleyi26 noyabr 1991-də ləğv edildiBu gün Naxçıvan Muxtar Respublikası
DQMV və Naxçıvan MSSR: müqayisə
SəbəbNəticə
Moskvanın Zaqafqaziyaya nəzarəti möhkəmləndirmək, iqtisadiyyatı birləşdirmək və millətlərarası ziddiyyətləri «söndürmək» istəyi1920-ci ilin payızında hərbi-iqtisadi ittifaq, sonra ZSFSR (1922) və SSRİ
Zəngəzurun Ermənistan SSR-ə verilməsi (1920–1921)Naxçıvan ilə Azərbaycanın əsas hissəsi arasında quru əlaqə kəsildi
Sovet Rusiyası ilə Ankara hökumətinin yaxınlaşmasıMoskva (mart) və Qars (oktyabr) müqavilələri; Naxçıvan Azərbaycanın himayəsində
Qafqaz Bürosunun 5 iyul 1921-ci il qərarıQarabağ Azərbaycan SSR-də qaldı, 1923-də DQMV yaradıldı
Səbəb → nəticə
ŞəxsRolu
Nəriman Nərimanov1922-ci ildə SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədrlərindən biri
Kazım QarabəkirTürkiyənin Şərq cəbhəsinin komandanı; Qars danışıqlarında Türkiyə heyətinin başçısı (1921)
Mustafa Kamal PaşaAnkara hökumətinin başçısı; 1921-ci il Moskva və Qars müqavilələrinin Türkiyə tərəfi
Stalin1922-ci ildə respublikaların RSFSR-in tərkibinə «muxtariyyət» hüququ ilə daxil edilməsini təklif etdi
LeninBərabərhüquqlu respublikaların birliyi (SSRİ) variantının tərəfdarı
Əsas şəxslər
  1. 1920

    Azərbaycan SSR; neftin milliləşdirilməsi

    28 aprel — Azərbaycan SSR; 24 may — neft sənayesi milliləşdirildi.

  2. 30 sentyabr 1920

    RSFSR ilə hərbi-iqtisadi ittifaq

  3. 1920–1921

    Zəngəzurun böyük hissəsi Ermənistan SSR-ə verilir

    Naxçıvanla quru əlaqə kəsilir.

  4. 1921

    Moskva və Qars müqavilələri

    16 mart — Moskva; 13 oktyabr — Qars. Naxçıvan Azərbaycanın himayəsində muxtar ərazi.

  5. 5 iyul 1921

    Qafqaz Bürosu Qarabağı Azərbaycanda saxlayır

  6. 12 mart 1922

    Zaqafqaziya Federasiyası haqqında müqavilə

  7. 13 dekabr 1922

    ZSFSR elan olunur

  8. 30 dekabr 1922

    SSRİ yaradılır

  9. 7 iyul 1923

    Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti yaradılır

  10. 1924

    Naxçıvan MSSR yaradılır

  11. 5 dekabr 1936

    SSRİ Konstitusiyası; ZSFSR ləğv olunur

  12. 1937

    Azərbaycan SSR-in yeni Konstitusiyası

Mənbə və tapşırıqlar

Bir müqavilənin maddəsi

Razılığa gələn tərəflər Naxçıvan vilayətinin bu müqavilədə göstərilən sərhədlər daxilində Azərbaycanın himayəsi altında muxtar ərazi təşkil etməsinə razılıq verirlər. Azərbaycan bu himayəni üçüncü dövlətə güzəştə getməmək öhdəliyini daşıyır.

Müqaviləni bir tərəfdən paytaxtı Ankara olan, o zaman öz müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparan dövlət bağlayır; digər tərəfdən üç Zaqafqaziya sovet respublikası çıxış edir, onların danışıqlarda iştirakını şimal qonşusu təmin edib. Sənəd sərhədləri müəyyən edir və qonşuluq münasibətlərini tənzimləyir.

Mənbə (uyğunlaşdırılmış mətn): beynəlxalq müqavilənin bir maddəsi əsasında dərs üçün yazılıb.

Mənbə üzrə tapşırıqlar

Məsələ

1) Mətndə adı çəkilməyən müqaviləni, onun ilini və üç Zaqafqaziya sovet respublikası ilə müqavilə bağlayan dövləti müəyyən edin.
2) Bu müqavilənin Naxçıvanı Azərbaycanın himayəsinə verməsinin iki səbəbini izah edin.
3) Müqavilənin mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) İpucları: paytaxtı Ankara olan, müstəqillik uğrunda mübarizə aparan dövlət, üç Zaqafqaziya sovet respublikası, şimal qonşusunun vasitəçiliyi. Cavab: Qars müqaviləsi, 1921 (13 oktyabr), Türkiyə. Bal: 3 element (ad, il, dövlət) — 1; 2 element — ½; 1 element — ⅓.
2) Siyasi: Sovet Rusiyası ilə Ankara hökuməti yaxınlaşmışdı və Türkiyə Naxçıvanın Ermənistana yox, Azərbaycana bağlı qalmasında maraqlı idi. Demoqrafik-tarixi: Naxçıvanda əhalinin çoxluğu azərbaycanlılar idi və ərazi tarixən Azərbaycanla bağlı idi. Bal: iki səbəb — 1; bir səbəb — ½.
3) Naxçıvanın statusu beynəlxalq müqavilə ilə təsbit olundu və Türkiyə onun zamini sayıldı; Naxçıvan Ermənistanın iddialarına baxmayaraq Azərbaycanın tərkibində saxlanıldı; 1924-cü ildə Naxçıvan Azərbaycan SSR-in tərkibində MSSR statusu aldı. Bal: iki nəticə — 1; bir nəticə — ½; mətndə olan «üçüncü dövlətə verilə bilməz» bal vermir.

DİM tipli tapşırıq 1: kombinasiya

Məsələ

ZSFSR haqqında doğru fikirləri seçin:
1. Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstanı birləşdirirdi
2. 1922-ci ilin dekabrında elan edildi
3. Paytaxtı Bakı idi
4. SSRİ-nin yaradıcılarından biri idi
5. 1924-cü ildə ləğv edildi
A) 1, 2, 3 B) 1, 2, 4 C) 2, 3, 5 D) 3, 4, 5 E) 1, 4, 5

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Əvvəlcə ən asan səhvi tapın: paytaxt Tiflis idi, Bakı yox — 3 səhvdir, A, C və D silinir. Qalan B (1, 2, 4) və E (1, 4, 5): 5-ci fikir səhvdir, çünki ZSFSR 1936-cı ildə ləğv olunub, 1924-də yox (1924 Naxçıvan MSSR ilidir). E silinir. Cavab: B.

DİM tipli tapşırıq 2: xronologiya

Məsələ

Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. Zaqafqaziya Federasiyası haqqında müqavilə
2. Qars müqaviləsi
3. SSRİ-nin yaradılması
4. ZSFSR-in elan edilməsi
5. DQMV-nin yaradılması
A) 2, 1, 3, 4, 5 B) 2, 1, 4, 3, 5 C) 1, 2, 4, 3, 5 D) 2, 1, 4, 5, 3 E) 1, 2, 3, 4, 5

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Tarixləri yazın: Qars — 13 oktyabr 1921; federasiya müqaviləsi — 12 mart 1922; ZSFSR — 13 dekabr 1922; SSRİ — 30 dekabr 1922; DQMV — 7 iyul 1923. Ardıcıllıq: 2, 1, 4, 3, 5. «Əvvəl ZSFSR, sonra SSRİ» qaydası: SSRİ-ni ZSFSR yaradıb, deməli 4 hökmən 3-dən əvvəl gəlir — bu, A və E-ni silir. Qars (1921) hamıdan əvvəl, DQMV (1923) hamıdan sonradır — C və D silinir. Cavab: B.

Yadda saxla

  • 1920–1922-ci illərdə Azərbaycan SSR rəsmən müstəqil idi, real hakimiyyət isə Moskvanın əlində idi.
  • Moskva (16 mart 1921) və Qars (13 oktyabr 1921) müqavilələri Naxçıvanı Azərbaycanın himayəsi altında muxtar ərazi kimi təsbit etdi; Türkiyə statusun zamini oldu.
  • Zəngəzurun Ermənistan SSR-ə verilməsi Naxçıvanı Azərbaycanın əsas hissəsindən ayırdı.
  • 12 mart 1922 — Zaqafqaziya Federasiyası, 13 dekabr 1922 — ZSFSR, 30 dekabr 1922 — SSRİ: formal müstəqillik ləğv olundu; ZSFSR 5 dekabr 1936-da ləğv edildi.
  • 7 iyul 1923 — DQMV, 1924 — Naxçıvan MSSR; Naxçıvanın statusu beynəlxalq müqavilələrə, DQMV-nin statusu isə yalnız daxili aktaya əsaslanırdı.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 12

Sual 1 / 12. Qars müqaviləsi haqqında doğru fikirləri seçin:
1. 13 oktyabr 1921-ci ildə imzalanıb
2. Türkiyə ilə Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan SSR-ləri arasında bağlanıb
3. Naxçıvanın Ermənistana verilməsini təsbit edib
4. Azərbaycana Naxçıvanın himayəsini üçüncü dövlətə verməyi qadağan edib
5. Zaqafqaziya Federasiyasını yaradıb