Bakı, 1920-ci ilin may ayı. Şəhərdə qırmızı bayraqlar asılıb, qəzetlər «müstəqil Sovet Azərbaycanı»ndan yazır, hər komissarlığın qapısında isə Moskvadan gələn göstərişlər gözləyir. Sonrakı illərdə eyni respublikanın daxilində «Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti» yaranacaq, Naxçıvan isə xəritədə Azərbaycanın əsas hissəsindən ayrı qalacaq. Bu dərs formal müstəqilliyin necə ləğv olunduğuna və ərazi bütövlüyünə necə zərbə vurulduğuna baxır; hadisələrin gedişi və müqavimət «Azərbaycan SSR-in təşkili və sovet rejiminə qarşı müqavimət» dərsində izah olunub, burada isə onun hüquqi və ərazi nəticələri araşdırılır.
Rəsmən müstəqil, əslində asılı
Azərbaycan SSR 1920-ci il aprelin 28-də elan olunmuşdu. Respublika rəsmən suveren sayılırdı: öz xalq komissarlıqları, öz Konstitusiyası vardı. Lakin həqiqi qərarları RK(b)P MK-nın Qafqaz Bürosu və Bakıda qalan Qırmızı Ordu verirdi; neftin 24 may 1920-ci ildə milliləşdirilməsi Moskvanın əsas marağını göstərirdi.
1920-ci il sentyabrın 30-da RSFSR ilə hərbi-iqtisadi ittifaq bağlandı: ordu, maliyyə, xarici ticarət, dəmir yolu kimi sahələrin idarəsi birləşdirildi, yəni əsas idarəetmə rıçaqları Moskvaya keçdi. «Müstəqil Sovet Azərbaycanı» şüarı vitrinə çevrildi. Xalq Cümhuriyyətinin 23 aylıq həqiqi suverenliyindən sonra respublika faktiki olaraq mərkəzin nəzarətinə düşdü; bu vəziyyəti sonradan hüquqən də rəsmiləşdirdilər.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Zəngəzur, Qarabağ, Naxçıvan və iki müqavilə (1920–1921)
1920-ci ilin sonunda Ermənistanda da sovet hakimiyyəti quruldu və yeni Ermənistan SSR Zəngəzura, Naxçıvana və Dağlıq Qarabağa iddia irəli sürdü. Azərbaycan tarixşünaslığı bu iddiaları əsassız sayır: Zəngəzur qəzası çar dövründə Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının tərkibində idi, Naxçıvanda isə əhalinin böyük çoxluğunu azərbaycanlılar təşkil edirdi. Bu mövqeyə görə, Moskva sərhədləri milli maraqlara görə yox, öz siyasi hesablarına görə çəkirdi.
1920–1921-ci illərdə Zəngəzurun böyük hissəsi Ermənistan SSR-ə verildi. Zəngəzur Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla birləşdirən quru zolaq idi; onun itirilməsi ilə Naxçıvanla quru əlaqə kəsildi və ərazinin taleyi ayrıca həll olunmalı oldu.
Naxçıvanın taleyinə Sovet Rusiyası ilə Mustafa Kamal Paşanın başçılıq etdiyi Ankara hökuməti arasındakı yaxınlaşma təsir etdi; Türkiyə Naxçıvanın Ermənistana yox, Azərbaycana bağlı qalmasında maraqlı idi. 16 mart 1921-ci ildə Moskva müqaviləsi imzalandı: Qars və Ərdahan Türkiyədə qaldı, Batum Gürcüstana verildi, Naxçıvan vilayəti isə Azərbaycanın himayəsi altında muxtar ərazi elan edildi və Azərbaycan bu himayəni üçüncü dövlətə verə bilməzdi.
13 oktyabr 1921-ci ildə Qarsda Türkiyə ilə Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan SSR-ləri arasında (Sovet Rusiyasının iştirakı ilə) Qars müqaviləsi bağlandı; Türkiyə heyətinə Kazım Qarabəkir başçılıq edirdi. Müqavilə Moskva müqaviləsinin sərhədlər və Naxçıvan haqqında maddələrini təsdiq etdi. Beləliklə, Naxçıvanın statusu beynəlxalq müqavilələrlə təsbit olundu, Türkiyə isə bu statusun zamini sayıldı.
Dağlıq Qarabağ məsələsi ilk dəfə Qafqaz Bürosunda həll olundu. 1921-ci il iyulun 5-də Büronun plenumu Qarabağın Azərbaycan SSR-in tərkibində saxlanılması və ona muxtariyyət verilməsi qərarına gəldi. Beləliklə, Qarabağ Azərbaycan SSR-in tərkibində qaldı, muxtariyyət isə 1923-cü ildə DQMV şəklində həyata keçirildi.
İnteraktiv
ZSFSR və SSRİ: formal müstəqilliyin sonu (1922–1936)
1922-ci ildə Moskva Zaqafqaziya respublikalarını bir çətir altında birləşdirmək qərarına gəldi. Səbəblər: Zaqafqaziyaya nəzarəti möhkəmləndirmək, respublikaların iqtisadiyyatını birləşdirmək, Qafqazda millətlərarası ziddiyyətləri öz hakimiyyəti ilə «söndürmək». 12 mart 1922-ci ildə Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan Zaqafqaziya Federasiyası haqqında müqavilə imzaladı. 13 dekabr 1922-ci ildə Zaqafqaziya Sovetlərinin I qurultayı Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikasının (ZSFSR) yaradıldığını elan etdi; paytaxtı Tiflis idi.
1922-ci ilin yayında isə ittifaq forması barədə mübahisə başlamışdı: Stalin respublikaların RSFSR-in tərkibinə «muxtariyyət» hüququ ilə daxil edilməsini təklif edirdi, Lenin bərabərhüquqlu respublikaların birliyini istəyirdi. Lenin variantı qəbul olundu: 30 dekabr 1922-ci ildə RSFSR, Ukrayna SSR, Belarus SSR və ZSFSR SSRİ-ni yaratdı. Azərbaycan SSR ittifaqa ayrıca üzv kimi yox, ZSFSR-in tərkibində daxil oldu; Nəriman Nərimanov SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədrlərindən biri seçildi. Formal müstəqillik ləğv olundu.
| Dövr | Status | Xarici siyasət və müdafiə | Əsas orqanlar |
|---|---|---|---|
| 1920–1922 | Rəsmən müstəqil Azərbaycan SSR | Praktikada Moskvanın nəzarətində (1920-ci ilin payızında hərbi-iqtisadi ittifaq) | İnqilab Komitəsi, Xalq Komissarları Soveti; Qafqaz Bürosu |
| 1922–1936 | ZSFSR-in tərkibində, onun vasitəsilə SSRİ-də | Ümumi orqanlara verilib; ayrıca xarici əlaqə yoxdur | ZSFSR İcraiyyə Komitəsi və Tiflis; respublikada daxili idarəetmə orqanları |
| 1936-dan sonra | İttifaq respublikası, birbaşa SSRİ-nin tərkibində | SSRİ orqanları; ayrılmaq hüququ yalnız kağız üzərində | Azərbaycan SSR-in öz orqanları və 1937-ci il Konstitusiyası |
1936-cı il dekabrın 5-də SSRİ-nin yeni Konstitusiyası qəbul edildi və ZSFSR ləğv olundu. Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan SSR-ləri birbaşa SSRİ-nin tərkibinə daxil olan ittifaq respublikalarına çevrildi; Azərbaycan SSR-in öz Konstitusiyası 1937-ci ildə qəbul edildi. Konstitusiya hər ittifaq respublikasının SSRİ-dən ayrılmaq hüququnu elan edirdi, lakin bir partiyalı rejimdə bu hüququn reallaşması mümkün deyildi; o, yalnız kağız üzərində qaldı. Sonrakı illərin repressiyaları üçün «Kollektivləşdirmə, totalitar rejim və kütləvi repressiyalar» dərsinə bax.
Muxtariyyətlər: DQMV və Naxçıvan MSSR (1923–1924)
1923-cü il iyulun 7-də Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin qərarı ilə Qarabağın dağlıq hissəsində, ermənilərin yaşadığı ərazilərdə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti (DQMV) yaradıldı; mərkəzi Xankəndi oldu (sonralar Stepanakert adlandırıldı). Azərbaycan tarixşünaslığı DQMV-nin yaradılmasını Moskvanın «parçala və idarə et» siyasətinin nəticəsi, süni qurum hesab edir; bu hadisənin qiymətləndirilməsində tərəflərin mövqeləri fərqlidir.
Naxçıvanın vəziyyəti isə fərqli idi: onun statusu 1921-ci il müqavilələrinə əsaslanırdı və həmin ildən o, Azərbaycan SSR-in tərkibində muxtar ərazi kimi idarə olunurdu. 1924-cü ildə Azərbaycan SSR-in tərkibində Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası (Naxçıvan MSSR) yaradıldı, yəni muxtar ərazi muxtar respublika statusu aldı. Beləliklə, Naxçıvan MSSR-in statusu beynəlxalq müqavilələrlə, DQMV-nin statusu isə yalnız Azərbaycan SSR-in daxili aktı ilə müəyyən edilmişdi. DQMV 1991-ci il 26 noyabrda ləğv olundu; Naxçıvan isə bu gün də Azərbaycanın tərkibində Naxçıvan Muxtar Respublikasıdır.
MuxtariyyətTərif
Respublikanın tərkibində bəzi məsələlərdə öz idarəetmə orqanları olan ərazi. Muxtar qurumun adı onun statusunu göstərir: vilayət (DQMV, 1923) və respublika (Naxçıvan MSSR, 1924).
| Əlamət | Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti | Naxçıvan MSSR |
|---|---|---|
| Yaranma | 7 iyul 1923 | 1924 (1921-dən muxtar ərazi) |
| Rütbə | Vilayət | Respublika |
| Hüquqi əsas | Azərbaycan SSR-in daxili akti | 1921-ci il Moskva və Qars müqavilələri |
| Mərkəz | Xankəndi | Naxçıvan şəhəri |
| Azərbaycanın əsas hissəsi ilə əlaqə | Birbaşa qonşu | Ermənistan ərazisi ilə ayrılıb |
| Sonrakı taleyi | 26 noyabr 1991-də ləğv edildi | Bu gün Naxçıvan Muxtar Respublikası |
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Moskvanın Zaqafqaziyaya nəzarəti möhkəmləndirmək, iqtisadiyyatı birləşdirmək və millətlərarası ziddiyyətləri «söndürmək» istəyi | 1920-ci ilin payızında hərbi-iqtisadi ittifaq, sonra ZSFSR (1922) və SSRİ |
| Zəngəzurun Ermənistan SSR-ə verilməsi (1920–1921) | Naxçıvan ilə Azərbaycanın əsas hissəsi arasında quru əlaqə kəsildi |
| Sovet Rusiyası ilə Ankara hökumətinin yaxınlaşması | Moskva (mart) və Qars (oktyabr) müqavilələri; Naxçıvan Azərbaycanın himayəsində |
| Qafqaz Bürosunun 5 iyul 1921-ci il qərarı | Qarabağ Azərbaycan SSR-də qaldı, 1923-də DQMV yaradıldı |
| Şəxs | Rolu |
|---|---|
| Nəriman Nərimanov | 1922-ci ildə SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədrlərindən biri |
| Kazım Qarabəkir | Türkiyənin Şərq cəbhəsinin komandanı; Qars danışıqlarında Türkiyə heyətinin başçısı (1921) |
| Mustafa Kamal Paşa | Ankara hökumətinin başçısı; 1921-ci il Moskva və Qars müqavilələrinin Türkiyə tərəfi |
| Stalin | 1922-ci ildə respublikaların RSFSR-in tərkibinə «muxtariyyət» hüququ ilə daxil edilməsini təklif etdi |
| Lenin | Bərabərhüquqlu respublikaların birliyi (SSRİ) variantının tərəfdarı |
- 1920
Azərbaycan SSR; neftin milliləşdirilməsi
28 aprel — Azərbaycan SSR; 24 may — neft sənayesi milliləşdirildi.
- 30 sentyabr 1920
RSFSR ilə hərbi-iqtisadi ittifaq
- 1920–1921
Zəngəzurun böyük hissəsi Ermənistan SSR-ə verilir
Naxçıvanla quru əlaqə kəsilir.
- 1921
Moskva və Qars müqavilələri
16 mart — Moskva; 13 oktyabr — Qars. Naxçıvan Azərbaycanın himayəsində muxtar ərazi.
- 5 iyul 1921
Qafqaz Bürosu Qarabağı Azərbaycanda saxlayır
- 12 mart 1922
Zaqafqaziya Federasiyası haqqında müqavilə
- 13 dekabr 1922
ZSFSR elan olunur
- 30 dekabr 1922
SSRİ yaradılır
- 7 iyul 1923
Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti yaradılır
- 1924
Naxçıvan MSSR yaradılır
- 5 dekabr 1936
SSRİ Konstitusiyası; ZSFSR ləğv olunur
- 1937
Azərbaycan SSR-in yeni Konstitusiyası
Mənbə və tapşırıqlar
Razılığa gələn tərəflər Naxçıvan vilayətinin bu müqavilədə göstərilən sərhədlər daxilində Azərbaycanın himayəsi altında muxtar ərazi təşkil etməsinə razılıq verirlər. Azərbaycan bu himayəni üçüncü dövlətə güzəştə getməmək öhdəliyini daşıyır.
Müqaviləni bir tərəfdən paytaxtı Ankara olan, o zaman öz müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparan dövlət bağlayır; digər tərəfdən üç Zaqafqaziya sovet respublikası çıxış edir, onların danışıqlarda iştirakını şimal qonşusu təmin edib. Sənəd sərhədləri müəyyən edir və qonşuluq münasibətlərini tənzimləyir.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə adı çəkilməyən müqaviləni, onun ilini və üç Zaqafqaziya sovet respublikası ilə müqavilə bağlayan dövləti müəyyən edin.
2) Bu müqavilənin Naxçıvanı Azərbaycanın himayəsinə verməsinin iki səbəbini izah edin.
3) Müqavilənin mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Siyasi: Sovet Rusiyası ilə Ankara hökuməti yaxınlaşmışdı və Türkiyə Naxçıvanın Ermənistana yox, Azərbaycana bağlı qalmasında maraqlı idi. Demoqrafik-tarixi: Naxçıvanda əhalinin çoxluğu azərbaycanlılar idi və ərazi tarixən Azərbaycanla bağlı idi. Bal: iki səbəb — 1; bir səbəb — ½.
3) Naxçıvanın statusu beynəlxalq müqavilə ilə təsbit olundu və Türkiyə onun zamini sayıldı; Naxçıvan Ermənistanın iddialarına baxmayaraq Azərbaycanın tərkibində saxlanıldı; 1924-cü ildə Naxçıvan Azərbaycan SSR-in tərkibində MSSR statusu aldı. Bal: iki nəticə — 1; bir nəticə — ½; mətndə olan «üçüncü dövlətə verilə bilməz» bal vermir.
DİM tipli tapşırıq 1: kombinasiya
Məsələ
ZSFSR haqqında doğru fikirləri seçin:
1. Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstanı birləşdirirdi
2. 1922-ci ilin dekabrında elan edildi
3. Paytaxtı Bakı idi
4. SSRİ-nin yaradıcılarından biri idi
5. 1924-cü ildə ləğv edildi
A) 1, 2, 3 B) 1, 2, 4 C) 2, 3, 5 D) 3, 4, 5 E) 1, 4, 5
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
DİM tipli tapşırıq 2: xronologiya
Məsələ
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. Zaqafqaziya Federasiyası haqqında müqavilə
2. Qars müqaviləsi
3. SSRİ-nin yaradılması
4. ZSFSR-in elan edilməsi
5. DQMV-nin yaradılması
A) 2, 1, 3, 4, 5 B) 2, 1, 4, 3, 5 C) 1, 2, 4, 3, 5 D) 2, 1, 4, 5, 3 E) 1, 2, 3, 4, 5
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Yadda saxla
- 1920–1922-ci illərdə Azərbaycan SSR rəsmən müstəqil idi, real hakimiyyət isə Moskvanın əlində idi.
- Moskva (16 mart 1921) və Qars (13 oktyabr 1921) müqavilələri Naxçıvanı Azərbaycanın himayəsi altında muxtar ərazi kimi təsbit etdi; Türkiyə statusun zamini oldu.
- Zəngəzurun Ermənistan SSR-ə verilməsi Naxçıvanı Azərbaycanın əsas hissəsindən ayırdı.
- 12 mart 1922 — Zaqafqaziya Federasiyası, 13 dekabr 1922 — ZSFSR, 30 dekabr 1922 — SSRİ: formal müstəqillik ləğv olundu; ZSFSR 5 dekabr 1936-da ləğv edildi.
- 7 iyul 1923 — DQMV, 1924 — Naxçıvan MSSR; Naxçıvanın statusu beynəlxalq müqavilələrə, DQMV-nin statusu isə yalnız daxili aktaya əsaslanırdı.