Naxçıvanın dağlarında bəzi qədim qalaların divarları elə nəhəng, yonulmamış daşlardan hörülüb ki, sonrakı nəsillər onları yalnız nəhənglərin tikə biləcəyini düşünürdülər. Alimlər belə tikililəri yunan əfsanələrindəki təkgözlü nəhənglərin adı ilə siklop tikililəri adlandırırlar. Bəs hamının bərabər olduğu ibtidai icmada kim, nə üçün və kimdən qorunmaq üçün belə qalalar tikirdi?
Erkən Tunc: Kür–Araz mədəniyyəti, xış və süni suvarma
Eneolitdən sonra (bax: Neolit inqilabı və Eneolit (mis-daş) dövrü) Azərbaycan ərazisində Tunc dövrü başladı. Tunc misə qalay (bəzən arsen) qatmaqla alınan ərintidir; o, misdən xeyli bərkdir. Tuncdan balta, xəncər, nizə və ox ucları, oraq və bəzəklər tökülürdü. Tunc dövrü üç mərhələyə bölünür: Erkən Tunc (e.ə. IV minilliyin II yarısı – III minilliyin sonu), Orta Tunc (e.ə. III minilliyin sonu – II minilliyin ortaları) və Son Tunc – ilk Dəmir (e.ə. II minilliyin II yarısı – I minilliyin əvvəli).
Erkən Tuncda Kür–Araz mədəniyyəti yarandı; adını iki böyük çaydan alıb. O, bütün Cənubi Qafqazı əhatə etmiş, Şərqi Anadoluya və İranın şimal-qərbinə qədər yayılmışdı. Onun əlamətləri dairəvi evlər, qara cilalı qablar və nalşəkilli ocaq altlıqlarıdır. Azərbaycanda ən mühüm abidələri Xaçmazdakı Sərkərtəpə, Naxçıvandakı Kültəpə, Qazaxdakı Babadərviş və Mingəçevirdir.
Bu dövrün iki böyük yeniliyi təsərrüfatda idi. Birincisi, süni suvarma yarandı: arxlar çəkməklə quraq düzənliklər də əkinə yararlı oldu. İkincisi, torpağı öküz qoşulmuş taxta xışla şumlamağa başladılar. Şum ağır kişi əməyi tələb edirdi, sürüləri də kişilər otarırdı. Buna görə təsərrüfatda və ailədə kişinin rolu artdı, anaxaqanlıq ataxaqanlıqla (patriarxatla) əvəz olundu.
Ataxaqanlıq (patriarxat)Tərif
Kişinin təsərrüfatda, ailədə və icmada aparıcı rol oynadığı, qohumluğun ata xətti ilə hesablandığı quruluş.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Orta Tunc: ilkin şəhər tipli məskənlər
Orta Tuncda Naxçıvanda, Qarabağda və Urmiya hövzəsində boyalı qablar mədəniyyəti yayıldı: gil qablar müxtəlif rəngli boyalarla naxışlanırdı. Sənətkarlıq — metalişləmə və dulusçuluq — əkinçilikdən ayrılıb ayrıca sahəyə çevrildi. Maldarlar sürüləri yayda dağ otlaqlarına — yaylaqlara, qışda düzənlərə — qışlaqlara aparırdılar; köçmə maldarlıq genişləndi.
Bu dövrdə ilk dəfə ilkin şəhər tipli məskənlər yarandı: Ağdam yaxınlığındakı Üzərliktəpə, Naxçıvandakı II Kültəpə və Urmiya gölü yaxınlığındakı Göytəpə. Onlar adi kəndlərdən böyük idi, bəziləri müdafiə divarları ilə əhatə olunurdu. Ölüləri torpaq və daş təpələrin — kurqanların altında dəfn etməyə başladılar. Bəzi kurqanlarda silah və bəzəklərlə zəngin dəfnlər, adi qəbirlərdə isə bir-iki gil qab tapılır: əmlak bərabərsizliyi artıq görünürdü.
Son Tunc və ilk Dəmir: kurqanlar, qalalar, dəmir
E.ə. II minilliyin II yarısı – I minilliyin əvvəlində Azərbaycanda bir neçə yerli mədəniyyət yayılmışdı: mərkəzi və qərb bölgələrdə Xocalı–Gədəbəy, cənub-şərqdə Talış–Muğan, Naxçıvanda Naxçıvan mədəniyyəti. Tuncdan çoxlu silah — xəncər, qılınc, nizə, döyüş baltası — hazırlanırdı. Xocalı kurqanlarından birində Assur hökmdarı Adadnerarinin adı mixi yazı ilə həkk olunmuş əqiq muncuq tapılıb; bu, Mesopotamiya ilə əlaqələri göstərir.
Tayfalar arasında toqquşmalar artdığı üçün dağların başında siklop tikililəri — yonulmamış nəhəng daşlardan, məhlulsuz hörülmüş qalalar ucaldıldı. Naxçıvandakı Oğlanqala və Çalxanqala belə qalalardandır. Belə tikintini yalnız çoxlu adamı işə cəlb etməyə gücü çatan başçılar təşkil edə bilərdi.
Bu dövrdə dəmir meydana gəldi, e.ə. I minillikdə isə dəmir alətlər geniş yayıldı. Dəmir filizi mis və qalaydan daha çox yerdə tapılır, dəmir alət həm bərk, həm də ucuz idi. Dəmir balta ilə meşələr təmizləndi, dəmir ucluqlu xışla yeni torpaqlar şumlandı, məhsul artdı. Dəmir silahlar isə müharibələri daha geniş miqyaslı etdi.
İbtidai icmanın tənəzzülü
Əmək məhsuldarlığı artdıqca ayrı ailə icmanın köməyi olmadan özünü dolandıra bildi. Patriarxal ailə təsərrüfatın əsas vahidinə çevrildi; mal-qara və alətlər ailələrin xüsusi mülkiyyətinə keçdi. Varlı və kasıb ailələr meydana çıxdı — əmlak bərabərsizliyi dərinləşdi.
Tayfa başçıları, kahinlər və hərbi başçılar zənginləşib tayfa əyanlarına çevrildilər, hakimiyyətləri getdikcə irsi oldu. Var-dövlət və otlaqlar uğrunda müharibələr artdı, əsirləri qula çevirməyə başladılar. Qonşu tayfalar müdafiə və yürüşlər üçün tayfa birliklərində birləşdilər. Beləliklə, qan qohumluğuna və bərabərliyə əsaslanan icma dağıldı, onun yerində ilk dövlətlər yarandı.
Bu proses hər yerdə eyni vaxtda getmədi. Cənubi Azərbaycanda, Mesopotamiyaya yaxın ərazilərdə ilk dövlət qurumları hələ e.ə. III minillikdə yarandı, şimalda isə ibtidai icma e.ə. II minilliyin II yarısı – I minilliyin əvvəlində dağıldı. Davamı: «Tayfa birlikləri və erkən dövlət qurumları: Aratta, Lullubi, Kuti».
| Mərhələ | Vaxtı | İlk dəfə / əsas yeniliklər | Mədəniyyət və abidələr |
|---|---|---|---|
| Erkən Tunc | e.ə. IV minilliyin II yarısı – III minilliyin sonu | tunc alətlər, süni suvarma, öküz qoşulan xış, patriarxat | Kür–Araz: Sərkərtəpə (Xaçmaz), Kültəpə, Babadərviş, Mingəçevir |
| Orta Tunc | e.ə. III minilliyin sonu – II minilliyin ortaları | ilkin şəhər tipli məskənlər, sənətkarlığın ayrılması, yaylaq–qışlaq maldarlığı, zəngin kurqanlar | Boyalı qablar: Üzərliktəpə (Ağdam), II Kültəpə (Naxçıvan), Göytəpə (Urmiya) |
| Son Tunc – ilk Dəmir | e.ə. II minilliyin II yarısı – I minilliyin əvvəli | ilk dəmir əşyalar, siklop qalaları, tayfa birlikləri, ibtidai icmanın dağılması | Xocalı–Gədəbəy, Talış–Muğan, Naxçıvan; Xocalı kurqanları, Oğlanqala, Çalxanqala |
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Tunc və dəmir alətlər | Əmək məhsuldarlığı artdı, artıq məhsul yarandı |
| Xışla şum və maldarlıqda kişi əməyi | Patriarxat, patriarxal ailə |
| Süni suvarma | Quraq düzənliklər əkin sahəsinə çevrildi |
| Sürü və alətlərin ailələrdə toplanması | Xüsusi mülkiyyət, əmlak bərabərsizliyi |
| Var-dövlət və otlaqlar uğrunda müharibələr | Siklop qalaları, tayfa birlikləri, qul əməyi |
| Tayfa əyanlarının güclənməsi | Hakimiyyət irsi oldu, ilk dövlətlərə yol açıldı |
| Əlamət | Erkən Tunc | Son Tunc – ilk Dəmir |
|---|---|---|
| Metal | tunc | tunc və ilk dəmir |
| Məskənlər | dairəvi evli kəndlər | dağlarda siklop qalaları |
| Dəfnlər | zəngin dəfnlər hələ azdır | silahlı, bəzəkli zəngin kurqanlar |
| Cəmiyyət | patriarxat yaranır | əmlak bərabərsizliyi, tayfa əyanları, tayfa birlikləri |
| Mədəniyyət | Kür–Araz | Xocalı–Gədəbəy, Talış–Muğan, Naxçıvan |
- e.ə. IV minillik (II yarı)
Kür–Araz mədəniyyəti yaranır; ilk tunc alətlər
- e.ə. IV–III minilliklər
Süni suvarma və xışla şum; patriarxat yaranır
- e.ə. III minillik
Cənubi Azərbaycanda ilk dövlət qurumları
- e.ə. III minillik (sonu) – II minillik (ortası)
Orta Tunc: boyalı qablar və ilkin şəhər tipli məskənlər
- e.ə. II minillik (II yarı) – I minillik (əvvəli)
Xocalı–Gədəbəy mədəniyyəti, kurqanlar və siklop qalaları
- e.ə. II minillik (sonu)
İlk dəmir əşyalar
- e.ə. I minillik
Dəmir alətlər geniş yayılır; ibtidai icma dağılır
- e.ə. IX əsr
Urmiya hövzəsində Manna dövləti yaranır
- 1946
Mingəçevirdə arxeoloji qazıntılar başlayır
İnteraktiv
Qarabağda, kəndin yaxınlığındakı düzənlikdə onlarla kurqan var. Ən böyüklərinin üstü daş və torpaqdan yığılmış təpə ilə örtülüb. Belə kurqanlardan birinin altında bir döyüşçü dəfn olunub: yanına tunc xəncər, döyüş baltası, ox ucları, tunc bilərziklər və əqiq muncuqlar qoyulub. Muncuqlardan birinin üzərində mixi yazı ilə bir Assur hökmdarının adı oxunur.
Kiçik kurqanlarda və adi qəbirlərdə isə ölünün yanında çox vaxt yalnız bir-iki gil qab olur.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə hansı abidədən bəhs olunur? Onun aid olduğu dövrü və arxeoloji mədəniyyəti göstərin.
2) Böyük kurqanla adi qəbirlər arasındakı fərqin bir iqtisadi və bir ictimai səbəbini izah edin.
3) Mətndə təsvir olunan dəyişikliklərin mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) İqtisadi: artıq məhsul, sürülər və metal əşyalar ayrı ailələrin xüsusi mülkiyyətində toplanırdı. İctimai: tayfa əyanları və hərbi başçılar yüksəldi, hakimiyyətləri irsi oldu. Bal: iki səbəb izahla — 1; biri — ½.
3) Nəticələr: tayfa birlikləri yarandı; müharibələr artdı, əsirlər qula çevrildi; siklop qalaları tikildi; ibtidai icma dağıldı və ilk dövlətlərə yol açıldı. Bal: iki düzgün nəticə — 1; bir nəticə — ½.
DİM tapşırığı: dövrün əlamətləri (kombinasiya)
Məsələ
Orta Tunc dövrü üçün səciyyəvidir:
1. ilkin şəhər tipli məskənlərin yaranması
2. ilk mis alətlərin meydana gəlməsi
3. sənətkarlığın ayrıca sahəyə çevrilməsi
4. dəmir alətlərin geniş yayılması
5. boyalı qabların yayılması
A) 1, 2, 4 B) 1, 3, 5 C) 2, 3, 5 D) 3, 4, 5 E) 1, 4, 5
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: 2 və ya 4 olan variantlar düşür: A, C, D, E.
Addım 3: qalan 1, 3, 5 Orta Tuncun açar sözləridir — şəhər, sənətkarlıq, boyalı qablar.
Cavab: B (1, 3, 5).
DİM tapşırığı: uyğunluq
Məsələ
Abidələri dövrlərlə uyğunlaşdırın:
1. Sərkərtəpə
2. Üzərliktəpə
3. Xocalı kurqanları
4. Leylatəpə
a. Eneolit
b. Erkən Tunc
c. Orta Tunc
d. Son Tunc – ilk Dəmir
e. Mezolit
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: Ağdamda iki abidə var: Üzərliktəpə — şəhər tipli məskən, Orta Tunc (c); Leylatəpə — Eneolit (a).
Addım 3: Xocalı kurqanları — Son Tunc – ilk Dəmir (d); «e» artıqdır.
Cavab: 1-b, 2-c, 3-d, 4-a.
Yadda saxla
- Tunc — misə qalay (bəzən arsen) qatılmış ərintidir; Tunc dövrü Erkən, Orta və Son Tunc – ilk Dəmir mərhələlərinə bölünür.
- Erkən Tunc: Kür–Araz mədəniyyəti (Sərkərtəpə, Kültəpə, Babadərviş, Mingəçevir), süni suvarma, öküz qoşulan xış, patriarxat.
- Orta Tunc: boyalı qablar, sənətkarlığın ayrılması və ilkin şəhər tipli məskənlər — Üzərliktəpə, II Kültəpə, Göytəpə (Urmiya).
- Son Tunc – ilk Dəmir: Xocalı–Gədəbəy, Talış–Muğan və Naxçıvan mədəniyyətləri, kurqanlar, siklop qalaları (Oğlanqala, Çalxanqala), ilk dəmir.
- Dəmir e.ə. I minillikdə geniş yayıldı: meşələr təmizləndi, əkin sahələri genişləndi, müharibələr böyüdü.
- Patriarxal ailə, xüsusi mülkiyyət, əmlak bərabərsizliyi, tayfa əyanları və tayfa birlikləri ibtidai icmanı dağıtdı və ilk dövlətlərə yol açdı.