Xəzər dənizi qapalı su hövzəsidir: dibindən çıxan neft və qaz özü-özünə dünya bazarına çatmır. 1994-cü ildəki «Əsrin müqaviləsi» hasilatı təmin etdi (bax: «Hüquqi-demokratik dövlət quruculuğu: 1995 Konstitusiyası və islahatlar (1993–2003)» dərsi), amma sual qaldı: neft hansı yolla ixrac olunsun? Cavab 2000-ci illərdə çəkilən kəmərlər oldu, bunu isə yeni prezident İlham Əliyevin dövrü gətirdi. Bu dərs 2003–2020-ci illəri əhatə edir.
Yeni lider: prezidentlikdən əvvəlki yol
İlham Əliyev 1961-ci il dekabrın 24-də Bakıda doğulub. 1982-ci ildə Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunu bitirib, sonralar tarix elmləri namizədi olub. Prezidentlikdən əvvəlki fəaliyyəti üç sahəyə söykənirdi: neft diplomatiyası (SOCAR), parlament və beynəlxalq əlaqələr (Milli Məclis, AŞPA), idman (Milli Olimpiya Komitəsi). 2003-cü ildə Heydər Əliyevin səhhəti pisləşdi; 4 avqustda İlham Əliyev Baş nazir təyin edildi, 15 oktyabrdakı seçkidə səslərin təxminən 77 faizini toplayıb Prezident seçildi. 12 dekabr 2003-cü ildə Heydər Əliyev vəfat etdi. Dərsliklər yeni dövrü «Yeni minillik — Yeni Lider» adlandırır; əsas xətt neft strategiyasını və dövlətçilik kursunu davam etdirmək idi.
| Tarix | Fəaliyyət |
|---|---|
| 1982 | Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunu bitirir |
| 1994 | SOCAR-ın vitse-prezidenti |
| 1995 | Milli Məclisin deputatı |
| 1997 | Milli Olimpiya Komitəsinin prezidenti (atası Heydər Əliyevdən sonra) |
| 2001 | AŞPA-da Azərbaycan nümayəndə heyətinin rəhbəri (Azərbaycan həmin il Avropa Şurasına qəbul edilib) |
| 4 avqust 2003 | Azərbaycanın Baş naziri |
| 15 oktyabr 2003 | Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilir |
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Neft və qaz strategiyasında yeni mərhələ
İlk addım neftin dünya bazarına etibarlı yolla çatdırılması idi. 1990-cı illərdə ilkin neft Bakı–Novorossiysk və Bakı–Supsa kəmərləri ilə aparılırdı. Bakı–Tbilisi–Ceyhan (BTC) kəmərinin təməli 2002-ci il sentyabrın 18-də qoyuldu; 2005-ci il mayın 25-də Səngəçal terminalında kəmərə neft vurulmağa başladı, 2006-cı il iyulun 13-də Ceyhanda rəsmi açılış keçirildi. 1768 kilometrlik kəmər Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə ərazisindən keçir, Rusiya ərazisini yan keçir və ildə təxminən 50 milyon ton neft nəql etmək gücündədir.
Qazda əsas yataq Şahdəniz idi (1999-cu ildə kəşf olunub). Qazı Bakı–Tbilisi–Ərzurum kəməri ilə 2006–2007-ci illərdə Gürcüstana və Türkiyəyə çatdırılmağa başladı; Azərbaycan qaz idxal edən ölkədən ixrac edən ölkəyə çevrildi. Növbəti mərhələ Cənub Qaz Dəhlizidir: Şahdəniz-2 yatağı, genişləndirilmiş Cənubi Qafqaz kəməri, Türkiyədən keçən TANAP və Yunanıstan–Albaniya–İtaliya xəttində TAP. Dəhlizin açılış mərasimi 2018-ci il mayın 29-da Bakıda, TANAP-ın açılışı iyunun 12-də Eskişehirdə keçirildi; 2020-ci ilin sonunda qaz TAP ilə Avropaya çatdı.
Gəlirlər 1999-cu ildə yaradılmış Dövlət Neft Fondunda (ARDNF) toplanır, bir hissəsi infrastruktur və sosial layihələrə yönəldilir. Neft hasilatı 2010-cu ildə rekord həddə — ildə 50 milyon tondan çox — çatdı.
| Kəmər | Nəql edilən | Marşrut | Açılış |
|---|---|---|---|
| Bakı–Tbilisi–Ceyhan (BTC) | neft | Səngəçal – Tbilisi – Ceyhan (1768 km) | 13 iyul 2006 |
| Bakı–Tbilisi–Ərzurum | qaz (Şahdəniz) | Səngəçal – Tbilisi – Ərzurum | 2006–2007 |
| TANAP | qaz | Gürcüstan–Türkiyə sərhədindən Türkiyə–Yunanıstan sərhədinə | 12 iyun 2018 |
| TAP | qaz | Yunanıstan – Albaniya – Adriatik dənizi – İtaliya | 2020 |
İnteraktiv
- 1994
İlham Əliyev SOCAR-ın vitse-prezidenti olur
- 1997
İlham Əliyev Milli Olimpiya Komitəsinin prezidenti seçilir
- 2001
İlham Əliyev AŞPA-da Azərbaycan nümayəndə heyətinə rəhbərlik edir
- 4 avqust 2003
İlham Əliyev Baş nazir təyin edilir
- 15 oktyabr 2003
İlham Əliyev Prezident seçilir
- 2004
Regionların inkişafı üzrə ilk Dövlət Proqramı
- 1 yanvar 2006
Manatın denominasiyası
- 13 iyul 2006
Bakı–Tbilisi–Ceyhan kəmərinin Ceyhanda açılışı
- 18 mart 2009
Konstitusiyaya dəyişikliklər üzrə referendum
- 2013
Azerspace-1 peyki orbitə çıxarılır
- 26 sentyabr 2016
Müddəti 7 ilə uzadan və vitse-prezident vəzifəsi yaradan referendum
- 21 fevral 2017
Mehriban Əliyeva birinci vitse-prezident təyin edilir
- 30 oktyabr 2017
Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolunun açılışı
- 2018
Cənub Qaz Dəhlizinin açılışı (29 may, Bakı) və TANAP (12 iyun)
- 2020
Qaz TAP vasitəsilə Avropaya çatır
Qeyri-neft sektoru və sosial siyasət
Neft və qaz gəlirləri asılılıq riski yaradır: qiymətlər düşsə, büdcə və manat zərbə alır. Ona görə qeyri-neft sektorunun inkişafı dövlət siyasətinin məqsədinə çevrildi. 2004-cü ildə regionların sosial-iqtisadi inkişafı üzrə ilk Dövlət Proqramı (2004–2008) qəbul edildi, ardınca üç proqram daha gəldi: 2009–2013, 2014–2018 və 2019–2023. Yollar, qaz, elektrik və su təminatı yaxşılaşdı, bölgələrdə yeni iş yerləri açıldı.
Kənd təsərrüfatı dövlət dəstəyi aldı; turizm və informasiya-kommunikasiya texnologiyaları inkişaf etdi. 2013-cü ildə ilk telekommunikasiya peyki Azerspace-1, 2014-cü ildə yer müşahidəsi peyki Azersky, 2018-ci ildə Azerspace-2 orbitə çıxarıldı. Nəqliyyatda Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu (30 oktyabr 2017) və Ələt limanı (2018) ölkənin tranzit rolunu gücləndirdi. 2015-ci ildə Bakıda keçirilən ilk Avropa Oyunları turizmə təkan verdi (bax: «Müstəqillik dövründə mədəniyyət, elm və idman»).
Sosial sahədə yoxsulluğun azaldılması proqramları (ilki 2003–2005), pensiya və əmək haqqının artırılması, məcburi köçkünlər üçün yeni qəsəbələrin salınması əsas istiqamətlər idi. 1 yanvar 2006-cı ildə denominasiya aparıldı: 5000 köhnə manat 1 yeni manata bərabər tutuldu. 2014–2015-ci illərdə neft qiymətləri kəskin düşdü, 2015-ci ildə manat iki dəfə devalvasiya edildi; bu, neftdən asılılığı azaltmaq zərurətini yenidən göstərdi.
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Xəzərin qapalı olması, ixracın Rusiya marşrutundan asılılığı | BTC (2006) və Bakı–Tbilisi–Ərzurum kəməri |
| Avropanın alternativ qaz mənbəyinə marağı | Cənub Qaz Dəhlizi (2018–2020) |
| Neft gəlirlərinin artması | ARDNF-nin güclənməsi, infrastruktur və sosial layihələr |
| Regionlar arasında inkişaf fərqi | Regionların inkişafı üzrə Dövlət Proqramları (2004-dən) |
| Neft qiymətlərinin düşməsi (2014–2015) | 2015-ci ildə manatın iki dəfə devalvasiyası; qeyri-neft sektoruna diqqət |
Siyasi islahatlar: seçkilər və referendumlar
İlham Əliyev 2008, 2013 və 2018-ci illərdə yenidən Prezident seçildi (2018-ci ildə seçki vaxtından əvvəl, aprelin 11-də keçirildi). 18 mart 2009-cu il referendumu ilə Konstitusiyadakı ardıcıl iki dəfədən çox prezident seçilməyə qoyulan məhdudiyyət ləğv edildi. 26 sentyabr 2016-cı il referendumu ilə prezidentin səlahiyyət müddəti beş ildən yeddi ilə uzadıldı, vitse-prezident vəzifələri təsis olundu, vaxtından əvvəl prezident seçkisi keçirmək imkanı yarandı. 2017-ci il fevralın 21-də Mehriban Əliyeva birinci vitse-prezident təyin edildi. Dəyişikliklərə münasibət müxtəlifdir: rəsmi mövqe onları dövlətin sabitliyinin möhkəmlənməsi sayır, müxalifət və bəzi beynəlxalq qurumlar isə tənqid edir.
| Tarix | Referendum | Əsas məzmun |
|---|---|---|
| 12 noyabr 1995 | yeni Konstitusiyanın qəbulu | müasir Azərbaycan Konstitusiyası |
| 18 mart 2009 | Konstitusiyaya dəyişikliklər | ardıcıl prezident seçkilərinin sayına məhdudiyyət ləğv edildi |
| 26 sentyabr 2016 | Konstitusiyaya dəyişikliklər | müddət 5 ildən 7 ilə; vitse-prezident vəzifələri; vaxtından əvvəl prezident seçkisi |
Bu illərdə Qarabağ cəbhəsində gərginlik artdı: «Atəşkəs dövrü və Aprel döyüşləri (2016)» dərsinə bax. Xarici siyasətin uğurları «Azərbaycan Respublikasının xarici siyasəti» dərsindədir.
Mənbə ilə iş
Bir ildən çox əvvəl Xəzər sahilindəki terminaldan boruya neft vurulmağa başlamışdı. İndi isə neft artıq Aralıq dənizi sahilindəki limana çatıb və mərasim keçirilir. Üç ölkənin ərazisindən keçən kəmər min yeddi yüz kilometrdən uzundur. Layihənin ideyası sadə idi: Xəzər neftini başqa ölkənin ərazisindən asılı olmadan dünya bazarına çıxarmaq. Çıxışlarda bu yolun təkcə iqtisadi deyil, siyasi əhəmiyyəti də vurğulanırdı: ölkələr birgə layihə ətrafında yaxınlaşırdı. Tankerlər artıq limanda növbəyə düzülmüşdü.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə adı çəkilməyən layihəni, onun başa çatdığı limanı və açılış ilini müəyyən edin.
2) Layihənin həyata keçirilməsinin bir siyasi və bir iqtisadi səbəbini izah edin.
3) Mətndə göstərilməyən iki nəticə yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Siyasi: ixracın Rusiya marşrutundan asılılığını azaltmaq, Qərblə əməkdaşlığı gücləndirmək. İqtisadi: qapalı Xəzərdən neftin böyük həcmdə dünya bazarına çıxarılması və gəlir əldə edilməsi. Bal: hər ikisi — 1; biri — ½.
3) Məsələn: Dövlət Neft Fondunun gəlirləri və iqtisadi artım yüksəldi; Gürcüstan və Türkiyə tranzit gəliri aldı; kəmər sonralar Cənub Qaz Dəhlizi kimi layihələr üçün təcrübə oldu. Bal: iki nəticə — 1; biri — ½; mətndə olan «ölkələr yaxınlaşdı» bal vermir.
DİM tapşırığı: xronologiya
Məsələ
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. Azerspace-1 peykinin orbitə çıxarılması
2. TANAP kəmərinin açılışı
3. İlham Əliyevin Prezident seçilməsi
4. Vitse-prezident vəzifəsini yaradan referendum
5. BTC kəmərinin Ceyhanda açılışı
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: Peyk — 2013 (1), referendum — 2016 (4).
Addım 3: Ən sonda TANAP — 2018 (2).
Cavab: 3, 5, 1, 4, 2.
DİM tapşırığı: «oxşar, fərqli»
Məsələ
2016-cı il referendumu 2009-cu il referendumu ilə oxşar, 1995-ci il referendumundan isə fərqli idi. Bu cəhət hansıdır?
1. Mövcud Konstitusiyaya dəyişikliklərin edilməsi
2. Prezidentin müddətinin 7 ilə uzadılması
3. Yeni Konstitusiyanın qəbulu
4. Vitse-prezident vəzifəsinin təsis edilməsi
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: 3 yalnız 1995-ə aiddir: həmin referendumda yeni Konstitusiya qəbul olunub.
Addım 3: 2009 və 2016-da Konstitusiyaya dəyişiklik edilib, 1995-də isə yox.
Cavab: yalnız 1.
Yadda saxla
- İlham Əliyev 1994-dən SOCAR-da, 1995-dən Milli Məclisdə, 1997-dən Milli Olimpiya Komitəsində çalışdı; 4 avqust 2003-də Baş nazir, 15 oktyabr 2003-də Prezident seçildi.
- BTC neft kəməri (Səngəçal–Tbilisi–Ceyhan, 1768 km) 2006-cı il iyulun 13-də açıldı.
- Qaz xətti: Şahdəniz → Bakı–Tbilisi–Ərzurum (2006–2007) → Cənub Qaz Dəhlizi (Şahdəniz-2, TANAP 2018, TAP 2020).
- Qeyri-neft sektoru: regionların inkişafı üzrə Dövlət Proqramları (2004–2008, 2009–2013, 2014–2018, 2019–2023), peyklər (2013, 2014, 2018), Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu (2017).
- 2009-cu il referendumu ardıcıl prezident seçkilərinin sayına məhdudiyyəti ləğv etdi; 2016-cı il referendumu müddəti 7 ilə uzatdı və vitse-prezident vəzifəsini yaratdı (Mehriban Əliyeva — 2017).