1585-ci ildə Osmanlı ordusu yenidən Təbrizə daxil oldu — 1514, 1534 və 1548-ci illərdən sonra yenə bir dəfə. Lakin bu dəfə şəhər camaatı silaha sarılıb məhəllə-məhəllə vuruşdu, vəliəhd Həmzə Mirzə isə şəhəri azad etmək üçün qoşun gətirdi. Bu qəhrəmanlıq Təbrizi xilas edə bilmədi: beş il sonra Səfəvilər Azərbaycan torpaqlarının böyük hissəsini rəsmən Osmanlılara güzəştə getdilər. Təhmasibin ölümündən cəmi 14 il sonra güclü dövlət niyə belə ağır vəziyyətə düşdü?
Taxt-tac uğrunda mübarizə (1576–1578)
Səfəvilərdə taxt-tacın varisliyi dəqiq qaydaya salınmamışdı. 1576-cı ildə Təhmasib ölən kimi saray iki dəstəyə bölündü. Ustaclı əmirləri şahzadə Heydər Mirzəni müdafiə edirdilər, lakin o, sarayda öldürüldü. Qalib dəstə — Rumlu, Əfşar, Qacar və digər tayfaların əmirləri və şahzadə xanım Pəri xan xanım — təxminən 20 il Qəhqəhə qalasında həbsdə saxlanmış İsmayıl Mirzəni taxta çıxardı.
Şah II İsmayıl (1576–1577) hakimiyyətini qorumaq üçün qardaşlarının və qohumlarının çoxunu, şübhələndiyi əmirləri qətlə yetirdi. O, şiə siyasətini yumşaltmağa cəhd etdi, bu da qızılbaşların və ruhanilərin narazılığına səbəb oldu. 1577-ci ildə gözlənilmədən öldü. Taxta Təhmasibin böyük oğlu, gözləri zəif görən Məhəmməd Xudabəndə (1578–1587) çıxdı. Zəif şahın dövründə dövləti əvvəlcə onun arvadı Məhdi-Ülya idarə edirdi, lakin 1579-cu ildə qızılbaş əmirləri onu öldürdülər. Bundan sonra tayfalar arasında çəkişmələr yenidən gücləndi.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Osmanlı müharibəsi: Çıldırdan Gəncəyə (1578–1588)
Sultan III Murad Səfəvilərin daxili zəifliyindən istifadə edib Amasya sülhünü pozdu. Osmanlıların məqsədi Cənubi Qafqazı, Şirvanı və Xəzər ticarət yollarını ələ keçirmək idi. 1578-ci ilin avqustunda Çıldır döyüşündə Lələ Mustafa paşa Səfəvi qoşununu məğlub etdi. Osmanlılar Tiflisi tutub Şirvana daxil oldular, Şamaxını aldılar və Şirvanda Osman paşanı qoydular. Onların müttəfiqi Krım xanlığının qoşunu Dərbənd yolu ilə Şirvana gəldi. Səfəvi qoşunu Şirvanda Krım tatarlarını məğlub etdi, xanın qardaşı Adil Gəray əsir alındı, lakin Osmanlılar Dərbəndi və Şirvanın bir hissəsini əllərində saxladılar.
1585-ci ildə Osman paşa böyük ordu ilə Təbrizi tutdu. Şəhər əhalisi qəhrəmanlıqla müqavimət göstərdi, lakin şəhər talan edildi və Osmanlılar orada möhkəm qala tikdilər. Xudabəndənin oğlu, vəliəhd Həmzə Mirzə Təbriz ətrafında Osmanlı dəstələrini bir neçə dəfə məğlub etdi və qalanı mühasirəyə aldı, lakin əmirlərin çəkişmələri ucbatından şəhəri azad edə bilmədi; Təbriz yalnız 1603-cü ildə Şah I Abbas tərəfindən geri alınacaqdı. 1586-cı ildə Həmzə Mirzə sui-qəsd nəticəsində öldürüldü. Müdafiə zəiflədi: 1588-ci ildə Osmanlılar Gəncəni tutdular. Eyni zamanda şərqdə özbəklər Xorasana soxulub Heratı aldılar — dövlət iki cəbhədə müharibə aparmalı oldu.
Şah I Abbas və 1590-cı il İstanbul müqaviləsi
Xorasanda hakim olan şahzadə Abbas Mirzəni Ustaclı və Şamlı əmirləri müdafiə edirdilər. 1587-ci ildə onlar onu Qəzvinə gətirdilər, Xudabəndə taxtdan əl çəkdi və Şah I Abbas (1587–1629) hakimiyyətə gəldi. Gənc şah iki cəbhədə müharibəni davam etdirə bilməzdi: qərbdə Osmanlılar, şərqdə özbəklər, daxildə isə özbaşına əmirlər var idi. Vaxt qazanmaq üçün o, Osmanlılarla sülh bağlamağa razı oldu.
1590-cı il 21 martda İstanbul müqaviləsi bağlandı. Ona görə Səfəvilər Osmanlılara Təbriz daxil olmaqla Cənubi Azərbaycanın böyük hissəsini (Ərdəbil və Talış istisna olmaqla), Şirvanı, Qarabağı, Çuxursəədi, Şərqi Gürcüstanı, Luristan və Kürdüstanın bir hissəsini verdilər. Səfəvilər ilk xəlifələrə qarşı təbliğatı dayandırmağı öhdələrinə götürdülər, Həmzə Mirzənin oğlu isə girov kimi İstanbula göndərildi. Azərbaycan torpaqlarının böyük hissəsi təxminən 15 il Osmanlı hakimiyyəti altında qaldı. Abbas bu vaxtdan ordunu yenidən qurmaq üçün istifadə etdi — bax: «Şah I Abbasın hakimiyyətə gəlməsi və islahatları».
Böhranın dərsləri aydın idi. Qızılbaş əmirlərinin çəkişmələri dövləti xarici düşmən qarşısında zəiflətmiş, Osmanlılar isə bundan istifadə edərək Azərbaycan torpaqlarını tutmuşdular. Müharibə illərində şəhərlər və kəndlər dağıdıldı, karvan yolları pozuldu, əhali ağır vergilərdən və talanlardan əziyyət çəkdi. Lakin Təbrizin müdafiəsi göstərdi ki, xalq yadellilərə qarşı mübarizəyə hazırdır. Şah I Abbas bu təcrübədən nəticə çıxardı: şaha sadiq nizami ordu yaratmağa, əmirlərin özbaşınalığına son qoymağa və itirilmiş torpaqları geri qaytarmağa hazırlaşdı — bax: «Şah I Abbasın xarici siyasəti: torpaqların azad edilməsi və müqavilələr».
| Şəxs | Kim idi | Rolu |
|---|---|---|
| II İsmayıl | şah (1576–1577) | qohumlarını qırdırdı, şiə siyasətini yumşaltmağa çalışdı |
| Məhəmməd Xudabəndə | şah (1578–1587) | zəif hökmdar; 1587-də taxtdan əl çəkdi |
| Həmzə Mirzə | Xudabəndənin oğlu, vəliəhd | Təbriz uğrunda vuruşdu; 1586-da öldürüldü |
| Lələ Mustafa paşa | Osmanlı sərkərdəsi | Çıldırda qalib gəldi (1578) |
| Osman paşa | Osmanlı sərkərdəsi | Şirvanda vuruşdu, Təbrizi tutdu (1585) |
| Şah I Abbas | şah (1587–1629) | vaxt qazanmaq üçün İstanbul müqaviləsini bağladı |
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| varislik qaydası yox idi | 1576–1578-ci illərdə taxt-tac mübarizəsi |
| Səfəvilərin daxili zəifliyi | III Murad Amasya sülhünü pozdu, 1578-də müharibə başladı |
| əmirlərin çəkişmələri, Həmzə Mirzənin öldürülməsi | Təbriz azad edilmədi, Gəncə itirildi (1588) |
| iki cəbhədə müharibə (Osmanlılar və özbəklər) | İstanbul müqaviləsi (1590) |
| Əlamət | Amasya sülhü (1555) | İstanbul müqaviləsi (1590) |
|---|---|---|
| Səfəvi şahı | I Təhmasib | I Abbas |
| Azərbaycan torpaqları | Səfəvilərdə qaldı | böyük hissəsi Osmanlılara keçdi |
| Gürcüstan | bölüşdürüldü: şərqi Səfəvilərdə | Şərqi Gürcüstan da Osmanlılara keçdi |
| Səbəb | hər iki tərəf yorulmuşdu | Səfəvilər iki cəbhədə vuruşurdu, vaxt lazım idi |
- 1576
Təhmasibin ölümü; II İsmayıl taxtda
- 1577
II İsmayılın ölümü
- 1578
Məhəmməd Xudabəndə taxta çıxır
- 1578
Çıldır döyüşü; Osmanlılar Şirvana daxil olur
- 1579
Məhdi-Ülya öldürülür
- 1585
Osmanlılar Təbrizi tutur; şəhərin müdafiəsi
- 1586
Həmzə Mirzə öldürülür
- 1587
Şah I Abbas taxta çıxır
- 1588
Osmanlılar Gəncəni tutur
- 1590
İstanbul sülhü: torpaq itkiləri
Azərbaycan torpaqlarının böyük hissəsi Osmanlılara keçir; Şah I Abbas vaxt qazanır.
İnteraktiv
Mənbə (uyğunlaşdırılmış mətn): İsgəndər bəy Münşinin «Tarixi-aləmarayi-Abbasi» əsərinin məlumatları əsasında.
Rum ordusunun sərdarı saysız qoşunla şəhərə daxil oldu. Camaat silaha sarılıb məhəllələrdə vuruşdu, lakin qüvvələr bərabər deyildi: şəhər talan edildi, sərdar isə orada möhkəm qala tikdirdi. Vəliəhd şahzadə qızılbaş qoşunu ilə gəlib qalanı mühasirəyə aldı və düşmən dəstələrini bir neçə dəfə məğlub etdi. Lakin əmirlər bir-birinə paxıllıq edir, birlikdə vuruşmaq istəmirdilər, ona görə qala alınmadı. Bir il sonra şahzadə gecə vaxtı sui-qəsdçinin əli ilə həlak oldu.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1. Mətndə hansı şəhər və hansı hadisədən söhbət gedir? «Sərdar» və «vəliəhd şahzadə» kimdir?
2. Şəhərin azad edilə bilməməsinin bir siyasi və bir hərbi səbəbini izah edin.
3. Mətndə göstərilməyən iki nəticəni müəyyən edin.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2. Siyasi: şah Xudabəndə zəif idi, qızılbaş əmirləri çəkişirdi. Hərbi: Osmanlılar şəhərdə möhkəm qala tikmişdilər, Səfəvilər eyni zamanda şərqdə özbəklərlə vuruşurdu. Qiymət: hər ikisi — 1 bal; biri — ½ bal.
3. Məsələn: 1588-də Gəncə də itirildi; 1590-cı il İstanbul müqaviləsi Təbrizin itirilməsini rəsmiləşdirdi; Şah I Abbas qızılbaşlardan asılı olmayan nizami ordu yaratmağa başladı. Qiymət: iki düzgün nəticə — 1 bal; bir — ½ bal.
DİM tipli tapşırıq: xronoloji ardıcıllıq
Məsələ
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. Həmzə Mirzənin öldürülməsi
2. Çıldır döyüşü
3. İstanbul müqaviləsi
4. Osmanlıların Təbrizi tutması
5. Şah I Abbasın taxta çıxması
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Tələ: 1585, 1586 və 1587 yan-yanadır — əvvəl Təbriz itirilir, sonra onu azad etməyə çalışan Həmzə Mirzə öldürülür, yalnız bundan sonra Abbas taxta çıxır.
Cavab: 2, 4, 1, 5, 3.
DİM tipli tapşırıq: «X-dən fərqli olaraq»
Məsələ
Amasya sülhündən fərqli olaraq 1590-cı il İstanbul müqaviləsinə görə:
A) Bağdad Osmanlılarda qaldı
B) Azərbaycan torpaqlarının böyük hissəsi Osmanlılara keçdi
C) müqavilə Səfəvilərlə Osmanlılar arasında bağlandı
D) müqavilə uzun müharibədən sonra imzalandı
E) Qərbi Gürcüstan Osmanlıların əlində idi
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Cavab: B.
Yadda saxla
- Varislik qaydası olmadığı üçün 1576-da taxt-tac mübarizəsi başladı: II İsmayıl (1576–1577), sonra Məhəmməd Xudabəndə (1578–1587); qızılbaş əmirləri hakimiyyət uğrunda çəkişdi.
- III Murad Amasya sülhünü pozdu: 1578 — Çıldır, Osmanlılar Şirvanda, Krım tatarları Dərbənd yolu ilə gəldi.
- 1585 — Osman paşa Təbrizi tutdu; əhali və vəliəhd Həmzə Mirzə şəhəri müdafiə etdi; 1586-da Həmzə Mirzə öldürüldü, 1588-də Gəncə itirildi.
- 1587 — Şah I Abbas taxta çıxdı; iki cəbhədə müharibə qarşısında vaxt qazanmaq üçün sülhə getdi.
- 21 mart 1590 — İstanbul müqaviləsi: Təbriz, Şirvan, Qarabağ, Çuxursəəd və Şərqi Gürcüstan Osmanlılara keçdi (Ərdəbil və Talış istisna).