1723-cü ilin iyulunda Bakının darvazaları I Pyotrun göndərdiyi rus qoşunlarının üzünə açıldı. Bu, şəhərdə ilk dəfə rus qarnizonunun yerləşməsi idi. On iki il sonra isə qoşunlar geri çəkildi və Xəzər sahili əvvəlki sahiblərinə qaytarıldı. Böyük imperiyalar XVIII əsrdə Azərbaycan uğrunda niyə vuruşurdular və bəzən niyə geri çəkilirdilər?
Böhran və ilk müdaxilələr (1721–1725)
Səfəvi dövləti zəiflədikcə üsyanlar genişləndi. 1721-ci ildə Müşkürdən olan Hacı Davud və ləzgi hakimi Surxay xan Şamaxını tutdular; orada ticarət edən rus tacirləri öldürüldü və talan olundu. Sonra Hacı Davud Osmanlı himayəsinə sığındı. Xəzər ipək yolunu nəzarətə almaq istəyən I Pyotr üçün bu hadisələr müharibəyə bəhanə oldu.
1722-ci ildə I Pyotr Həştərxandan Xəzər sahili boyunca yola çıxdı; avqustda Dərbənd döyüşsüz təslim oldu. Növbəti il, 1723-cü ilin iyulunda rus qoşunları Bakını tutdular. 1723-cü ilin sentyabrında Şah II Təhmasibin elçisi Peterburq müqaviləsini imzaladı: Dərbənd, Bakı, Gilan, Mazandaran və Astrabad Rusiyaya verilirdi, lakin şah bu müqaviləni təsdiq etmədi.
Eyni vaxtda Osmanlı ordusu qərbdən irəlilədi: Tiflisi (1723), İrəvanı (1724) və Təbrizi (1725) tutdu. Bir-biri ilə müharibədən qaçmaq üçün Rusiya və Osmanlı dövləti 1724-cü ildə İstanbul müqaviləsini bağladılar və Cənubi Qafqazdakı Səfəvi torpaqlarını bölüşdürdülər: Xəzər sahili Rusiyaya, qərb vilayətləri Osmanlılara çatırdı. Hacı Davud Osmanlılar tərəfindən Şirvan xanı kimi tanındı.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Nadir və torpaqların qaytarılması (1729–1747)
II Təhmasibə xidmət edən Əfşar sərkərdəsi Nadir 1729-cu ildə əfqanları İsfahandan qovdu, sonra işğalçılara qarşı çıxdı. Rus qarnizonları xəstəliklərdən ağır itkilər verirdi və Rusiya yeni müharibə istəmirdi, ona görə torpaqları geri qaytardı: Rəşt müqaviləsi (1732) ilə Kürdən cənubdakı vilayətləri, Gəncə müqaviləsi (1735) ilə isə Bakı və Dərbəndi. 1735-ci ildə Nadir İrəvan yaxınlığında Osmanlı ordusunu məğlub etdi və osmanlılar Cənubi Qafqazı tərk etdilər.
1736-cı ildə Muğan düzündəki qurultayda Nadir şah elan olundu. Onun hakimiyyəti asayiş gətirdi, lakin ağır vergilər və cəza yürüşləri ilə müşayiət olundu; Şəkidə, Şirvanda, Car-Balakəndə üsyanlar baş verdi. 1747-ci ildə Nadir şah öldürüldükdən sonra Azərbaycanda xanlıqlar yarandı.
| Müqavilə | İl | Tərəflər | Mahiyyəti |
|---|---|---|---|
| Peterburq | 1723 | Rusiya – Səfəvi elçisi | Xəzəryanı vilayətlər Rusiyaya; şah təsdiq etmədi |
| İstanbul | 1724 | Rusiya – Osmanlı dövləti | Cənubi Qafqazın bölüşdürülməsi |
| Rəşt | 1732 | Rusiya – İran | Kürdən cənubdakı torpaqlar qaytarılır |
| Gəncə | 1735 | Rusiya – İran | Bakı və Dərbənd qaytarılır |
| Georgiyevsk | 1783 | Rusiya – Kartli-Kaxetiya | Kartli-Kaxetiya Rusiyanın himayəsinə keçir |
Xanlıqlar üç qonşu arasında (1747–1797)
Xanlıqlar üç böyük qüvvə arasında manevr etməli idilər: şimalda Rusiya, qərbdə Osmanlı dövləti, cənubda Qacarlar; bundan əlavə, qonşu Kartli-Kaxetiya çarlığı da güclü idi. 1783-cü ildə Georgiyevsk müqaviləsi ilə Kartli-Kaxetiya Rusiyanın himayəsinə keçdi və Rusiya Qafqaz dağlarından cənubda dayaq nöqtəsi qazandı.
1795-ci ildə Qacar hökmdarı Ağa Məhəmməd xan Şuşanı mühasirəyə aldı, lakin tuta bilmədi, sonra Tiflisi talan etdi. Buna cavab olaraq 1796-cı ildə Valerian Zubovun başçılığı ilə rus qoşunları Dərbəndi və Bakını tutub Şirvana irəlilədilər, lakin 1796-cı ilin noyabrında II Yekaterina öləndən sonra geri çağırıldılar. 1797-ci ildə Ağa Məhəmməd şah Şuşada öldürüldü. 1801-ci ildə isə Rusiya Kartli-Kaxetiyanı ilhaq etdi və xanlıqların işğalı başladı.
İnteraktiv
- 1721
Hacı Davud Şamaxını tutur
- 1722
Dərbənd təslim olur
- 1723
Rus qoşunları Bakını tutur; Peterburq müqaviləsi
- 1724
Rus–Osmanlı İstanbul müqaviləsi
- 1732
Rəşt müqaviləsi
- 1735
Gəncə müqaviləsi; osmanlılar geri çəkilir
- 1736
Muğan qurultayı
- 1747
Nadir şahın ölümü; xanlıqlar
- 1783
Georgiyevsk müqaviləsi
- 1795
Şuşanın mühasirəsi; Tiflisin talanı
- 1796
Valerian Zubovun yürüşü
- 1801
Rusiya Kartli-Kaxetiyanı ilhaq edir
- 1.Rus qoşunlarının Bakını tutduğu il: .
- 2.1721-ci ildə Hacı Davud və Surxay xan şəhərini tutdular.
- 3.Bakı və Dərbənd 1735-ci il müqaviləsi ilə qaytarıldı.
- 4.Kartli-Kaxetiya 1783-cü il müqaviləsi ilə Rusiyanın himayəsinə keçdi.
- 5.1796-cı ildə Dərbəndi və Bakını tutan rus generalı Valerian idi.
Yadda saxla
- 1721-ci ildə Şamaxıdakı hadisələr I Pyotrun Xəzər yürüşünə (1722–1723) bəhanə oldu; 1723-cü ildə Bakı tutuldu.
- 1724-cü il İstanbul müqaviləsi ilə Rusiya və Osmanlı dövləti Cənubi Qafqazı bölüşdürdülər.
- Rəşt (1732) və Gəncə (1735) müqavilələri ilə Rusiya işğal etdiyi torpaqları qaytardı.
- 1783-cü il Georgiyevsk müqaviləsi Rusiyaya Qafqazın cənubunda dayaq verdi; 1796-cı ildə Zubovun yürüşü oldu.
- Xanlıqlar Rusiya, Osmanlı dövləti və Qacarlar arasında manevr edirdilər; 1801-ci ildən sonra Rusiya işğalı başladı.