1920-ci ilin yayı. Abşeronda neft mədənlərinin sahibləri artıq yoxdur: mədənlər, zavodlar və banklar dövlətin əlinə keçib. Kənddə isə silahlı dəstə kəndlinin anbarındakı taxılı ödənişsiz götürür. Təxminən bir il sonra hökumət kəndliyə deyir: vergini ver, qalanını özün sat. Siyasət niyə belə kəskin dəyişdi və sonra niyə yenidən sərtləşdi? Cavab üç mərhələdədir («Azərbaycan SSR-in təşkili və sovet rejiminə qarşı müqavimət» dərsinə bax).
Hərbi kommunizm və ərzaq sapalağı
Rusiyada vətəndaş müharibəsi şəraitində 1918-ci ildən tətbiq olunan «hərbi kommunizm» siyasəti 1920-ci ilin aprelindən sonra Azərbaycana da gətirildi. Məqsəd Qırmızı Ordunu və şəhərləri təchiz etmək, ən zəngin sərvəti — Bakı neftini — Moskvanın nəzarətinə vermək idi. Bazarı dövlət bölgüsü əvəz edirdi.
Hərbi kommunizmTərif
Vətəndaş müharibəsi illərində bolşeviklərin tətbiq etdiyi fövqəladə siyasət: iqtisadiyyatın dövlət əlində cəmlənməsi, ticarətin qadağası və kənddən məhsulun məcburi alınması.
Ərzaq sapalağı (prodrazvyorstka)Tərif
Kəndlidən ailəsinin ehtiyacından artıq sayılan taxılın və digər ərzağın dövlətə ödənişsiz və ya simvolik qiymətə təhvil verilməsi.
- iri sənaye, banklar, nəqliyyat və neft sənayesi milliləşdirildi (1920);
- iri torpaq mülkiyyəti ləğv edildi, torpaq dövlətin sərəncamına keçdi;
- ərzaq sapalağı tətbiq olundu;
- sərbəst ticarət qadağan edildi, ərzaq və mallar kartoçka ilə bölündü;
- ümumi əmək mükəlləfiyyəti: hamı işləməli idi.
Nəticə ağır oldu. Əkdiyinin artığını itirən kəndli əkin sahəsini azaltdı; xammal və fəhlə çatışmazlığı sənayeni zəiflətdi; şəhərlərdə qıtlıq başladı. Kənddə narazılıq artdı və bu, sovet rejiminə qarşı müqavimətin amillərindən biri oldu. Hökumət anladı ki, yalnız zorla iqtisadiyyatı bərpa etmək mümkün deyil.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Yeni İqtisadi Siyasət (NEP)
1921-ci ilin martında RK(b)P-nin X qurultayı sapalağı ərzaq vergisi ilə əvəz etdi. Rusiyada kəndli çıxışları və ayrıca Kronştadt dənizçilərinin üsyanı göstərirdi ki, dözüm həddi aşılıb; Azərbaycanda da sovet rejiminə qarşı narazılıq açıq müqavimətə çevrilmişdi (1920-ci ilin mayında Gəncə üsyanı). Azərbaycanda yeni siyasətə 1921–1922-ci illərdə keçildi. V. İ. Lenin bu dönüşü «geri çəkilmə» adlandırırdı: siyasi hakimiyyət bolşeviklərdə qalırdı, güzəştlər yalnız iqtisadiyyatda edilirdi.
Yeni İqtisadi Siyasət (NEP)Tərif
1921-ci ildən tətbiq edilən siyasət: dövlət iqtisadiyyatda əsas mövqeləri saxlayır, lakin bazara və xırda və orta özəl sahibkarlığa icazə verir.
- sapalaq ərzaq vergisi ilə əvəz edildi; vergidən artıq məhsulu kəndli sərbəst sata bilirdi;
- ticarət və bazarlar bərpa olundu; xırda və orta özəl müəssisələrə, icarəyə və xarici konsessiyalara icazə verildi (konsessiya — müəssisənin xarici sahibkara müəyyən müddətə verilməsi);
- iri sənaye, bank, nəqliyyat və xarici ticarət dövlətin əlində qaldı (sovet tarixşünaslığında bunlara «komanda yüksəklikləri» deyilirdi);
- dövlət müəssisələri trestlərə birləşdi və təsərrüfat hesabı ilə işləməyə başladı;
- pul islahatı aparıldı (1922–1924): sabit çervonets dövriyyəyə buraxıldı.
Azərbaycanda NEP-in əsas qazancı neft oldu. Milliləşdirilmiş mədənləri və zavodları 1920-ci ildə yaradılmış dövlət neft təşkilatı Azneft idarə edirdi; istehsal bərpa olundu və 1920-ci illərin ikinci yarısında neft hasilatı inqilabdan əvvəlki səviyyəyə çatdı. Şəhərdə ticarət canlandı, özəl sahibkarlar — «nepmanlar» — meydana çıxdı, kənddə əkin sahələri genişləndi.
| Cəhət | Hərbi kommunizm | NEP |
|---|---|---|
| Kənd | ərzaq sapalağı | ərzaq vergisi |
| Ticarət | qadağan; kartoçka ilə bölgü | sərbəst bazar, ticarət |
| Sənaye | iri sənaye, banklar, nəqliyyat, neft milliləşdirilib | xırda və orta özəl müəssisələr; iri sənaye, bank, nəqliyyat dövlətdə qalır |
| Pul | pul dəyərdən düşür, natura ilə bölgü | pul islahatı, çervonets |
| Əmək | ümumi əmək mükəlləfiyyəti | muzdlu əmək, əməkhaqqı |
Sənayeləşdirmə və onun bəhası
1925-ci ildə partiyanın XIV qurultayı sənayeləşdirmə kursu elan etdi: məqsəd SSRİ-ni aqrar ölkədən sənaye ölkəsinə çevirmək və maşın idxalından asılılığa son qoymaq idi. Lakin NEP 1925-ci ildən sonra da, 1928–1929-cu illərə qədər davam etdi. 1928-ci ildən inkişaf mərkəzdən təsdiq edilən beşillik planlarla getdi; vəsait əsasən kənd təsərrüfatından və xammal ixracından (o cümlədən neftdən) götürülürdü. NEP bu tempə uyğun gəlmədiyi üçün 1920-ci illərin sonunda ondan imtina edildi.
| Plan | İllər | Əsas xətt |
|---|---|---|
| I beşillik | 1928–1932 | ağır sənaye, energetika, maşınqayırma |
| II beşillik | 1933–1937 | ağır sənayenin davamı, texniki yenidənqurma, nəqliyyat |
| III beşillik | 1938–1942 | müdafiə sənayesi; müharibə onu yarımçıq qoydu |
Azərbaycan ittifaqın əsas neft bazası idi: 1941-ci ildə 23,5 milyon ton neft çıxarılırdı — bu, SSRİ neftinin 70 %-dən çoxu demək idi. Neft sənayesi ilə yanaşı ona xidmət edən neft-maşınqayırma, elektrik stansiyaları və tikinti materialları müəssisələri yarandı; Gəncədə də yeni müəssisələr salındı, 1935-ci ildə şəhərə 1921–1926-cı illərdə Azərbaycan kommunist təşkilatına rəhbərlik etmiş S. M. Kirovun adı verildi (Kirovabad).
Bəhası ağır idi. Ağır sənayeyə üstünlük verildiyi üçün istehlak malları qıtlaşdı, planların ilk çətin illərində ərzaq və mallar kartoçka ilə bölünürdü. Azərbaycan iqtisadiyyatı mərkəzin planlarına tabe edildi: inkişaf əsasən neft sənayesinə söykənirdi. İqtisadi tapşırıqların sərt icrası totalitar rejimin güclənməsi ilə üst-üstə düşürdü («Kollektivləşdirmə, totalitar rejim və kütləvi repressiyalar» dərsinə bax).
İnteraktiv
- 1918
Rusiyada «hərbi kommunizm» siyasətinin başlanması
- 28 aprel 1920
Azərbaycan SSR elan edilir; hərbi kommunizm tədbirləri Azərbaycana gətirilir
- 24 may 1920
Neft sənayesi milliləşdirilir
- 1920
Ərzaq sapalağı tətbiq olunur
- mart 1921
RK(b)P-nin X qurultayı sapalağı ərzaq vergisi ilə əvəz edir
- 1921–1922
Azərbaycanda NEP-ə keçid; Azneft neft sənayesini bərpa edir
- 1922
SSRİ yaradılır
- 1922–1924
Pul islahatı; çervonets
- 1925
XIV qurultay sənayeləşdirmə kursunu elan edir
- 1928–1929
NEP-dən imtina
- 1928–1932
I beşillik plan
- 1933–1937
II beşillik plan
- 1935
Gəncə şəhərinə Kirovabad adı verilir
- 1938–1942
III beşillik plan (müharibə onu yarımçıq qoyur)
- 1941
Azərbaycanda 23,5 milyon ton neft çıxarılır
| Şəxs | Tarix | Rolu |
|---|---|---|
| V. İ. Lenin | 1921 | sapalağın ərzaq vergisi ilə əvəzlənməsinin və NEP-in rəhbəri |
| S. M. Kirov | 1921–1926 | Azərbaycan K(b)P MK-nın rəhbəri (NEP illərində); Gəncəyə 1935-də onun adı verildi |
| İ. V. Stalin | 1920-ci illərin sonundan | sənayeləşdirmə və beşillik planların rəhbəri |
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Vətəndaş müharibəsi, Bakı neftinə ehtiyac | Azərbaycanda hərbi kommunizm tədbirləri, neftin milliləşdirilməsi |
| Ödənişsiz müsadirə və ticarətin qadağası | əkin sahələrinin azalması, qıtlıq, kənddə narazılıq |
| Kəndli çıxışları və iqtisadi böhran | 1921-ci ildə NEP: sapalaq vergi ilə əvəz edildi |
| NEP şəraitində Azneftin fəaliyyəti | neft hasilatının bərpası, inqilabdan əvvəlki səviyyəyə çatma |
| Aqrar ölkəni sənaye ölkəsinə çevirmək, idxal edilən maşınlardan asılılığı aradan qaldırmaq istəyi | 1925-də sənayeləşdirmə kursu, 1928-dən beşillik planlar |
| Ağır sənayeyə üstünlük | istehlak mallarının qıtlığı, kartoçka sistemi |
Mənbə: partiya sənədi
Rusiyada bir neçə ildir ki, kəndli ailəsinin ehtiyacı üçün lazım sayılandan artıq bütün taxılı, çox hallarda isə daha çoxunu, çox vaxt pul almadan dövlətə verməyə məcbur edilirdi. Zavodlar dayanmışdı, şəhərlər ac idi, kəndlər isə narazılığını açıq göstərirdi.
Qurultay qərar verdi: məcburi yığımı müəyyən ölçülü vergi əvəz edəcək. Vergi ödəndikdən sonra qalan məhsulu kəndli öz istəyi ilə satmaq və ya dəyişmək hüququ qazanır. Rəhbərlik bunu iqtisadi sahədə geri çəkilmə, siyasi hakimiyyəti isə dəyişməz saxlama kimi görürdü.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə adı çəkilməyən əvəz olunan siyasəti, yeni siyasəti, qərarı qəbul edən qurultayı və ili müəyyən edin.
2) Bu qərarın bir siyasi və bir iqtisadi səbəbini izah edin.
3) Qərarın mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Siyasi: kəndli narazılığı üsyanlara çevrilirdi (Rusiyada kəndli çıxışları və ayrıca Kronştadt üsyanı; Azərbaycanda sovet rejiminə qarşı Gəncə üsyanı) və hakimiyyət kəndlilərdən dəstəyi itirmək təhlükəsi ilə üzləşmişdi. İqtisadi: sənaye dayanmışdı, əkin sahələri azalmışdı, şəhərlərdə qıtlıq vardı. Bal: ikisi — 1; biri — ½.
3) Ticarətin və bazarın canlanması; özəl sahibkarlığın (nepmanların) meydana çıxması; sənayenin və kənd təsərrüfatının bərpası (Azərbaycanda Azneft və neft hasilatının bərpası); pul islahatı. Bal: iki nəticə — 1; biri — ½; «kəndli qalanını sata bilir» mətndə var, bal vermir.
DİM tipli tapşırıqlar
DİM tapşırığı: ortaq cəhətlər
Məsələ
Hərbi kommunizm və NEP siyasətlərinin hər ikisinə xas olan cəhətlər hansılardır?
1. Sərbəst ticarətə icazə
2. Neft sənayesinin dövlət əlində qalması
3. Kəndlidən məhsulun ödənişsiz müsadirəsi
4. Siyasi hakimiyyətin bolşevik partiyasında cəmlənməsi
A) yalnız 2 B) 1, 3 C) 2, 4 D) 1, 2 E) 3, 4
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: 2 hər iki dövrdə doğrudur (NEP-də iri sənaye, bank və nəqliyyat dövlətdə qalır, neft də), 4 də hər ikisinə aiddir (NEP siyasi hakimiyyəti bölmədi).
Cavab: C (2, 4). «Yalnız 2» seçimi 4-ü atdığı üçün natamamdır.
DİM tapşırığı: xronologiya
Məsələ
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. XIV qurultayda sənayeləşdirmə kursunun elan edilməsi
2. SSRİ-nin yaradılması
3. Azərbaycanda ərzaq sapalağının tətbiqi
4. I beşillik planın başlanması
5. RK(b)P-nin X qurultayında ərzaq vergisinə keçid
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: SSRİ 1922-də yarandı (2), XIV qurultay 1925-də (1).
Addım 3: I beşillik 1928-də başladı (4).
Cavab: 3, 5, 2, 1, 4.
Gördüyünüz kimi, hər dəyişiklik əvvəlkinin yaratdığı problemə cavab idi: hərbi kommunizmin böhranı NEP-ə, NEP-in yavaş tempi sənayeləşdirməyə gətirdi. Kənddə növbəti addım — «Kollektivləşdirmə, totalitar rejim və kütləvi repressiyalar» dərsində.
Yadda saxla
- Hərbi kommunizm (Rusiyada 1918-dən, Azərbaycanda 1920-dən): milliləşdirmə, ərzaq sapalağı, ticarət qadağası, əmək mükəlləfiyyəti.
- Sapalağın nəticəsi: əkinin azalması, qıtlıq, kənd narazılığı; bu, 1921-də RK(b)P X qurultayında ərzaq vergisinə keçidə gətirdi.
- NEP: ərzaq vergisi, sərbəst ticarət, xırda və orta özəl müəssisə, konsessiya, trestlər, pul islahatı (1922–1924); iri sənaye, bank və nəqliyyat dövlətdə qaldı.
- Azərbaycanda NEP dövründə Azneft neft hasilatını bərpa etdi; 1920-ci illərin ikinci yarısında inqilabdan əvvəlki səviyyəyə çatıldı.
- Sənayeləşdirmə: 1925 — kurs, 1928–1932, 1933–1937, 1938–1942 beşillik planlar; Azərbaycan neft bazası idi (1941: 23,5 mln ton); bəhası — qıtlıq, kartoçka, mərkəzdən asılılıq.