Şəkinin Kiş kəndində Qafqazın ən qədim məbədlərindən biri — Kiş alban məbədi dayanır. Şamaxıda isə 743-cü ildə əsası qoyulmuş Cümə məscidi yerləşir. Bu iki abidə Azərbaycan tarixinin mühüm bir dövründən xəbər verir: ölkə əvvəlcə xristianlığı, sonra isə islamı qəbul etmiş, hər iki din öz izini qoymuşdur.
Albaniyada xristianlıq
Rəvayətə görə, xristianlıq Albaniyaya hələ eramızın I əsrində moizəçi Yelisey vasitəsilə gəlib; Kiş məbədi də bu rəvayətlə bağlanır. IV əsrin əvvəllərində Albaniya hökmdarı Urnayr xristianlığı dövlət dini kimi qəbul etdi. Beləliklə, müstəqil Alban həvari kilsəsi formalaşdı, dini kitablar alban dilinə tərcümə olundu.
V əsrin sonunda hökmdar III Vaçaqan (Mömin) 488-ci ildə Ağuen məclisini çağırdı. Məclisdə kilsənin və cəmiyyətin həyatını tənzimləyən qanunlar qəbul edildi. Albaniya bu dövrdə Sasani İranının güclü təsiri altında olsa da, öz dövlətçiliyini və mədəniyyətini qoruyurdu.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Sasanilərdən Ərəb xilafətinə
510-cu ildə Sasanilər Albaniyada yerli Arşakilər sülaləsinin hakimiyyətinə son qoydular və ölkəni öz canişinləri — mərzbanlar vasitəsilə idarə etməyə başladılar. VII əsrdə Mehranilər sülaləsindən olan Cavanşir Albaniyanın müstəqilliyi uğrunda mübarizə apardı. O, Bizans, Ərəb xilafəti və xəzərlər arasında ustalıqla siyasət yeridərək ölkəsini qorumağa çalışırdı.
XilafətTərif
Başında xəlifənin — Məhəmməd peyğəmbərin varisinin — dayandığı islam dövləti. VII əsrdə Ərəbistanda yaranmış, qısa müddətdə Asiya, Afrika və Avropanın geniş ərazilərini tutmuşdu.
Ərəblərin Azərbaycana yürüşləri 640-cı illərdə başladı. 705-ci ildə Albaniyada Mehranilərin hakimiyyətinə son qoyuldu və ölkə birbaşa xilafətin tərkibinə qatıldı. Tədricən islam əhalinin əksəriyyətinin dininə çevrildi, ərəb dili elm və idarəçilik dili oldu. Bərdə, Ərdəbil, Şamaxı, Gəncə kimi şəhərlər ticarət və sənətkarlıq mərkəzləri kimi inkişaf etdi.
Babəkin başçılığı ilə Xürrəmilər hərəkatı
Ağır vergilər və Abbasi xilafətinin zülmü xalqın narazılığına səbəb oldu. 816-cı ildən Babək xilafətə qarşı yönəlmiş Xürrəmilər hərəkatına başçılıq etdi. Hərəkatın mərkəzi Cənubi Azərbaycandakı dağlıq ərazidə yerləşən Bəzz qalası idi. İyirmi ildən artıq müddətdə Babəkin qoşunları xəlifənin ordularını dəfələrlə məğlub etdi.
Xəlifə əl-Mötəsim hərəkatı yatırmaq üçün sərkərdə Afşini böyük ordu ilə göndərdi. 837-ci ildə Bəzz qalası süqut etdi. Babək qaçmağa məcbur oldu, lakin yerli feodallardan birinin xəyanəti nəticəsində ələ keçirildi və 838-ci ildə Samirrə şəhərində edam edildi. Hərəkat məğlub olsa da, xilafətin qüdrətini ciddi şəkildə sarsıtdı.
Yeni dövlətlərin yaranması
IX əsrdə zəifləyən xilafətin ərazisində yerli dövlətlər meydana çıxdı. Onlardan ən uzunömürlüsü 861-ci ildə yaranan və 1538-ci ilə qədər yaşayan Şirvanşahlar dövləti oldu. 879–941-ci illərdə hökm sürən Sacilər isə Azərbaycan torpaqlarının böyük hissəsini vahid dövlətdə birləşdirdi. Bu dövlətlər, eləcə də Salarilər, Rəvvadilər və Şəddadilər «IX–XI əsrlərdə Azərbaycan dövlətləri» dərsində ətraflı öyrənilir.
İnteraktiv
- IV əsrin əvvəli
Xristianlıq dövlət dini olur
- 488
Ağuen məclisi
- 510
Sasanilər Arşakilərin hakimiyyətinə son qoyur
- 640-cı illər
Ərəb yürüşlərinin başlanması
- 705
Albaniya birbaşa xilafətə tabe edilir
- 816
Babək hərəkata başçılıq edir
- 837
Bəzz qalasının süqutu
- 861
Şirvanşahlar dövləti yaranır
- 879
Sacilər dövləti yaranır
Yadda saxla
- IV əsrin əvvəllərində hökmdar Urnayr xristianlığı Albaniyanın dövlət dini etdi.
- 488-ci ildə III Vaçaqan Ağuen məclisini çağırdı.
- Ərəb xilafəti dövründə islam əhalinin əksəriyyətinin dininə çevrildi.
- Babəkin başçılıq etdiyi Xürrəmilər hərəkatı (816–837) xilafəti sarsıtdı.
- IX əsrdə Şirvanşahlar (861) və Sacilər (879) kimi yerli dövlətlər yarandı.