1956-cı ildə Bakıda iki hadisə baş verdi. Biri məhkəmə zalında idi: iyirmi ilə yaxın respublikanın taleyini həll etmiş Mir Cəfər Bağırov ittiham kürsüsündə oturmuşdu. Digəri Ali Sovetin sessiyasında: Konstitusiyaya əlavə daxil edildi — Azərbaycan dili dövlət dilidir. İki hadisənin kökü eyni idi: Stalinin ölümündən sonra sistem yumşalmağa başlamışdı. Sual isə belədir: bu yumşalma nə qədər irəli getdi və milli oyanışın hədləri harada çəkildi? («Müharibədən sonrakı onillik: iqtisadiyyat, totalitar rejim və deportasiya» dərsinə bax.)
Stalinin ölümündən sonra: yumşalmanın səbəbləri
5 mart 1953-cü ildə Stalin öldü. Hakimiyyət uğrunda mübarizədə Lavrenti Beriya həbs olundu; onun yaxın silahdaşı sayılan Bağırov isə həmin il Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi vəzifəsindən azad edildi. 1956-cı ilin fevralında KPSS-in XX qurultayında Nikita Xruşşov Stalinin «şəxsiyyətə pərəstişini» tənqid etdi. Həmin ildə Bakıda keçirilən məhkəmə Bağırovu ölüm cəzasına məhkum etdi və o, güllələndi.
Xruşşov «ərimə»si (siyasi yumşalma)Tərif
Stalinin ölümündən sonra (1953) kütləvi repressiyaların dayandırılması, şəxsiyyətə pərəstişin tənqidi və mədəni həyatda nisbi sərbəstlik dövrü. Yumşalma sistemin mahiyyətini dəyişmədi: bir partiyanın hakimiyyəti və mərkəzin nəzarəti qaldı.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
İmam Mustafayev (1954–1959)
Qısa keçid dövründən sonra 1954-cü ildə Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi İmam Mustafayev seçildi. Onun rəhbərliyi illərinə 1956-cı ildə Azərbaycan SSR Konstitusiyasına edilən əlavə aiddir: Azərbaycan dili respublikanın dövlət dili elan olundu. Bu, ana dilinin idarəetmədə, məktəbdə və mətbuatda mövqeyini möhkəmləndirən hüquqi əsas idi.
1959-cu ildə Mustafayev vəzifəsindən azad edildi. Onun getməsinin səbəbləri barədə tarixçilər arasında vahid fikir yoxdur: bəzi müəlliflər Moskvanın onun kadr və mədəniyyət siyasətindən narazılığını göstərir. Sovet sistemində respublika rəhbərlərinin vəzifəyə gəlməsi və getməsi KPSS rəhbərliyinin nəzarətində idi; buna görə milli maraqlar yalnız mərkəzin müəyyən etdiyi çərçivədə dəstəklənə bilərdi.
Vəli Axundov (1959–1969)
1959-cu ildə birinci katib Vəli Axundov oldu və 1969-cu ilə qədər respublikaya rəhbərlik etdi. 1956-cı il dövlət dili müddəası onun illərində də qüvvədə qaldı: milli oyanışın hüquqi əsası saxlanıldı və sonralar 1978-ci il Konstitusiyasında da təsbit olundu. 1964-cü ildə Xruşşovun dövrü başa çatdı, SSRİ-də Leonid Brejnevin dövrü başladı.
1967-ci ildə Bakı metropoliteni açıldı. 1969-cu il iyulun 14-də Azərbaycan KP MK-nın plenumu birinci katib vəzifəsinə Heydər Əliyevi seçdi («1970–1980-ci illərdə sosial-iqtisadi yüksəliş: Heydər Əliyevin rəhbərliyi» dərsinə bax; 1978-ci il Konstitusiyası da orada izah olunur).
| Rəhbər | İllər | Dövrə aid hadisələr |
|---|---|---|
| Mir Cəfər Bağırov | 1933–1953 | 1937–1938 repressiyaları; 1945 Elmlər Akademiyası; 1948–1953 deportasiya; 1949 Neft Daşları |
| İmam Mustafayev | 1954–1959 | 1956: dövlət dili maddəsi; yumşalma; 1959-da vəzifədən azad edilmə |
| Vəli Axundov | 1959–1969 | 1967: Bakı metrosu; 1964-dən SSRİ-də Brejnev dövrü; dövlət dili müddəası qüvvədə |
| Heydər Əliyev | 14.07.1969 – | növbəti dərsin mövzusu |
Elm və təhsil: müharibə illəri və sonrası
Müharibə illərində də mədəni həyat dayanmadı: 1944-cü ildə Azərbaycan SSR-in himni yarandı (musiqisi Ü. Hacıbəyliyə məxsusdur), 1945-ci ilin yanvarında isə SSRİ EA-nın Azərbaycan filialının bazasında Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası yaradıldı. Akademiya neft və geologiya, kimya, tarix, dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq sahələrində tədqiqatları birləşdirdi, ilk prezidenti Mir Əsədulla Mirqasımov oldu.
Müharibədən sonra məktəb şəbəkəsi bərpa olundu: yeddillik məcburi təhsil 1949-cu ildən tətbiq edildi, 1950-ci illərin sonundan isə səkkizillik təhsilə keçid başladı. Ali təhsilin əsas mərkəzi 1919-cu ildə yaradılmış Bakı Dövlət Universiteti idi. Ədəbiyyatın, musiqinin (Ü. Hacıbəyli, Q. Qarayev, F. Əmirov, Niyazi), təsviri sənətin və kinonun ətraflı icmalı «XX əsrin 40–80-ci illərində mədəniyyət» dərsindədir.
- 1945
Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının yaradılması
- 1949
Yeddillik məcburi təhsilin tətbiqi
- 5 mart 1953
Stalinin ölümü
- 1953
Bağırov birinci katib vəzifəsindən azad edilir
- 1954
İmam Mustafayev birinci katib seçilir
- 1956
KPSS-in XX qurultayında şəxsiyyətə pərəstiş tənqid olunur
- 1956
Bağırov məhkəmə qərarı ilə güllələnir
- 1956
Azərbaycan dili Konstitusiyada dövlət dili elan olunur
- 1959
Mustafayev azad edilir; Vəli Axundov birinci katib olur
- 1964
SSRİ-də Brejnev dövrünün başlanması
- 1967
Bakı metropoliteninin açılışı
- 14 iyul 1969
Heydər Əliyev birinci katib seçilir
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Stalinin ölümü və Beriyanın həbsi (1953) | Bağırovun birinci katib vəzifəsindən azad edilməsi (1953) |
| XX qurultayda şəxsiyyətə pərəstişin tənqidi (1956) | Yumşalmanın dərinləşməsi; Bakıda Bağırovun məhkəməsi və edamı (1956) |
| Yumşalma şəraiti, milli kadrların və ictimai rəyin rolunun artması | 1956: Konstitusiyada dövlət dili maddəsi |
| Bir fikrə görə: Moskvanın Mustafayevin kadr və mədəniyyət siyasətindən narazılığı (mübahisəli) | 1959: Mustafayev vəzifədən azad edilir |
| Azərbaycan KP MK-nın plenumunun qərarı (14 iyul 1969) | Heydər Əliyev birinci katib seçilir |
| Cəhət | Mustafayev | Axundov |
|---|---|---|
| İllər | 1954–1959 | 1959–1969 |
| Ən məşhur addım | 1956: dövlət dili maddəsi | 1967: Bakı metrosu |
| SSRİ-nin rəhbəri | Nikita Xruşşov | Xruşşov (1964-ə qədər), sonra Leonid Brejnev |
| Oxşar cəhət | Stalindən sonra Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi; dövlət dili maddəsi qüvvədə idi | Stalindən sonra Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi; dövlət dili maddəsi qüvvədə idi |
Mənbə və DİM tipli tapşırıqlar
Mənbə (uyğunlaşdırılmış mətn): Azərbaycan SSR Konstitusiyasına edilən bir əlavə haqqında — məktəb dərsliyindəki izahın əsasında.
Azərbaycan SSR Ali Soveti Konstitusiyaya əlavə daxil etdi: Azərbaycan dili respublikanın dövlət dilidir. Bu qərar Stalinin ölümündən, Bağırovun vəzifədən getməsindən və Moskvada keçirilən qurultayda keçmişin tənqidindən sonra, yumşalma şəraitində qəbul olundu.
Əlavə ana dilinə hüquqi əsas verirdi, lakin siyasi sistemin əsasları — bir partiyanın hakimiyyəti və mərkəzin nəzarəti — dəyişmədi. Respublikanın rəhbəri o vaxt Mərkəzi Komitənin birinci katibi idi.
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə hansı əlavədən söhbət gedir, o hansı ildə qəbul olunub və həmin vaxt respublikaya kim rəhbərlik edirdi? Adlandırın.
2) Bu addımın qəbuluna şərait yaradan iki siyasi hadisəni göstərin.
3) Bu addımın mətndə deyilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Mətndən: Stalinin ölümündən sonra siyasi rejimdə yumşalma; Bağırovun vəzifədən getməsi; Moskvada qurultayda keçmişin (şəxsiyyətə pərəstişin) tənqidi. İki hadisə — 1; bir hadisə — ½.
3) Məsələn: ana dilinin məktəbdə və mətbuatda hüquqi mövqeyi möhkəmləndi; dövlət dili statusu sonrakı illərdə, 1978-ci il Konstitusiyasında da saxlanıldı. Bal: iki nəticə — 1; biri — ½.
Xronologiya
Məsələ
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. Mustafayevin vəzifədən azad edilməsi
2. Elmlər Akademiyasının yaradılması
3. Bakı metrosunun açılması
4. Dövlət dili maddəsinin qəbulu
5. Bağırovun vəzifədən azad edilməsi
A) 2, 5, 4, 1, 3 B) 2, 4, 5, 1, 3 C) 5, 2, 4, 1, 3 D) 2, 5, 1, 4, 3 E) 2, 5, 4, 3, 1
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: ən qədim (2) və ən gec (3) hadisəni yerinə qoyun: A, B, D 2 ilə başlayıb 3 ilə bitir, C və E isə uclardan birini pozur. A, B, D arasında ortanı yoxlayın: 5 (1953), sonra 4 (1956), sonra 1 (1959).
Cavab: A.
Kombinasiya
Məsələ
Vəli Axundovun rəhbərliyi dövrünə (1959–1969) aiddir:
1. Bakı metrosunun açılması
2. Dövlət dili maddəsinin qəbulu
3. SSRİ-də Brejnev dövrünün başlanması
4. Bağırovun vəzifədən azad edilməsi
5. Bağırovun güllələnməsi
A) 1, 2 B) 1, 3 C) 2, 4 D) 3, 4, 5 E) 1, 3, 5
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: 1959–1969 aralığına yalnız 1967 və 1964 düşür, yəni 1 və 3. 2, 4, 5 isə Axundovdan əvvəldir (1953–1956).
Addım 3: 2, 4 və ya 5 olan variantları (A, C, D, E) atın.
Cavab: B.
«Aid deyil»
Məsələ
İmam Mustafayevin rəhbərliyi dövrünə (1954–1959) aid deyil:
A) 1954-cü ildə birinci katib seçilməsi
B) Azərbaycan dilinin dövlət dili elan edilməsi
C) siyasi rejimdə yumşalma
D) 1937–1938-ci illərin kütləvi repressiyaları
E) 1959-cu ildə vəzifədən azad edilmə
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: 1937–1938-ci illər Bağırov dövrüdür, Stalinin sağlığında.
Cavab: D.
Yadda saxla
- Stalinin ölümündən (1953) sonra siyasi rejimdə yumşalma başladı; lakin bir partiyanın hakimiyyəti və mərkəzin nəzarəti qaldı.
- Bağırov 1953-də vəzifədən azad edildi, 1956-da Bakıdakı məhkəmə qərarı ilə güllələndi.
- İmam Mustafayev (1954–1959) dövründə, 1956-cı ildə Azərbaycan dili Konstitusiyada dövlət dili elan edildi; 1959-da o, vəzifədən azad edildi (səbəblər mübahisəlidir).
- Vəli Axundov (1959–1969) dövründə Bakı metrosu açıldı (1967); 1964-dən SSRİ-də Brejnev dövrü başladı; 14 iyul 1969-da Heydər Əliyev birinci katib seçildi.
- 1945-də Elmlər Akademiyası yaradıldı; müharibədən sonra məktəb şəbəkəsi bərpa olundu, yeddillik məcburi təhsil 1949-cu ildən tətbiq edildi.