Dizilerin ve fonksiyonların limiti

Dizinin limiti, monoton ve sınırlı diziler ve e sayısı, fonksiyonun bir noktada ve sonsuzda limiti, 0/0 ve ∞/∞ belirsizliklerinin giderilmesi, temel trigonometrik limitler ve parametreli süreklilik soruları — DİM giriş sınavı tarzında.

  • 11. sınıf
  • 25 dk
  • 12 soru
  • Ders 69 / 92

Bu derste öğreneceklerin

  • Dizilerin limitini bulmak: n’nin en büyük kuvvetine bölmek, eşlenikle çarpmak ve (1 + k/n)ⁿ → eᵏ sonucunu kullanmak
  • Fonksiyonun bir noktada, tek taraflı ve sonsuzdaki limitini hesaplamak; rasyonel fonksiyonun x → ∞ iken limitini dereceleri karşılaştırarak (parametreli olarak da) bulmak
  • 0/0 belirsizliğini çarpanlara ayırma, eşlenik ve temel limitlerle gidermek; x → π/4 gibi noktalardaki trigonometrik limitleri hesaplamak
  • Fonksiyonun bir noktada sürekliliğini incelemek ve süreklilik koşulundan parametreyi bulmak

Murad bir kapıdan 1 metre uzakta duruyor ve her adımda kalan mesafenin yarısını yürüyor. İlk adımdan sonra 1/2 m, ikinciden sonra 3/4 m, üçüncüden sonra 7/8 m, n adımdan sonra ise 1 − 1/2ⁿ metre yol almış oluyor. Bu sayılar — 0,5; 0,75; 0,875; 0,9375; … — hiçbir zaman 1’e eşit olmuyor ama 1’e istediğimiz kadar yaklaşıyor. Matematikte bu kısaca şöyle söylenir: bu dizinin limiti 1’dir. Limit, analizin temelidir: sonraki derslerde hem türevi hem de integrali limit yardımıyla kuracağız. Azerbaycan’daki DİM giriş sınavının II aşamasında bu konu «Funksiyanın limiti» (fonksiyonun limiti) başlığıyla gelir; 2026’da hem I hem de II grubun sınavında limitle ilgili kodlanan bir soru vardı — cevabı tek bir sayı olan soru.

Dizinin limiti

“Diziler ve aritmetik dizi” dersinden biliyoruz ki dizi, numaralandırılmış bir sayı listesidir: a₁, a₂, a₃, …, aₙ, … Şimdi bizi tek tek terimler değil, n büyüdükçe terimlerin nereye gittiği ilgilendiriyor. Örneğin aₙ = 1/n dizisinin terimleri 1; 0,5; 0,33…; 0,25; …; 0,01 (n = 100); 0,001 (n = 1000) olur ve sıfıra yaklaşır. aₙ = (−1)ⁿ dizisi ise −1 ile 1 arasında gidip gelir ve hiçbir sayıya yaklaşmaz.

Dizinin limitiTanım

Her küçük pozitif ε sayısı için n > N olduğunda |aₙ − A| < ε olacak şekilde bir N sıra numarası bulunabiliyorsa A sayısına (aₙ) dizisinin limiti denir. Basitçe: belli bir sıradan sonra bütün terimler A’nın seçtiğimiz her dar komşuluğuna düşer. Gösterim: lim (n→∞) aₙ = A. Limiti olan diziye yakınsak, limiti olmayana ıraksak dizi denir.

Tanım iş başında

Problem

1) aₙ = (2n + 1)/n dizisinin limitinin 2 olduğunu göster ve ε = 0,01 için N’yi bul.
2) aₙ = (−1)ⁿ ve bₙ = n² dizilerinin limiti var mı?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) aₙ = 2 + 1/n olduğundan |aₙ − 2| = 1/n.
1/n < 0,01 ⇔ n > 100. Yani N = 100: 101. terimden itibaren bütün terimler (1,99; 2,01) aralığına düşer. ε ne kadar küçük olursa olsun N = 1/ε alınabilir; demek ki lim (n→∞) aₙ = 2.
2) (−1)ⁿ: terimler −1, 1, −1, 1, … Ne 1’in ne de −1’in yakınında kalırlar — limit yoktur, dizi ıraksaktır.
n²: 1, 4, 9, 16, … terimleri sınırsız büyür. Sonlu limit yoktur; lim (n→∞) n² = ∞ diye yazılır ama ∞ bir sayı değildir ve dizi yine ıraksaktır.
lim (n→∞) c = clim (n→∞) 1/n = 0lim (n→∞) 1/nᵏ = 0 (k > 0)lim (n→∞) qⁿ = 0 (|q| < 1)lim (n→∞) c = clim (n→∞) 1/n = 0lim (n→∞) 1/nᵏ = 0 (k > 0)lim (n→∞) qⁿ = 0 (|q| < 1)

Burada

c
sabit sayı
k
pozitif üs
q
|q| < 1 olan bir sayı (sonsuz azalan geometrik dizinin ortak çarpanı gibi)

Temel limitler: karmaşık ifadelerin limitini her zaman bu basit limitlere indirgeriz.

lim (aₙ ± bₙ) = A ± Blim (aₙ · bₙ) = A · Blim (aₙ/bₙ) = A / B (B ≠ 0)lim (aₙ ± bₙ) = A ± Blim (aₙ · bₙ) = A · Blim (aₙ/bₙ) = A / B (B ≠ 0)

Burada

A, B
lim aₙ = A ve lim bₙ = B — sonlu limitler

Limit kuralları yalnızca iki limit de sonlu olduğunda (bölümde ayrıca B ≠ 0 iken) uygulanır.

Kesir biçimindeki bir dizide pay da payda da sonsuza gider — bu ∞/∞ belirsizliğidir ve kurallar doğrudan uygulanamaz. Temel yöntem: payı ve paydayı paydadaki n’nin en büyük kuvvetine bölmek. O zaman 1/n, 5/n² gibi terimler sıfıra gider ve yalnızca baş terimlerin katsayıları kalır.

Kesir biçimindeki diziler

Problem

Limiti bul:
1) aₙ = (3n² − n)/(2n² + 5);
2) aₙ = (4n + 7)/(n² + 1);
3) aₙ = (5 · 3ⁿ + 2ⁿ)/(3ⁿ⁺¹ − 4);
4) aₙ = √(n² + 6n) − n.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Payı ve paydayı n²’ye böleriz: aₙ = (3 − 1/n)/(2 + 5/n²). n → ∞ iken 1/n → 0 ve 5/n² → 0 olduğundan limit 3/2 = 1,5 olur.
2) Yine n²’ye böleriz: (4/n + 7/n²)/(1 + 1/n²) → 0/1 = 0. Payın derecesi paydanınkinden küçüktür — limit 0’dır.
3) Burada “en güçlü” terim 3ⁿ’dir. Payı ve paydayı 3ⁿ’ye böleriz: (5 + (2/3)ⁿ)/(3 − 4/3ⁿ). (2/3)ⁿ → 0 (|q| < 1) ve 4/3ⁿ → 0 olduğundan limit 5/3’tür.
4) Bu ∞ − ∞ belirsizliğidir. Eşlenikle çarpıp böleriz: (n² + 6n − n²)/(√(n² + 6n) + n) = 6n/(√(n² + 6n) + n). Payı ve paydayı n’ye bölelim: 6/(√(1 + 6/n) + 1) → 6/(1 + 1) = 3.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Monoton diziler ve e sayısı

Monoton ve sınırlı diziTanım

(aₙ) dizisi her n için aₙ₊₁ > aₙ ise artan, aₙ₊₁ < aₙ ise azalan dizidir; artan ve azalan dizilere monoton dizi denir. Her n için |aₙ| ≤ M olacak şekilde bir M sayısı varsa dizi sınırlıdır; yalnızca aₙ ≤ M sağlanıyorsa dizi üstten sınırlıdır.

Weierstrass teoremi: monoton ve sınırlı bir dizinin limiti vardır. Nedeni kolayca görülür: artan dizi her adımda yükselir ama M “tavanını” aşamaz; bu yüzden terimleri M’den büyük olmayan bir sayının yakınında toplanır. İki koşul da önemlidir: (−1)ⁿ sınırlıdır ama monoton değildir; n² monotondur ama sınırlı değildir — ikisinin de limiti yoktur.

Monotonluk ve sınırlılık

Problem

1) aₙ = n/(n + 1) dizisinin artan ve sınırlı olduğunu göster, limitini bul.
2) bₙ = 2 + 5/n dizisi için aynı soruları yanıtla.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Farka bakalım: aₙ₊₁ − aₙ = (n + 1)/(n + 2) − n/(n + 1) = ((n + 1)² − n(n + 2))/((n + 1)(n + 2)) = 1/((n + 1)(n + 2)) > 0 — dizi artandır.
n < n + 1 olduğundan 0 < aₙ < 1 — dizi sınırlıdır. Teoreme göre limit vardır: n’ye bölersek aₙ = 1/(1 + 1/n) → 1.
2) 5/(n + 1) < 5/n olduğundan bₙ₊₁ < bₙ — dizi azalandır; 2 < bₙ ≤ 7 — sınırlıdır. Limit: 2 + 0 = 2. Terimler 7; 4,5; 3,67; … yukarıdan 2’ye iner.

Şimdi en ünlü diziye bakalım: aₙ = (1 + 1/n)ⁿ. Parantez 1’e, üs ise sonsuza gidiyor. “1’in her kuvveti 1’dir” düşüncesi burada yanlıştır: taban 1’e eşit değildir, ondan biraz büyüktür ve üs büyümeye devam eder. Hesaplayalım:

n12510100100010⁶
(1 + 1/n)ⁿ22,252,488322,593742,704812,716922,71828
Terimler artar ama 3’ü aşmaz (bu ispatlanabilir).
lim (n→∞) (1 + 1/n)ⁿ = e ≈ 2,71828lim (n→∞) (1 + 1/n)ⁿ = e ≈ 2,71828

Burada

e
irrasyonel bir sayı; doğal logaritmanın (ln x = logₑ x) ve eˣ fonksiyonunun tabanı

İkinci temel limit: (1 + 1/n)ⁿ dizisi artan ve sınırlı olduğundan limiti vardır; bu limit e sayısıdır.

lim (n→∞) (1 + k/n)ⁿ = eᵏlim (n→∞) (1 + k/n)ⁿ = eᵏ

Burada

k
sabit sayı (negatif de olabilir)

Sonuç: n = k · m yazarsak (1 + 1/m)^(km) = ((1 + 1/m)ᵐ)ᵏ → eᵏ elde edilir.

e sayısıyla limitler

Problem

Limiti bul:
1) lim (n→∞) (1 + 1/n)³ⁿ;
2) lim (n→∞) (1 + 2/n)ⁿ;
3) lim (n→∞) ((n − 1)/n)ⁿ;
4) lim (n→∞) (1 + 1/(2n))ⁿ.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) (1 + 1/n)³ⁿ = ((1 + 1/n)ⁿ)³ → e³ ≈ 20,09.
2) k = 2: (1 + 2/n)ⁿ → e² ≈ 7,39.
3) (n − 1)/n = 1 − 1/n, yani k = −1: (1 − 1/n)ⁿ → e⁻¹ = 1/e ≈ 0,368.
4) 1/(2n) = (1/2)/n, yani k = 1/2: limit e^(1/2) = √e ≈ 1,65.

Fonksiyonun limiti: bir noktada ve sonsuzda

Şimdi değişken bir sıra numarası değil, sürekli bir x değişkenidir. f(x) = (x² − 1)/(x − 1) fonksiyonu x = 1’de tanımlı değildir (payda sıfırdır). Ama 1’e yakın noktalardaki değerlerine bakalım:

x0,90,991,011,1
f(x)1,91,992,012,1
x = 1’de f tanımlı değildir ama değerler 2’ye yaklaşır: x ≠ 1 için f(x) = x + 1.

Fonksiyonun bir noktadaki limitiTanım

x, a’ya yaklaşırken (x ≠ a) f(x) değerleri bir A sayısına istediğimiz kadar yaklaşıyorsa A’ya f fonksiyonunun a noktasındaki limiti denir: lim (x→a) f(x) = A. Limit, fonksiyonun a’nın yakınındaki değerlerine bağlıdır, a’daki değerine değil. x, a’ya yalnızca soldan (x < a) yaklaşırsa soldan limit, yalnızca sağdan (x > a) yaklaşırsa sağdan limit elde edilir.

lim (x→a) f(x) = A ⇔ lim (x→a⁻) f(x) = lim (x→a⁺) f(x) = A

Burada

lim (x→a⁻)
soldan limit (x < a)
lim (x→a⁺)
sağdan limit (x > a)

Limit, ancak iki tek taraflı limit de var ve eşitse vardır.

Tek taraflı limitler

Problem

1) x < 2 ise f(x) = x + 1; x ≥ 2 ise f(x) = 5 − x. lim (x→2) f(x) var mı?
2) g(x) = |x|/x fonksiyonunun x = 0’da limiti var mı?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Soldan limit (x < 2, birinci formül): x + 1 → 2 + 1 = 3. Sağdan limit (x > 2, ikinci formül): 5 − x → 5 − 2 = 3. Tek taraflı limitler eşittir; demek ki lim (x→2) f(x) = 3.
2) x > 0 iken |x| = x ve g(x) = 1; x < 0 iken |x| = −x ve g(x) = −1. Sağdan limit 1, soldan limit −1’dir. Farklı oldukları için limit yoktur (grafikte bir “sıçrama” vardır).

Polinomlar, kökler, eˣ, ln x, sin x, cos x ve bunlardan kurulan kesirler tanım kümelerinin her noktasında süreklidir (bunu son bölümde netleştireceğiz). Böyle bir noktada limit fonksiyonun değerine eşittir: x = a yazmak yeterlidir. Sınav limitleri, yerine koyunca 0/0 ya da ∞/∞ çıktığı için “zordur”.

Yerine koyarak

Problem

1) lim (x→2) (x³ − 3x + 1);
2) lim (x→π/3) (2cos x + tan²x);
3) lim (x→1) (x + 3)/(x² + 1).

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) 2³ − 3 · 2 + 1 = 8 − 6 + 1 = 3.
2) cos(π/3) = 1/2, tan(π/3) = √3: 2 · 1/2 + (√3)² = 1 + 3 = 4.
3) (1 + 3)/(1 + 1) = 4/2 = 2. Payda sıfır olmadığından yerine koymak yeterlidir.

Sonsuzda limit. lim (x→∞) f(x) = A yazılışı, |x| sınırsız büyüdükçe f(x)’in A’ya yaklaştığı anlamına gelir. Temel bilgi dizilerdekiyle aynıdır: lim (x→∞) c/xᵏ = 0 (k > 0). Rasyonel fonksiyonda payı ve paydayı paydadaki x’in en büyük kuvvetine böleriz; sonunda yalnızca baş terimler “hayatta kalır”.

lim (x→∞) (aₘxᵐ + … + a₀)/(bₖxᵏ + … + b₀) = aₘ/bₖ, eğer m = klim (x→∞) (aₘxᵐ + … + a₀)/(bₖxᵏ + … + b₀) = aₘ/bₖ, eğer m = k

Burada

m, k
payın ve paydanın dereceleri
aₘ, bₖ
baş katsayılar (en yüksek dereceli terimlerin katsayıları, ≠ 0)

x → ∞ iken rasyonel fonksiyonun limiti: m < k ise 0, m = k ise aₘ/bₖ, m > k ise sonlu limit yoktur (∞).

Dereceleri karşılaştırıyoruz

Problem

x → ∞ iken limiti bul:
1) (6x³ − 2x + 1)/(3x³ + x²);
2) (5x² + 4)/(x³ − 2);
3) (x³ + 1)/(4x² − x);
4) (2x − 1)²/(x² + 5);
5) √(x² + 8x) − x.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) m = k = 3: limit 6/3 = 2.
2) m = 2 < k = 3: limit 0.
3) m = 3 > k = 2: sonlu limit yoktur, ifade sonsuza gider.
4) Dikkat: (2x − 1)² = 4x² − 4x + 1; baş katsayı 2 değil, 4’tür. m = k = 2: limit 4/1 = 4.
5) ∞ − ∞ (x > 0). Eşlenikle: (x² + 8x − x²)/(√(x² + 8x) + x) = 8x/(√(x² + 8x) + x). x’e bölelim: 8/(√(1 + 8/x) + 1) → 8/2 = 4.

DİM tarzı: kodlanan soru (parametre)

Problem

a’nın hangi değeri için lim (x→∞) ((a² − 4)x³ + (a + 1)x² − 5)/(x² + 3) = 3 eşitliği doğrudur?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Paydanın derecesi 2’dir. Payda x³ terimi kalsaydı payın derecesi 3 > 2 olur ve sonlu limit olmazdı. Demek ki a² − 4 = 0, yani a = 2 veya a = −2.
2) O zaman payın derecesi 2’dir ve limit baş katsayıların oranıdır: (a + 1)/1 = a + 1.
3) a + 1 = 3 ⇒ a = 2. Kontrol: a = −2 için limit −2 + 1 = −1 ≠ 3 olduğundan bu değer uygun değildir.
Cevap: 2.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Birinci grafik ((a² − 4)x³ + (a + 1)x² − 5)/(x² + 3) fonksiyonu, ikincisi y = 3 doğrusudur. a = 2 iken grafik iki tarafta da y = 3 doğrusuna yapışır. a = −2 iken y = −1 doğrusuna yaklaşır; a’nın diğer değerlerinde ise grafik yukarı veya aşağı “kaçar” — sonlu limit yoktur.

DİM tarzı: kapalı uçlu soru

Problem

lim (x→∞) (ax² − 3x + 1)/(4x² + x) = −2 ise a’yı bulunuz.
A) −2 B) −8 C) 8 D) −1/2 E) 2

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Payın ve paydanın dereceleri eşittir (2), bu yüzden limit baş katsayıların oranıdır: a/4 = −2 ⇒ a = −8.
Cevap: B. (−1/2 seçeneği −2’yi 4’e bölenler, 8 ise işareti kaybedenler içindir.)

0/0 belirsizliği ve temel limitler

x = a yazınca 0/0 çıkıyorsa bu bir cevap değil, bir belirsizliktir: x → 0 iken x/x → 1, x²/x → 0, 5x/x → 5 — hepsi “0/0” biçimindedir ama limitleri farklıdır. Demek ki ifadeyi dönüştürmek gerekir. Temel fikir: limitte x ≠ a olduğundan pay ve paydadaki ortak (x − a) çarpanı sadeleştirilebilir.

  1. 1. Yerine koy

    x = a yaz. Bir sayı çıkarsa cevap odur. c/0 (c ≠ 0) çıkarsa sonlu limit yoktur. 0/0 çıkarsa 2. adıma geç.

  2. 2. (x − a) çarpanını ortaya çıkar

    Polinomları çarpanlarına ayır (a onların köküdür). Kök varsa pay ve paydayı eşlenikle çarp. Trigonometride özdeşlikleri kullan.

  3. 3. Sadeleştir ve yeniden yerine koy

    (x − a) ile sadeleştir (x ≠ a olduğu için izinlidir) ve sadeleşmiş ifadede x = a yaz.

Çarpanlara ayırma

Problem

1) lim (x→−2) (x² + 5x + 6)/(x² − 4);
2) lim (x→1) (x³ − 1)/(x² − 1);
3) lim (x→3) (2x² − 5x − 3)/(x² − 9).

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) x = −2: (4 − 10 + 6)/(4 − 4) = 0/0.
(x + 2)(x + 3)/((x + 2)(x − 2)) = (x + 3)/(x − 2) → 1/(−4) = −0,25.
2) 0/0. Küplerin farkı: x³ − 1 = (x − 1)(x² + x + 1); x² − 1 = (x − 1)(x + 1).
(x² + x + 1)/(x + 1) → 3/2 = 1,5.
3) 0/0. 2x² − 5x − 3 üç teriminin kökleri 3 ve −1/2’dir; bu yüzden 2x² − 5x − 3 = (x − 3)(2x + 1).
(2x + 1)/(x + 3) → 7/6.

Eşlenik

Problem

1) lim (x→4) (√x − 2)/(x − 4);
2) lim (x→0) (√(9 + x) − 3)/x;
3) lim (x→5) (x − 5)/(√(x + 4) − 3);
4) Kodlanan soru: lim (x→1) (√(x + 3) − 2)/(x² − 1) limitini hesaplayınız.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) x − 4 = (√x − 2)(√x + 2) (iki kare farkı), bu yüzden ifade 1/(√x + 2) olur → 1/(2 + 2) = 1/4.
2) Payı ve paydayı √(9 + x) + 3 ile çarparız: (9 + x − 9)/(x(√(9 + x) + 3)) = 1/(√(9 + x) + 3) → 1/6.
3) Kök paydadadır: (x − 5)(√(x + 4) + 3)/(x + 4 − 9) = √(x + 4) + 3 → 3 + 3 = 6.
4) 0/0. √(x + 3) + 2 ile çarpıp böleriz: (x + 3 − 4)/((x² − 1)(√(x + 3) + 2)) = (x − 1)/((x − 1)(x + 1)(√(x + 3) + 2)) = 1/((x + 1)(√(x + 3) + 2)) → 1/(2 · 4) = 1/8.
Cevap: 0,125.

Şimdi trigonometrik 0/0’a geçelim. Açı radyanla ölçüldüğünde küçük x için sin x neredeyse x’e eşittir: birim çemberde küçük bir yay, onu geren kirişten çok az farklıdır. Sayılarla: sin 0,5 / 0,5 ≈ 0,9589; sin 0,1 / 0,1 ≈ 0,99833; sin 0,01 / 0,01 ≈ 0,99998. Oran 1’e yaklaşır.

lim (x→0) sin x / x = 1lim (x→0) sin x / x = 1

Burada

x
radyan cinsinden açı

Temel trigonometrik limit.

lim (x→0) sin kx / x = klim (x→0) tan x / x = 1lim (x→0) (1 − cos x)/x² = 1/2lim (x→0) sin kx / x = klim (x→0) tan x / x = 1lim (x→0) (1 − cos x)/x² = 1/2

Burada

k
sabit sayı, k ≠ 0

Sonuçlar: sin kx / x = k · sin kx / (kx); tan x / x = (sin x / x) · (1 / cos x); 1 − cos x = 2sin²(x/2) ≈ 2 · (x/2)² = x²/2.

x → 0 iken trigonometrik limitler

Problem

1) lim (x→0) sin 7x / (2x);
2) lim (x→0) tan 3x / sin 5x;
3) lim (x→0) (1 − cos 6x)/x²;
4) lim (x→0) (1 − cos 2x)/(x · sin 3x).

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) sin 7x / (2x) = (7/2) · sin 7x / (7x) → 7/2 = 3,5.
2) tan 3x / sin 5x = (tan 3x / (3x)) · (5x / sin 5x) · (3x/(5x)) → 1 · 1 · 3/5 = 0,6.
3) 1 − cos 6x = 2sin²3x, dolayısıyla (1 − cos 6x)/x² = 2 · (sin 3x / x)² → 2 · 3² = 18.
4) 1 − cos 2x = 2sin²x. İfade 2sin²x / (x · sin 3x) = 2 · (sin x / x) · (sin x / sin 3x) olur. sin x / sin 3x → 1/3 olduğundan limit 2 · 1 · 1/3 = 2/3’tür.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
y = sin kx / x fonksiyonu x = 0’da tanımlı değildir ama x → 0 iken grafik y = k doğrusuna yaklaşır — sin kx / x → k. k’yi değiştirip kontrol et. x büyüdükçe grafik sıfıra söner: x → ∞ iken sin kx / x → 0.

x → a ≠ 0 iken. Örneğin x → π/4 iken sin x / x formülü doğrudan işlemez. Yerine koyunca 0/0 çıkıyorsa iki yol vardır: 1) özdeşliklerle sıfır olan çarpanı ortaya çıkarıp sadeleştirmek: cos 2x = (cos x − sin x)(cos x + sin x), 4sin²x − 1 = (2sin x − 1)(2sin x + 1), sin 2α = 2sin α cos α; 2) t = x − a dönüşümü yapmak (t → 0) ve indirgeme formüllerini kullanmak.

Sıfırdan farklı bir noktada trigonometrik limit

Problem

1) lim (x→π/4) cos 2x / (cos x − sin x);
2) lim (x→π/6) (4sin²x − 1)/(2sin x − 1);
3) lim (x→π/3) sin 3x / sin 6x;
4) lim (x→π) sin x / (x − π).

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) cos(π/2) = 0 ve cos(π/4) − sin(π/4) = 0 — 0/0.
cos 2x = (cos x − sin x)(cos x + sin x); sadeleştirmeden sonra cos x + sin x → √2/2 + √2/2 = √2 ≈ 1,41.
2) sin(π/6) = 1/2: 0/0. İki kare farkı: (2sin x − 1)(2sin x + 1)/(2sin x − 1) = 2sin x + 1 → 2 · 1/2 + 1 = 2.
3) sin π = 0, sin 2π = 0 — 0/0. sin 6x = 2sin 3x cos 3x olduğundan ifade 1/(2cos 3x) → 1/(2cos π) = −1/2.
4) t = x − π → 0. sin x = sin(π + t) = −sin t; demek ki ifade −sin t / t → −1.

DİM tarzı: kodlanan soru

Problem

lim (x→π/4) (1 − tan x)/(cos 2x) limitini hesaplayınız.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) tan(π/4) = 1, cos(π/2) = 0 — 0/0.
2) 1 − tan x = (cos x − sin x)/(cos x) ve cos 2x = (cos x − sin x)(cos x + sin x).
3) Sadeleştirmeden sonra: 1/(cos x · (cos x + sin x)).
4) x = π/4: 1/((√2/2) · √2) = 1/1 = 1.
Cevap: 1.

Artımlar ve süreklilik

Değişkenin artımı Δx = x − x₀ ve fonksiyonun artımı Δf = f(x₀ + Δx) − f(x₀), bir sonraki ders olan “Artım ve türevin tanımı”nın dilidir. Bu dilde süreklilik şöyle ifade edilir: Δx → 0 iken Δf → 0 oluyorsa f fonksiyonu x₀ noktasında süreklidir. Yani değişkendeki küçük bir değişim fonksiyonda da yalnızca küçük bir değişime yol açar ve grafikte kopukluk yoktur.

Artımlar küçülüyor

Problem

f(x) = x² − 3x, x₀ = 2. Δx = 0,1 ve Δx = 0,01 için Δf’yi hesapla, sonra Δf’yi Δx cinsinden yaz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

f(2) = 4 − 6 = −2.
Δx = 0,1: f(2,1) = 4,41 − 6,3 = −1,89; Δf = −1,89 − (−2) = 0,11.
Δx = 0,01: f(2,01) = 4,0401 − 6,03 = −1,9899; Δf = 0,0101.
Genel olarak: f(2 + Δx) = 4 + 4Δx + (Δx)² − 6 − 3Δx = −2 + Δx + (Δx)²; bu yüzden Δf = Δx + (Δx)² → 0. Fonksiyon x₀ = 2’de süreklidir.

Bir noktada süreklilikTanım

Üç koşul sağlanıyorsa f fonksiyonu x₀ noktasında süreklidir: 1) f(x₀) tanımlıdır; 2) lim (x→x₀) f(x) vardır (soldan ve sağdan limitler eşittir); 3) bu limit f(x₀)’a eşittir. Koşullardan biri bozulursa x₀ bir süreksizlik noktasıdır.

lim (x→x₀) f(x) = f(x₀) ⇔ lim (Δx→0) Δf = 0

Burada

x₀
incelenen nokta
Δx, Δf
değişkenin ve fonksiyonun artımları

Sürekliliğin iki denk yazılışı: limit değere eşittir ya da küçük artım küçük artım verir.

  1. 1. Soldan limit

    x < x₀ için yazılan formülde x → x₀ al.

  2. 2. Sağdan limit

    x > x₀ için yazılan formülde x → x₀ al.

  3. 3. Noktadaki değer

    f(x₀)’ı x = x₀ için verilen formülle hesapla.

  4. 4. Eşitle ve kontrol et

    Üç sayıyı eşitle, parametreyi bul ve bulduğun değeri yerine koyarak kontrol et.

Süreklilik ve parametre

Problem

a’nın hangi değeri için fonksiyon süreklidir?
1) f(x) = (x² − 4)/(x − 2), x ≠ 2; f(2) = a.
2) x < 1 ise f(x) = x² + a; x ≥ 1 ise f(x) = 3x − 1.
3) f(x) = sin 3x / x, x ≠ 0; f(0) = a + 1.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) lim (x→2) (x − 2)(x + 2)/(x − 2) = lim (x→2) (x + 2) = 4. Süreklilik için f(2) = 4, yani a = 4.
2) Soldan limit: 1 + a. Sağdan limit ve f(1): 3 · 1 − 1 = 2. 1 + a = 2 ⇒ a = 1.
3) lim (x→0) sin 3x / x = 3; demek ki a + 1 = 3 ⇒ a = 2.

DİM tarzı: tam yazılı çözüm

Problem

x < 1 ise f(x) = ax − 1; f(1) = 3; x > 1 ise f(x) = x² + b. Fonksiyon x = 1’de sürekli ise a + b toplamını bulunuz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Çözüm. Süreklilik tanımına göre soldan limit, sağdan limit ve f(1) eşit olmalıdır.
1) Soldan limit: x < 1 iken f(x) = ax − 1 olduğundan lim (x→1⁻) f(x) = a − 1.
2) Sağdan limit: x > 1 iken f(x) = x² + b olduğundan lim (x→1⁺) f(x) = 1 + b.
3) Koşula göre f(1) = 3.
4) a − 1 = 3 ⇒ a = 4; 1 + b = 3 ⇒ b = 2.
5) Kontrol: a = 4, b = 2 için iki tek taraflı limit de 3’e eşittir ve f(1) = 3 — fonksiyon süreklidir.
Cevap: a + b = 6.
Kodlanan sorular: cevabı sayıyla yaz
  1. 1.lim (n→∞) (5n² + 1)/(2n² − n) =
  2. 2.lim (x→3) (x² − 9)/(x − 3) =
  3. 3.lim (x→0) sin 6x / (3x) =
  4. 4.lim (x→0) (1 − cos 4x)/x² =
  5. 5.lim (x→∞) (√(x² + 10x) − x) =
  6. 6.lim (n→∞) (1 + 3/n)ⁿ = eᵏ, k =

Unutma

  • lim (n→∞) aₙ = A: belli bir sıradan sonra bütün terimler A’nın her dar komşuluğundadır; kesir biçimindeki dizide payı ve paydayı n’nin en büyük kuvvetine böleriz.
  • Monoton ve sınırlı dizinin limiti vardır (Weierstrass teoremi); (1 + 1/n)ⁿ → e ≈ 2,718 ve (1 + k/n)ⁿ → eᵏ.
  • lim (x→a) f(x) ancak soldan ve sağdan limitler eşitse vardır; x → ∞ iken rasyonel fonksiyonun limitini dereceler belirler: m < k ise 0, m = k ise baş katsayıların oranı, m > k ise sonlu limit yoktur.
  • 0/0 bir cevap değildir: çarpanlara ayır, eşlenikle çarp ya da temel limitleri uygula — sin x / x → 1, sin kx / x → k, (1 − cos x)/x² → 1/2 (x → 0, radyan).
  • x → a ≠ 0 iken trigonometrik 0/0, cos 2x = (cos x − sin x)(cos x + sin x) gibi özdeşliklerle ya da t = x − a dönüşümüyle giderilir.
  • f fonksiyonu x₀’da süreklidir ⇔ lim (x→x₀) f(x) = f(x₀) ⇔ Δx → 0 iken Δf → 0; parametreli soruda soldan limit, sağdan limit ve f(x₀) eşitlenir.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 12

Soru 1 / 12. lim (n→∞) (1 + 1/n)ⁿ neye eşittir?