Bir aracın yol bilgisayarı hızı her saniye kaydediyor. Araç ne kadar yol gitti? Hız sabit olsaydı yol = hız × zaman olurdu; ama hız sürekli değişiyor. Yolculuğu çok küçük zaman aralıklarına bölelim, her birinde hızı zamanla çarpalım, çarpımları toplayalım ve aralıkları küçültelim: sonuç bir integraldir. Şaşırtıcı biçimde, onu hesaplamak için türev almayı tersine çevirmek yeterlidir.
İlkel fonksiyon ve belirsiz integral
İlkel fonksiyon (ters türev)Tanım
Bir aralığın her noktasında F′(x) = f(x) ise F'ye f'nin o aralıktaki ilkel fonksiyonu denir. Örneğin x³/3, x²'nin bir ilkel fonksiyonudur; x³/3 + 5 ve x³/3 − π da öyledir: herhangi iki ilkel fonksiyon bir sabit kadar farklıdır.
Burada
- ∫
- integral işareti
- f(x)
- integrali alınan fonksiyon
- dx
- integrasyon değişkeninin x olduğunu gösterir
- C
- keyfi sabit
Belirsiz integral, ilkel fonksiyonların tüm ailesidir. Doğrusallık: ∫ (a · f + b · g) dx = a ∫ f dx + b ∫ g dx.
| f(x) | ∫ f(x) dx | Not |
|---|---|---|
| xⁿ | xⁿ⁺¹ / (n + 1) + C | n ≠ −1; ∫ x³ dx = x⁴/4 + C |
| 1 / x | ln |x| + C | x ≠ 0; n = −1 durumu |
| eˣ | eˣ + C | kendi ilkel fonksiyonudur |
| aˣ | aˣ / ln a + C | a > 0, a ≠ 1 |
| sin x | −cos x + C | eksi işaretine dikkat |
| cos x | sin x + C | x radyan cinsinden |
| 1 / cos² x | tan x + C | cos x ≠ 0 |
| 1 / sin² x | −cot x + C | sin x ≠ 0 |
| 1 / (1 + x²) | arctan x + C | tüm x |
| 1 / √(1 − x²) | arcsin x + C | |x| < 1 |
| 1 / (x² + a²) | (1/a) arctan(x/a) + C | a ≠ 0 |
Burada
- F
- f'nin bir ilkel fonksiyonu
- k, b
- sabitler, k ≠ 0
Doğrusal argüman kuralı: ∫ cos 3x dx = (1/3) sin 3x + C, ∫ e²ˣ⁺¹ dx = (1/2) e²ˣ⁺¹ + C, ∫ dx/(2x − 5) = (1/2) ln|2x − 5| + C.
Tabloyla integral alma
Problem
a) ∫ (3x² − 4/x + 2eˣ) dx
b) ∫ (√x + 1/x²) dx
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) Üslü biçimde yazalım: x^(1/2) + x⁻². ∫ x^(1/2) dx = x^(3/2)/(3/2) = (2/3)x^(3/2); ∫ x⁻² dx = x⁻¹/(−1) = −1/x.
Cevap: (2/3)x√x − 1/x + C.
Kontrol: ((2/3)x^(3/2))′ = x^(1/2) = √x ve (−1/x)′ = 1/x². ✓
Etkileşimli
Belirli integral: Riemann toplamları
f, [a, b] aralığında sürekli olsun. Aralığı genişliği Δx = (b − a)/n olan n eşit parçaya bölelim, her parçada bir xᵢ* noktası seçelim ve Riemann toplamını ∑ f(xᵢ*) · Δx oluşturalım: n ince dikdörtgenin toplam alanı. n → ∞ iken toplamlar tek bir sayıya, yani belirli integrale yaklaşır. f ≥ 0 ise bu, grafiğin altındaki alandır; f < 0 olan yerlerde alan eksi işaretle sayılır (işaretli alan).
Burada
- a, b
- integralin alt ve üst sınırları
- xᵢ*
- i. alt aralıkta seçilen nokta
- Δx
- her alt aralığın genişliği
Belirli integralin tanımı (Riemann). ∫ işareti “toplam” (summa) sözcüğünün uzatılmış S harfidir; dx ise Δx'i hatırlatır.
Dikdörtgenlerle alan
Problem
∫₀¹ x² dx integralini n = 4 dikdörtgenle, sağ ve sol uç noktaları kullanarak tahmin edin.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
R₄ = (1/16 + 4/16 + 9/16 + 16/16) · 1/4 = 30/64 ≈ 0,469.
Sol uçlar 0, 1/4, 1/2, 3/4: L₄ = (0 + 1/16 + 4/16 + 9/16) · 1/4 = 14/64 ≈ 0,219.
Gerçek alan bu ikisinin arasındadır. n dikdörtgen için Rₙ = (n + 1)(2n + 1)/(6n²) → 2/6 = 1/3 (n → ∞).
Analizin temel teoremi
Milyonlarca dikdörtgeni toplamak yorucudur. Newton ve Leibniz'in büyük buluşu alanı ilkel fonksiyona bağlar. A(x) = ∫ₐˣ f(t) dt alan fonksiyonunu düşünelim. x'i h kadar artırınca genişliği h, yüksekliği yaklaşık f(x) olan ince bir şerit eklenir: A(x + h) − A(x) ≈ f(x) · h. h'ye bölüp h → 0 alırsak A′(x) = f(x) olur. Yani alan fonksiyonu, f'nin bir ilkel fonksiyonudur!
Burada
- ∫ₐˣ f(t) dt
- alan fonksiyonu A(x), üst sınırı değişken olan integral
- t
- integrasyon değişkeni (x ile karışmasın diye farklı harf)
Temel teorem, 1. kısım: türev almak integrali “geri alır”.
Burada
- F
- f'nin herhangi bir ilkel fonksiyonu
- F(x) |ₐᵇ
- F(b) − F(a) farkının kısa gösterimi
Newton–Leibniz formülü (temel teoremin 2. kısmı). C sabiti farkta sadeleşir; bu yüzden herhangi bir ilkel fonksiyon kullanılabilir.
Etkileşimli
Newton–Leibniz ile hesaplama
Problem
a) ∫₀¹ x² dx b) ∫₀^π sin x dx c) ∫₁^e dx/x d) ∫₀² (3x² − 2x + 1) dx
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) [−cos x]₀^π = −cos π + cos 0 = 1 + 1 = 2. Sinüs eğrisinin bir “kemerinin” alanı 2'dir.
c) [ln x]₁^e = ln e − ln 1 = 1.
d) [x³ − x² + x]₀² = 8 − 4 + 2 = 6.
- Sınırların yerini değiştirmek işareti değiştirir; ∫ₐᵃ f dx = 0.
- Toplamsallık: her m için ∫ₐᵇ f dx = ∫ₐᵐ f dx + ∫ₘᵇ f dx.
- Doğrusallık: ∫ₐᵇ (αf + βg) dx = α ∫ₐᵇ f dx + β ∫ₐᵇ g dx.
- Karşılaştırma: [a, b]'de f(x) ≤ g(x) ise ∫ₐᵇ f dx ≤ ∫ₐᵇ g dx.
- Simetri: tek f için ∫₋ₐᵃ f dx = 0, çift f için ∫₋ₐᵃ f dx = 2 ∫₀ᵃ f dx.
Eğriler arasındaki alan ve ortalama değer
Burada
- f
- üstteki eğri: [a, b]'de f(x) ≥ g(x)
- g
- alttaki eğri
- a, b
- genellikle eğrilerin kesişme noktalarının apsisleri
İki eğri arasındaki alan: “üstteki eksi alttaki”, sonra integral.
Doğru ile parabol arasındaki alan
Problem
y = x ve y = x² ile sınırlanan bölgenin alanını bulun.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
[0, 1]'de x ≥ x²'dir (örneğin x = 1/2 için 1/2 > 1/4), yani doğru üsttedir.
S = ∫₀¹ (x − x²) dx = [x²/2 − x³/3]₀¹ = 1/2 − 1/3 = 1/6.
Burada
- f̄
- f'nin [a, b] aralığındaki ortalama değeri
- b − a
- aralığın uzunluğu
İntegraller için ortalama değer teoremi: sürekli bir f, aralığın bir c noktasında tam olarak f̄ değerini alır. Yüksekliği f̄ olan dikdörtgenin alanı, grafiğin altındaki alana eşittir.
Ortalama değer ve ortalama hız
Problem
a) sin x'in [0, π] aralığındaki ortalama değerini bulun.
b) Bir cismin hızı v(t) = 3t² m/s'dir. 0 ≤ t ≤ 2 s arasında alınan yolu ve ortalama hızı bulun.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) Yol: s = ∫₀² 3t² dt = [t³]₀² = 8 m.
Ortalama hız: 8/2 = 4 m/s. Kontrol: hız 0'dan 12 m/s'ye çıkar, ortalama bu ikisinin arasındadır.
Unutma
- F′ = f ise F, f'nin ilkel fonksiyonudur ve ∫ f dx = F + C.
- ∫ xⁿ dx = xⁿ⁺¹/(n + 1) + C (n ≠ −1), ∫ dx/x = ln|x| + C, ∫ eˣ dx = eˣ + C.
- Belirli integral, Riemann toplamlarının limitidir: grafiğin altındaki işaretli alan.
- Newton–Leibniz: ∫ₐᵇ f dx = F(b) − F(a); ayrıca d/dx ∫ₐˣ f(t) dt = f(x).
- Eğriler arasındaki alan: ∫ₐᵇ (üstteki − alttaki) dx; ortalama değer: (1/(b − a)) ∫ₐᵇ f dx.