Rasyonel ifadeler (cebirsel kesirler)

Değişkenin alabileceği değerler, kesrin temel özelliği ve çarpanlarına ayırarak sadeleştirme, ortak payda, rasyonel ifadelerle dört işlem, uzun sadeleştirme zincirleri ve paydayı sıfır yapan değerlerin kontrolüyle rasyonel denklemler.

  • 8. sınıf
  • 25 dk
  • 12 soru
  • Ders 15 / 92

Bu derste öğreneceklerin

  • Bir rasyonel ifadeyi tanımsız yapan değerleri bulmak ve kesrin ne zaman sıfıra eşit olduğunu belirlemek
  • Payı ve paydayı çarpanlarına ayırarak kesirleri sadeleştirmek
  • Ortak paydayı bulmak ve rasyonel ifadelerle dört işlemi, uzun zincirler dahil, yapmak
  • Rasyonel denklemleri çözmek ve paydayı sıfır yapan kökleri elemek

Leyla büyükannesinin evine 12 km yolu bisikletle gidiyor. Hızı v km/h ise yol 12/v saat sürer. Saatte 2 km daha hızlı giderse ne kadar zaman kazanır? Cevap: 12/v − 12/(v + 2) saat. Bu ifadenin paydasında bir değişken var; bu bir rasyonel ifadedir (cebirsel kesirdir). Dersin sonunda onu 24/(v(v + 2)) biçimine getirebileceksin: örneğin v = 4 iken kazanç tam 1 saattir.

Rasyonel ifadelerle çalışmak, sıradan kesirlerle çalışmaya çok benzer: aynı temel özellik, aynı ortak payda, aynı çarpma ve bölme kuralları. Yalnızca iki yenilik var. Birincisi, payda asla sıfır olamaz; bu yüzden değişkenin bazı değerleri yasaktır. İkincisi, sadeleştirmek ve ortak paydayı bulmak için EBOB yerine polinomları çarpanlarına ayırırız; bunu “Polinomları çarpanlarına ayırma” dersinde öğrendik.

Rasyonel ifade ve değişkenin alabileceği değerler

Rasyonel ifade (cebirsel kesir)Tanım

Payı ve paydası polinom olan, paydasında değişken bulunan P/Q biçiminde bir kesir. Örneğin (x + 3)/(x − 5), 7/(a² − 9), 2x/(x² + 4). Toplama, çıkarma, çarpma ve bölme (değişkenli bir ifadeye bölme de dahil) ile oluşturulan ifadelere rasyonel ifadeler denir.

Değişkenin alabileceği değerlerTanım

İfadenin anlamlı olduğu, yani hiçbir paydanın sıfır olmadığı değerler. Diğer değerlerde ifade tanımsızdır: örneğin (x + 3)/(x − 5) kesri x = 5 iken 8/0 olur, sıfıra bölme ise tanımsızdır.

P/Q tanımlı ⇔ Q ≠ 0P/Q = 0 ⇔ P = 0 ve Q ≠ 0P/Q tanımlı ⇔ Q ≠ 0P/Q = 0 ⇔ P = 0 ve Q ≠ 0

Burada

P
pay (bir polinom)
Q
payda (bir polinom)

Bir kesir yalnızca payı sıfır olduğunda sıfıra eşittir; ama o değerde payda sıfır olmamalıdır.

  1. Paydaları yaz

    İfadedeki bütün paydaları, bölmede ise bölenin payını da yaz: A : (B/C) ifadesinde ne C ne de B sıfır olabilir.

  2. Sıfıra eşitle

    Her birini çarpanlarına ayır ve a · b = 0 kuralıyla çöz.

  3. Dışarıda bırak

    Bulunan değerleri x ≠ … biçiminde yaz; geri kalan bütün sayılar kullanılabilir.

Tanımlı olduğu değerler

Problem

Değişkenin hangi değerlerinde ifade tanımlıdır?
1) (x + 3)/(x − 5)
2) 7/(x² − 9)
3) 2x/(x² + 4)
4) (a − 1)/(a² − 5a)

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) x − 5 ≠ 0 ⇒ x ≠ 5.
2) x² − 9 = (x − 3)(x + 3) ≠ 0 ⇒ x ≠ 3, x ≠ −3.
3) x² ≥ 0 olduğundan x² + 4 ≥ 4 > 0; payda hiçbir zaman sıfır olmaz ⇒ x her sayı olabilir.
4) a² − 5a = a(a − 5) ⇒ a ≠ 0, a ≠ 5. Payın sıfır olması yasak değildir: a = 1 iken kesir yalnızca 0’a eşittir.

Kesir ne zaman sıfırdır?

Problem

x’in hangi değerinde kesir sıfıra eşittir?
1) (x − 2)/(x + 3)
2) (x² − 4)/(x − 2)
3) (x² − 3x)/(x − 3)

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) x − 2 = 0 ⇒ x = 2; bu durumda payda 5 ≠ 0 ⇒ x = 2.
2) x² − 4 = 0 ⇒ x = 2 veya x = −2. Ama x = 2 iken payda sıfırdır, bu değer yasaktır ⇒ x = −2.
3) x(x − 3) = 0 ⇒ x = 0 veya x = 3; x = 3 paydayı sıfır yapar ⇒ x = 0.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Kesrin temel özelliği ve sadeleştirme

Sıradan kesirlerde olduğu gibi, bir rasyonel ifadenin payı ve paydası sıfırdan farklı aynı ifadeyle çarpılabilir ya da bölünebilir; kesrin değeri değişmez. Bölme yönü sadeleştirme, çarpma yönü ise kesirleri ortak paydaya getirmek (genişletme) için gereklidir.

P/Q = (P · M)/(Q · M) (M ≠ 0)P/Q = (P · M)/(Q · M) (M ≠ 0)

Burada

P, Q
kesrin payı ve paydası
M
payın ve paydanın ortak çarpanı (sayı, tek terimli ya da polinom), sıfırdan farklı

Kesrin temel özelliği. Sağdan sola okunursa sadeleştirme, soldan sağa okunursa bir çarpanla genişletme.

  1. Çarpanlarına ayır

    Payı ve paydayı çarpanlarına ayır: ortak çarpan, özdeşlikler, gruplandırma, ikinci dereceden üç terimli.

  2. Yasak değerleri not et

    Paydayı sıfır yapan değerleri sadeleştirmeden önce not et: sadeleştirmeden sonra artık görünmezler.

  3. Ortak çarpanları sadeleştir

    Yalnızca bütün çarpanları sil: hem payın hem paydanın içinde bulunan aynı parantezi ya da tek terimliyi.

  4. Kontrol et

    Tanımlı bir değer koy (örneğin x = 1): ilk kesrin ve elde edilen kesrin değerleri aynı olmalıdır.

Kesirleri sadeleştirme

Problem

Kesri sadeleştirin:
1) 12a³b/(18ab²)
2) (x² − 9)/(x² + 3x)
3) (a² − 4a + 4)/(a² − 4)
4) (x³ − 8)/(x² − 4)

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) (6ab · 2a²)/(6ab · 3b) = 2a²/(3b) (a ≠ 0, b ≠ 0).
2) (x − 3)(x + 3)/(x(x + 3)) = (x − 3)/x (x ≠ 0, x ≠ −3).
3) (a − 2)²/((a − 2)(a + 2)) = (a − 2)/(a + 2) (a ≠ ±2).
4) Pay bir iki küp farkıdır: (x − 2)(x² + 2x + 4)/((x − 2)(x + 2)) = (x² + 2x + 4)/(x + 2) (x ≠ ±2).
Kontrol (2), x = 1: (1 − 9)/(1 + 3) = −2 ve (1 − 3)/1 = −2 ✓

Pay ve paydada birbirinin tersi olan parantezlere sık rastlanır: b − a = −(a − b). Bu durumda eksi işareti dışarı alınır ve sadeleştirilir. Kesrin işareti üç yerden birine yazılabilir: −P/Q = (−P)/Q = P/(−Q).

Ters parantezler

Problem

Sadeleştirin:
1) (b − a)/(a² − ab)
2) (6 − 2x)/(x² − 6x + 9)
3) (y² − 25)/(10 − 2y)

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) b − a = −(a − b), a² − ab = a(a − b) ⇒ −(a − b)/(a(a − b)) = −1/a.
2) 6 − 2x = −2(x − 3), x² − 6x + 9 = (x − 3)² ⇒ −2(x − 3)/(x − 3)² = −2/(x − 3), yani 2/(3 − x).
3) (y − 5)(y + 5)/(−2(y − 5)) = −(y + 5)/2.

Ortak payda: toplama ve çıkarma

Kesirler yalnızca paydaları eşit olduğunda toplanabilir; tıpkı 1/3 + 1/6 gibi. Paydalar farklıysa her kesir, temel özellik kullanılarak paydalar eşit olacak biçimde genişletilir. Sayılarda EKOK kullanıyorduk; polinomlarda onun karşılığı, çarpanlarına ayrılmış paydalardan kurulan en küçük ortak paydadır.

P/Q ± R/Q = (P ± R)/QP/Q ± R/S = (P · S ± R · Q)/(Q · S)P/Q ± R/Q = (P ± R)/QP/Q ± R/S = (P · S ± R · Q)/(Q · S)

Burada

Q, S
kesirlerin paydaları
P, R
kesirlerin payları

Paydalar eşitse paylar toplanır (çıkarılır). Farklıysa kesirler önce ortak paydaya getirilir. Q · S her zaman ortak paydadır ama en kullanışlısı en küçük ortak paydadır; hesap kısalır.

  1. Paydaları çarpanlarına ayır

    Örneğin a² − 9 = (a − 3)(a + 3), 2a + 6 = 2(a + 3).

  2. Ortak paydayı kur

    Farklı çarpanların hepsini, her birini en büyük üssüyle al (EKOK gibi): 2(a − 3)(a + 3).

  3. Genişletme çarpanları

    Her kesir için: ortak payda : kesrin paydası. Payını bu çarpanla çarp.

  4. Payları birleştir

    Payları parantez içinde yaz (özellikle “−” işaretinden sonra!), parantezleri aç ve benzer terimleri topla.

  5. Sadeleştir

    Elde edilen payı çarpanlarına ayır: paydayla ortak bir çarpanı olabilir.

Eşit ve farklı paydalar

Problem

İşlemleri yapın:
1) (3x + 1)/(x − 2) − (x + 5)/(x − 2)
2) 1/(x − 3) + 1/(x + 3)
3) 5/(2a) − 3/a²
4) x/(x² − 4) − 1/(x − 2)

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Paydalar eşit: (3x + 1 − (x + 5))/(x − 2) = (2x − 4)/(x − 2) = 2(x − 2)/(x − 2) = 2 (x ≠ 2).
2) Ortak payda (x − 3)(x + 3): (x + 3 + x − 3)/((x − 3)(x + 3)) = 2x/(x² − 9).
3) Ortak payda 2a², genişletme çarpanları a ve 2: (5 · a − 3 · 2)/(2a²) = (5a − 6)/(2a²).
4) x² − 4 = (x − 2)(x + 2); ikinci kesrin genişletme çarpanı (x + 2):
(x − (x + 2))/((x − 2)(x + 2)) = −2/(x² − 4).

Ters parantezler, tam ifade ve dersin başındaki problem

Problem

Sadeleştirin:
1) 3/(a² − ab) + 3/(b² − ab)
2) a + 1 − a²/(a − 1)
3) 12/v − 12/(v + 2)

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) a² − ab = a(a − b), b² − ab = b(b − a) = −b(a − b). O hâlde:
3/(a(a − b)) − 3/(b(a − b)) = (3b − 3a)/(ab(a − b)) = −3(a − b)/(ab(a − b)) = −3/(ab).
2) a + 1 = (a + 1)/1, genişletme çarpanı (a − 1): ((a + 1)(a − 1) − a²)/(a − 1) = (a² − 1 − a²)/(a − 1) = −1/(a − 1) = 1/(1 − a).
3) (12(v + 2) − 12v)/(v(v + 2)) = 24/(v(v + 2)). v = 4 iken 24/(4 · 6) = 1 saat; Leyla’nın kazancı budur.

Çarpma, bölme ve uzun zincirler

P/Q · R/S = (P · R)/(Q · S)P/Q : R/S = P/Q · S/R = (P · S)/(Q · R)P/Q · R/S = (P · R)/(Q · S)P/Q : R/S = P/Q · S/R = (P · S)/(Q · R)

Burada

R/SR/S
ikinci kesir; bölmede ters çevrilir: S/R
Q, S, R
sıfırdan farklı olmalıdır (R yalnızca bölmede)

Pay payla, payda paydayla çarpılır; bölmek, ters kesirle çarpmaktır. Ama çarpmadan önce her şeyi çarpanlarına ayır ve çapraz sadeleştir; parantezleri açmaya gerek yok.

Çarpma ve bölme

Problem

Sadeleştirin:
1) 4x²/(15y³) · 5y²/(8x)
2) (a² − 9)/(2a + 4) · (a² + 2a)/(a − 3)
3) (x² − 1)/(x² + 2x + 1) : (x − 1)/(3x + 3)

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) (4 · 5 · x² · y²)/(15 · 8 · x · y³) = 20x²y²/(120xy³) = x/(6y).
2) (a − 3)(a + 3) · a(a + 2)/(2(a + 2) · (a − 3)) = a(a + 3)/2.
3) Bölme yerine ters kesirle çarparız:
(x − 1)(x + 1)/(x + 1)² · 3(x + 1)/(x − 1) = 3.
Tanımlı değerler: x ≠ −1 (paydalar) ve x ≠ 1 (bölenin payı); 3 cevabı yalnızca bu x’ler için doğrudur.

Sınav sorularında birkaç işlem tek bir ifadede birleşir. İşlem sırası sayılardaki gibidir: önce parantezler, sonra çarpma ve bölme, sonra toplama ve çıkarma. İfade küçük kalsın diye her adımdan sonra sadeleştir. Çoğu zaman cevap şaşırtıcı derecede basit çıkar, hatta bazen değişkene hiç bağlı olmaz.

Sadeleştirme zincirleri

Problem

1) Sadeleştirin ve x = 2,7 için değerini bulun: (1/(x − 2) − 4/(x² − 4)) · (x² + 2x)/3
2) İfadenin değerinin a’ya bağlı olmadığını ispatlayın: ((a + 2)/(a − 2) − (a − 2)/(a + 2)) : 8a/(a² − 4)

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Parantez, ortak payda (x − 2)(x + 2):
(x + 2 − 4)/((x − 2)(x + 2)) = (x − 2)/((x − 2)(x + 2)) = 1/(x + 2).
Çarpma: 1/(x + 2) · x(x + 2)/3 = x/3.
x = 2,7: 2,7 : 3 = 0,9; zor bir hesap yerine tek bir bölme.
2) Parantez: ((a + 2)² − (a − 2)²)/((a − 2)(a + 2)). Pay bir iki kare farkıdır: (a + 2 − a + 2)(a + 2 + a − 2) = 4 · 2a = 8a.
Demek ki parantez 8a/(a² − 4)’e eşittir ve 8a/(a² − 4) · (a² − 4)/(8a) = 1.
Sonuç a’ya bağlı değildir (a ≠ 0, a ≠ ±2 için).

Rasyonel denklemler

Rasyonel denklemTanım

Değişkenin paydada bulunduğu denklem; örneğin 3/(x − 2) = 5/(x + 2). Ortak paydayla çarpılarak paydasız bir denkleme getirilir. Bu sırada paydayı sıfır yapan bir “kök” ortaya çıkabilir; bu yabancı kök cevaba yazılmaz.

Yabancı kök nereden çıkar? Denklem değişkenli bir ifadeyle çarpıldığında, bu ifadenin sıfır olduğu noktada iki taraf da 0 olur ve yeni denklem “sağlanır”; oysa ilk denklemde orada sıfıra bölme vardır. Bu yüzden kontrol, bu denklemlerin çözümünün zorunlu bir parçasıdır.

  1. Yasak değerler

    Bütün paydaları çarpanlarına ayır ve yasak değerleri yaz.

  2. Ortak paydayla çarp

    Denklemin her terimini ortak paydayla çarp; paydalar ortadan kalkar. (Başka yol: her şeyi sol tarafa geçir, tek bir kesir olarak yaz ve P/Q = 0 ⇔ P = 0, Q ≠ 0 kuralını uygula.)

  3. Paydasız denklemi çöz

    Elde edilen doğrusal denklemi çöz; ikinci dereceden bir denklem çıkarsa onu çarpanlarına ayırarak çöz.

  4. Kökleri kontrol et

    Her kökü 1. adımdaki yasak değerlerle karşılaştır; paydayı sıfır yapan kök yabancı köktür, onu ele.

  5. Cevabı yaz

    Yalnızca kalan kökleri yaz. Hiçbiri kalmazsa denklemin kökü yoktur.

Denklemler ve yabancı kökler

Problem

Denklemi çözün:
1) 3/(x − 2) = 5/(x + 2)
2) x²/(x − 3) = 9/(x − 3)
3) x/(x + 2) + (x + 2)/(x − 2) = 8/(x² − 4)

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) x ≠ ±2. Ortak paydayla çarparız: 3(x + 2) = 5(x − 2) ⇒ 3x + 6 = 5x − 10 ⇒ 2x = 16 ⇒ x = 8. 8 yasak değil ⇒ x = 8.
2) x ≠ 3. x² = 9 ⇒ x = 3 veya x = −3. x = 3 yabancı köktür ⇒ x = −3.
3) x² − 4 = (x − 2)(x + 2), x ≠ ±2. (x − 2)(x + 2) ile çarparız:
x(x − 2) + (x + 2)² = 8 ⇒ x² − 2x + x² + 4x + 4 = 8 ⇒ 2x² + 2x − 4 = 0 ⇒ x² + x − 2 = 0.
(x + 2)(x − 1) = 0 ⇒ x = −2 veya x = 1. x = −2 yabancı köktür ⇒ x = 1.
Kontrol: 1/3 + 3/(−1) = −8/3 ve 8/(1 − 4) = −8/3 ✓

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
y = 3/(x − 2) ve y = 5/(x + 2) grafikleri. Yalnızca x = 8’de kesişirler (ikisi de 0,5’e eşittir); bu, 1. denklemin köküdür. x = 2 ve x = −2 noktalarında grafikler kopar: orada kesirler tanımsızdır.

Rasyonel denklemler ortak iş, hareket ve fiyat problemlerinde kendiliğinden ortaya çıkar: “süre = iş : iş hızı” ve “süre = yol : hız” formüllerinde bilinmeyen paydaya düşer.

Ortak iş problemi

Problem

Aysel ile Leyla sınıf gazetesini birlikte 6 saatte hazırlıyor. Aysel bu işi tek başına Leyla’dan 5 saat daha kısa sürede yapıyor. Her biri işi tek başına kaç saatte yapar?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Aysel işi x saatte yapsın; o zaman Leyla x + 5 saatte yapar. Bir saatte Aysel işin 1/x’ini, Leyla 1/(x + 5)’ini, ikisi birlikte 1/6’sını yapar:
1/x + 1/(x + 5) = 1/6, x > 0.
6x(x + 5) ile çarparız: 6(x + 5) + 6x = x(x + 5) ⇒ 12x + 30 = x² + 5x ⇒ x² − 7x − 30 = 0.
(x − 10)(x + 3) = 0 ⇒ x = 10 veya x = −3. Süre negatif olamaz ⇒ x = 10.
Aysel 10 saatte, Leyla 15 saatte. Kontrol: 1/10 + 1/15 = 3/30 + 2/30 = 5/30 = 1/6 ✓
Kendini dene: boşluğu doldur
  1. 1.7/(x − 4) kesri x = iken tanımsızdır
  2. 2.(x² − 25)/(x + 5) =
  3. 3.(x − 3)/(3 − x) =
  4. 4.1/x + 1/(2x) = /(2x)
  5. 5.(a/b) : (a²/b) = 1/

Unutma

  • Bir rasyonel ifadenin paydası asla sıfır olamaz: yasak değerleri paydayı çarpanlarına ayırarak bul. P/Q = 0 ⇔ P = 0 ve Q ≠ 0.
  • Sadeleştirme: önce payı ve paydayı çarpanlarına ayır, sonra yalnızca ortak çarpanları sil, terimleri asla.
  • Toplama ve çıkarma için EKOK gibi en küçük ortak paydayı kur; “−” işaretinden sonra payı paranteze al.
  • Çarpmada pay payla, payda paydayla çarpılır; bölmek, ters kesirle çarpmaktır. Çarpmadan önce sadeleştir.
  • Rasyonel denklem: yasak değerler → ortak paydayla çarpma → çözüm → yabancı kökleri eleme.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 12

Soru 1 / 12. 5/(x + 4) kesri x’in hangi değerinde tanımsızdır?