Leyla büyükannesinin evine 12 km yolu bisikletle gidiyor. Hızı v km/h ise yol 12/v saat sürer. Saatte 2 km daha hızlı giderse ne kadar zaman kazanır? Cevap: 12/v − 12/(v + 2) saat. Bu ifadenin paydasında bir değişken var; bu bir rasyonel ifadedir (cebirsel kesirdir). Dersin sonunda onu 24/(v(v + 2)) biçimine getirebileceksin: örneğin v = 4 iken kazanç tam 1 saattir.
Rasyonel ifadelerle çalışmak, sıradan kesirlerle çalışmaya çok benzer: aynı temel özellik, aynı ortak payda, aynı çarpma ve bölme kuralları. Yalnızca iki yenilik var. Birincisi, payda asla sıfır olamaz; bu yüzden değişkenin bazı değerleri yasaktır. İkincisi, sadeleştirmek ve ortak paydayı bulmak için EBOB yerine polinomları çarpanlarına ayırırız; bunu “Polinomları çarpanlarına ayırma” dersinde öğrendik.
Rasyonel ifade ve değişkenin alabileceği değerler
Rasyonel ifade (cebirsel kesir)Tanım
Payı ve paydası polinom olan, paydasında değişken bulunan P/Q biçiminde bir kesir. Örneğin (x + 3)/(x − 5), 7/(a² − 9), 2x/(x² + 4). Toplama, çıkarma, çarpma ve bölme (değişkenli bir ifadeye bölme de dahil) ile oluşturulan ifadelere rasyonel ifadeler denir.
Değişkenin alabileceği değerlerTanım
İfadenin anlamlı olduğu, yani hiçbir paydanın sıfır olmadığı değerler. Diğer değerlerde ifade tanımsızdır: örneğin (x + 3)/(x − 5) kesri x = 5 iken 8/0 olur, sıfıra bölme ise tanımsızdır.
Burada
- P
- pay (bir polinom)
- Q
- payda (bir polinom)
Bir kesir yalnızca payı sıfır olduğunda sıfıra eşittir; ama o değerde payda sıfır olmamalıdır.
Paydaları yaz
İfadedeki bütün paydaları, bölmede ise bölenin payını da yaz: A : (B/C) ifadesinde ne C ne de B sıfır olabilir.
Sıfıra eşitle
Her birini çarpanlarına ayır ve a · b = 0 kuralıyla çöz.
Dışarıda bırak
Bulunan değerleri x ≠ … biçiminde yaz; geri kalan bütün sayılar kullanılabilir.
Tanımlı olduğu değerler
Problem
Değişkenin hangi değerlerinde ifade tanımlıdır?
1) (x + 3)/(x − 5)
2) 7/(x² − 9)
3) 2x/(x² + 4)
4) (a − 1)/(a² − 5a)
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) x² − 9 = (x − 3)(x + 3) ≠ 0 ⇒ x ≠ 3, x ≠ −3.
3) x² ≥ 0 olduğundan x² + 4 ≥ 4 > 0; payda hiçbir zaman sıfır olmaz ⇒ x her sayı olabilir.
4) a² − 5a = a(a − 5) ⇒ a ≠ 0, a ≠ 5. Payın sıfır olması yasak değildir: a = 1 iken kesir yalnızca 0’a eşittir.
Kesir ne zaman sıfırdır?
Problem
x’in hangi değerinde kesir sıfıra eşittir?
1) (x − 2)/(x + 3)
2) (x² − 4)/(x − 2)
3) (x² − 3x)/(x − 3)
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) x² − 4 = 0 ⇒ x = 2 veya x = −2. Ama x = 2 iken payda sıfırdır, bu değer yasaktır ⇒ x = −2.
3) x(x − 3) = 0 ⇒ x = 0 veya x = 3; x = 3 paydayı sıfır yapar ⇒ x = 0.
Kesrin temel özelliği ve sadeleştirme
Sıradan kesirlerde olduğu gibi, bir rasyonel ifadenin payı ve paydası sıfırdan farklı aynı ifadeyle çarpılabilir ya da bölünebilir; kesrin değeri değişmez. Bölme yönü sadeleştirme, çarpma yönü ise kesirleri ortak paydaya getirmek (genişletme) için gereklidir.
Burada
- P, Q
- kesrin payı ve paydası
- M
- payın ve paydanın ortak çarpanı (sayı, tek terimli ya da polinom), sıfırdan farklı
Kesrin temel özelliği. Sağdan sola okunursa sadeleştirme, soldan sağa okunursa bir çarpanla genişletme.
Çarpanlarına ayır
Payı ve paydayı çarpanlarına ayır: ortak çarpan, özdeşlikler, gruplandırma, ikinci dereceden üç terimli.
Yasak değerleri not et
Paydayı sıfır yapan değerleri sadeleştirmeden önce not et: sadeleştirmeden sonra artık görünmezler.
Ortak çarpanları sadeleştir
Yalnızca bütün çarpanları sil: hem payın hem paydanın içinde bulunan aynı parantezi ya da tek terimliyi.
Kontrol et
Tanımlı bir değer koy (örneğin x = 1): ilk kesrin ve elde edilen kesrin değerleri aynı olmalıdır.
Kesirleri sadeleştirme
Problem
Kesri sadeleştirin:
1) 12a³b/(18ab²)
2) (x² − 9)/(x² + 3x)
3) (a² − 4a + 4)/(a² − 4)
4) (x³ − 8)/(x² − 4)
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) (x − 3)(x + 3)/(x(x + 3)) = (x − 3)/x (x ≠ 0, x ≠ −3).
3) (a − 2)²/((a − 2)(a + 2)) = (a − 2)/(a + 2) (a ≠ ±2).
4) Pay bir iki küp farkıdır: (x − 2)(x² + 2x + 4)/((x − 2)(x + 2)) = (x² + 2x + 4)/(x + 2) (x ≠ ±2).
Kontrol (2), x = 1: (1 − 9)/(1 + 3) = −2 ve (1 − 3)/1 = −2 ✓
Pay ve paydada birbirinin tersi olan parantezlere sık rastlanır: b − a = −(a − b). Bu durumda eksi işareti dışarı alınır ve sadeleştirilir. Kesrin işareti üç yerden birine yazılabilir: −P/Q = (−P)/Q = P/(−Q).
Ters parantezler
Problem
Sadeleştirin:
1) (b − a)/(a² − ab)
2) (6 − 2x)/(x² − 6x + 9)
3) (y² − 25)/(10 − 2y)
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) 6 − 2x = −2(x − 3), x² − 6x + 9 = (x − 3)² ⇒ −2(x − 3)/(x − 3)² = −2/(x − 3), yani 2/(3 − x).
3) (y − 5)(y + 5)/(−2(y − 5)) = −(y + 5)/2.
Ortak payda: toplama ve çıkarma
Kesirler yalnızca paydaları eşit olduğunda toplanabilir; tıpkı 1/3 + 1/6 gibi. Paydalar farklıysa her kesir, temel özellik kullanılarak paydalar eşit olacak biçimde genişletilir. Sayılarda EKOK kullanıyorduk; polinomlarda onun karşılığı, çarpanlarına ayrılmış paydalardan kurulan en küçük ortak paydadır.
Burada
- Q, S
- kesirlerin paydaları
- P, R
- kesirlerin payları
Paydalar eşitse paylar toplanır (çıkarılır). Farklıysa kesirler önce ortak paydaya getirilir. Q · S her zaman ortak paydadır ama en kullanışlısı en küçük ortak paydadır; hesap kısalır.
Paydaları çarpanlarına ayır
Örneğin a² − 9 = (a − 3)(a + 3), 2a + 6 = 2(a + 3).
Ortak paydayı kur
Farklı çarpanların hepsini, her birini en büyük üssüyle al (EKOK gibi): 2(a − 3)(a + 3).
Genişletme çarpanları
Her kesir için: ortak payda : kesrin paydası. Payını bu çarpanla çarp.
Payları birleştir
Payları parantez içinde yaz (özellikle “−” işaretinden sonra!), parantezleri aç ve benzer terimleri topla.
Sadeleştir
Elde edilen payı çarpanlarına ayır: paydayla ortak bir çarpanı olabilir.
Eşit ve farklı paydalar
Problem
İşlemleri yapın:
1) (3x + 1)/(x − 2) − (x + 5)/(x − 2)
2) 1/(x − 3) + 1/(x + 3)
3) 5/(2a) − 3/a²
4) x/(x² − 4) − 1/(x − 2)
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Ortak payda (x − 3)(x + 3): (x + 3 + x − 3)/((x − 3)(x + 3)) = 2x/(x² − 9).
3) Ortak payda 2a², genişletme çarpanları a ve 2: (5 · a − 3 · 2)/(2a²) = (5a − 6)/(2a²).
4) x² − 4 = (x − 2)(x + 2); ikinci kesrin genişletme çarpanı (x + 2):
(x − (x + 2))/((x − 2)(x + 2)) = −2/(x² − 4).
Ters parantezler, tam ifade ve dersin başındaki problem
Problem
Sadeleştirin:
1) 3/(a² − ab) + 3/(b² − ab)
2) a + 1 − a²/(a − 1)
3) 12/v − 12/(v + 2)
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
3/(a(a − b)) − 3/(b(a − b)) = (3b − 3a)/(ab(a − b)) = −3(a − b)/(ab(a − b)) = −3/(ab).
2) a + 1 = (a + 1)/1, genişletme çarpanı (a − 1): ((a + 1)(a − 1) − a²)/(a − 1) = (a² − 1 − a²)/(a − 1) = −1/(a − 1) = 1/(1 − a).
3) (12(v + 2) − 12v)/(v(v + 2)) = 24/(v(v + 2)). v = 4 iken 24/(4 · 6) = 1 saat; Leyla’nın kazancı budur.
Çarpma, bölme ve uzun zincirler
Burada
- R/SR/S
- ikinci kesir; bölmede ters çevrilir: S/R
- Q, S, R
- sıfırdan farklı olmalıdır (R yalnızca bölmede)
Pay payla, payda paydayla çarpılır; bölmek, ters kesirle çarpmaktır. Ama çarpmadan önce her şeyi çarpanlarına ayır ve çapraz sadeleştir; parantezleri açmaya gerek yok.
Çarpma ve bölme
Problem
Sadeleştirin:
1) 4x²/(15y³) · 5y²/(8x)
2) (a² − 9)/(2a + 4) · (a² + 2a)/(a − 3)
3) (x² − 1)/(x² + 2x + 1) : (x − 1)/(3x + 3)
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) (a − 3)(a + 3) · a(a + 2)/(2(a + 2) · (a − 3)) = a(a + 3)/2.
3) Bölme yerine ters kesirle çarparız:
(x − 1)(x + 1)/(x + 1)² · 3(x + 1)/(x − 1) = 3.
Tanımlı değerler: x ≠ −1 (paydalar) ve x ≠ 1 (bölenin payı); 3 cevabı yalnızca bu x’ler için doğrudur.
Sınav sorularında birkaç işlem tek bir ifadede birleşir. İşlem sırası sayılardaki gibidir: önce parantezler, sonra çarpma ve bölme, sonra toplama ve çıkarma. İfade küçük kalsın diye her adımdan sonra sadeleştir. Çoğu zaman cevap şaşırtıcı derecede basit çıkar, hatta bazen değişkene hiç bağlı olmaz.
Sadeleştirme zincirleri
Problem
1) Sadeleştirin ve x = 2,7 için değerini bulun: (1/(x − 2) − 4/(x² − 4)) · (x² + 2x)/3
2) İfadenin değerinin a’ya bağlı olmadığını ispatlayın: ((a + 2)/(a − 2) − (a − 2)/(a + 2)) : 8a/(a² − 4)
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
(x + 2 − 4)/((x − 2)(x + 2)) = (x − 2)/((x − 2)(x + 2)) = 1/(x + 2).
Çarpma: 1/(x + 2) · x(x + 2)/3 = x/3.
x = 2,7: 2,7 : 3 = 0,9; zor bir hesap yerine tek bir bölme.
2) Parantez: ((a + 2)² − (a − 2)²)/((a − 2)(a + 2)). Pay bir iki kare farkıdır: (a + 2 − a + 2)(a + 2 + a − 2) = 4 · 2a = 8a.
Demek ki parantez 8a/(a² − 4)’e eşittir ve 8a/(a² − 4) · (a² − 4)/(8a) = 1.
Sonuç a’ya bağlı değildir (a ≠ 0, a ≠ ±2 için).
Rasyonel denklemler
Rasyonel denklemTanım
Değişkenin paydada bulunduğu denklem; örneğin 3/(x − 2) = 5/(x + 2). Ortak paydayla çarpılarak paydasız bir denkleme getirilir. Bu sırada paydayı sıfır yapan bir “kök” ortaya çıkabilir; bu yabancı kök cevaba yazılmaz.
Yabancı kök nereden çıkar? Denklem değişkenli bir ifadeyle çarpıldığında, bu ifadenin sıfır olduğu noktada iki taraf da 0 olur ve yeni denklem “sağlanır”; oysa ilk denklemde orada sıfıra bölme vardır. Bu yüzden kontrol, bu denklemlerin çözümünün zorunlu bir parçasıdır.
Yasak değerler
Bütün paydaları çarpanlarına ayır ve yasak değerleri yaz.
Ortak paydayla çarp
Denklemin her terimini ortak paydayla çarp; paydalar ortadan kalkar. (Başka yol: her şeyi sol tarafa geçir, tek bir kesir olarak yaz ve P/Q = 0 ⇔ P = 0, Q ≠ 0 kuralını uygula.)
Paydasız denklemi çöz
Elde edilen doğrusal denklemi çöz; ikinci dereceden bir denklem çıkarsa onu çarpanlarına ayırarak çöz.
Kökleri kontrol et
Her kökü 1. adımdaki yasak değerlerle karşılaştır; paydayı sıfır yapan kök yabancı köktür, onu ele.
Cevabı yaz
Yalnızca kalan kökleri yaz. Hiçbiri kalmazsa denklemin kökü yoktur.
Denklemler ve yabancı kökler
Problem
Denklemi çözün:
1) 3/(x − 2) = 5/(x + 2)
2) x²/(x − 3) = 9/(x − 3)
3) x/(x + 2) + (x + 2)/(x − 2) = 8/(x² − 4)
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) x ≠ 3. x² = 9 ⇒ x = 3 veya x = −3. x = 3 yabancı köktür ⇒ x = −3.
3) x² − 4 = (x − 2)(x + 2), x ≠ ±2. (x − 2)(x + 2) ile çarparız:
x(x − 2) + (x + 2)² = 8 ⇒ x² − 2x + x² + 4x + 4 = 8 ⇒ 2x² + 2x − 4 = 0 ⇒ x² + x − 2 = 0.
(x + 2)(x − 1) = 0 ⇒ x = −2 veya x = 1. x = −2 yabancı köktür ⇒ x = 1.
Kontrol: 1/3 + 3/(−1) = −8/3 ve 8/(1 − 4) = −8/3 ✓
Etkileşimli
Rasyonel denklemler ortak iş, hareket ve fiyat problemlerinde kendiliğinden ortaya çıkar: “süre = iş : iş hızı” ve “süre = yol : hız” formüllerinde bilinmeyen paydaya düşer.
Ortak iş problemi
Problem
Aysel ile Leyla sınıf gazetesini birlikte 6 saatte hazırlıyor. Aysel bu işi tek başına Leyla’dan 5 saat daha kısa sürede yapıyor. Her biri işi tek başına kaç saatte yapar?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
1/x + 1/(x + 5) = 1/6, x > 0.
6x(x + 5) ile çarparız: 6(x + 5) + 6x = x(x + 5) ⇒ 12x + 30 = x² + 5x ⇒ x² − 7x − 30 = 0.
(x − 10)(x + 3) = 0 ⇒ x = 10 veya x = −3. Süre negatif olamaz ⇒ x = 10.
Aysel 10 saatte, Leyla 15 saatte. Kontrol: 1/10 + 1/15 = 3/30 + 2/30 = 5/30 = 1/6 ✓
- 1.7/(x − 4) kesri x = iken tanımsızdır
- 2.(x² − 25)/(x + 5) =
- 3.(x − 3)/(3 − x) =
- 4.1/x + 1/(2x) = /(2x)
- 5.(a/b) : (a²/b) = 1/
Unutma
- Bir rasyonel ifadenin paydası asla sıfır olamaz: yasak değerleri paydayı çarpanlarına ayırarak bul. P/Q = 0 ⇔ P = 0 ve Q ≠ 0.
- Sadeleştirme: önce payı ve paydayı çarpanlarına ayır, sonra yalnızca ortak çarpanları sil, terimleri asla.
- Toplama ve çıkarma için EKOK gibi en küçük ortak paydayı kur; “−” işaretinden sonra payı paranteze al.
- Çarpmada pay payla, payda paydayla çarpılır; bölmek, ters kesirle çarpmaktır. Çarpmadan önce sadeleştir.
- Rasyonel denklem: yasak değerler → ortak paydayla çarpma → çözüm → yabancı kökleri eleme.