Kümeler ve kümelerle işlemler

Küme ve eleman, sonlu, sonsuz ve boş küme, alt kümeler ve sayıları 2ⁿ, Venn şemasında birleşim, kesişim ve fark, iki ve üç kümenin birleşiminin eleman sayısı, sayı kümeleri ve aralıklar — DİM tarzı kapalı uçlu ve kodlanan sorularla.

  • 6…9. sınıflar
  • 22 dk
  • 12 soru
  • Ders 11 / 92

Bu derste öğreneceklerin

  • Bir kümeyi elemanlarını sayarak ve ortak özellik yöntemiyle yazmak, alt küme sayısını bulmak
  • Kümelerin birleşimini, kesişimini ve farkını bulmak, Venn şemasındaki taralı bölgeyi bir ifadeyle yazmak
  • İki ve üç kümeli “kulüp” problemlerini n(A ∪ B) formülü ve şemayla çözmek
  • Aralıkların kesişimini ve birleşimini bulmak, A \ B kümesinden seçme olasılığını hesaplamak

Bir sınıfta 30 öğrenci var: 17’si satranç, 12’si yüzme kulübüne gidiyor, 5’i ise ikisine de. Kaç öğrenci hiçbir kulübe gitmiyor? Aceleyle verilen 30 − 17 − 12 = 1 cevabı yanlıştır: iki kulübe de giden 5 öğrenci iki kez çıkarılmıştır. Bu tür soruları hatasız çözmek için matematikte kümeler dili ve Venn şemaları vardır. DİM’de “Kümeler” ayrı bir konudur: 9. ve 11. sınıf bitirme sınavlarının ve üniversite giriş sınavının programında yer alır, 2026’da hem I. grup giriş sınavında hem de 11. sınıf bitirme sınavında sorulmuştur.

Küme, eleman ve alt kümeler

Küme ve elemanTanım

Belirli bir kurala göre bir araya getirilmiş nesneler bir küme, bu nesneler ise kümenin elemanları olur. Kümeler büyük Latin harfleriyle gösterilir. a ∈ A yazılışı “a, A kümesinin elemanıdır”, a ∉ A ise “elemanı değildir” demektir. Her eleman bir kez yazılır, sıra önemli değildir: {1, 2, 3} = {3, 1, 2}.

Bir küme iki yolla verilir: elemanlarını listeleyerek ({2, 4, 6}) veya ortak özellik yöntemiyle: {x | x, 10’dan küçük çift doğal sayı}. Eleman sayısı n(A) ile gösterilir (Türkiye’de s(A) yazılışı da kullanılır). Elemanları sayılıp bitirilebilen küme sonlu, sayısı bitmeyen küme sonsuz (örneğin bütün çift sayılar), hiç elemanı olmayan küme ise boş küme olup ∅ ile gösterilir. Aynı elemanlardan oluşan kümeler eşit kümelerdir.

Kümeleri yazıyoruz

Problem

1) 24’ün doğal bölenlerinden oluşan A kümesini listeleyerek yaz ve n(A)’yı bul.
2) B = {x ∈ ℤ | −2 ≤ x < 3} kümesini listele.
3) C = {x ∈ ℝ | x² + 4 = 0} nasıl bir kümedir?
4) {2, 4, 6, 8, …} kümesini ortak özellik yöntemiyle yaz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) A = {1, 2, 3, 4, 6, 8, 12, 24}, n(A) = 8.
2) B = {−2, −1, 0, 1, 2}: −2 dahildir (≤), 3 ise dahil değildir (<). n(B) = 5.
3) x² = −4 denkleminin gerçek çözümü yoktur: C = ∅, n(C) = 0.
4) {x | x = 2k, k ∈ ℕ} — bütün çift doğal sayılar. Bu küme sonsuzdur.

Alt kümeTanım

A kümesinin her elemanı B kümesinin de elemanıysa A, B’nin alt kümesidir: A ⊂ B. Boş küme her kümenin alt kümesidir, her küme de kendisinin alt kümesidir. A ⊂ B ve B ⊂ A ise A = B’dir.

Alt kümeler nasıl sayılır? Alt küme oluştururken her eleman için iki seçenek vardır: onu alırız ya da almayız. n eleman için seçenekler çarpılır: 2 · 2 · … · 2 = 2ⁿ. Örneğin {a, b, c} kümesinin 2³ = 8 alt kümesi vardır: ∅, {a}, {b}, {c}, {a, b}, {a, c}, {b, c}, {a, b, c}.

N = 2ⁿ

Burada

N
alt küme sayısı (∅ ve kümenin kendisi dahil)
n
kümenin eleman sayısı

Boş olmayan alt küme sayısı 2ⁿ − 1, kümenin kendisinden farklı alt küme (öz alt küme) sayısı da 2ⁿ − 1, belirli bir elemanı içeren alt küme sayısı ise 2ⁿ⁻¹’dir. k elemanlı alt küme sayısı Cₙᵏ’dir (bkz. “Permütasyon ve kombinasyon” dersi).

Alt kümeleri sayıyoruz

Problem

1) 12’nin doğal bölenleri kümesinin kaç alt kümesi vardır?
2) A = {x ∈ ℤ | x² < 10} kümesinin kaç boş olmayan alt kümesi vardır?
3) {1, 2, 3, 4, 5} kümesinin 1 elemanını içeren kaç alt kümesi vardır?
4) Bir kümenin 64 alt kümesi var. Kaç elemanı vardır?
5) 5 elemanlı bir kümenin kaç tane iki elemanlı alt kümesi vardır?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) {1, 2, 3, 4, 6, 12}, n = 6: 2⁶ = 64.
2) x² < 10 ⇒ x ∈ {−3, −2, −1, 0, 1, 2, 3}, n = 7: 2⁷ − 1 = 127.
3) 1 elemanı her zaman alınır, kalan 4 eleman serbesttir: 2⁴ = 16.
4) 2ⁿ = 64 ⇒ n = 6.
5) C₅² = (5 · 4)/2 = 10.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Birleşim, kesişim ve fark. Venn şemaları

İki kümeden yeni kümeler elde edilir. Birleşim A ∪ B — en az birinde bulunan elemanlar; kesişim A ∩ B — ikisinde de bulunanlar; fark A \ B — A’da olup B’de olmayanlar. Ele alınan bütün elemanlar evrensel küme U’yu oluşturur, U \ A ise A’nın tümleyenidir. Venn şemasında U bir dikdörtgen, kümeler de onun içindeki daireler olarak çizilir.

A ∪ B = {x | x ∈ A veya x ∈ B}A ∩ B = {x | x ∈ A ve x ∈ B}A \ B = {x | x ∈ A ve x ∉ B}

Burada

∪
birleşim: “veya”
∩
kesişim: “ve”
\
fark: “A’da var, B’de yok”

A \ B ile B \ A farklı kümelerdir; birleşim ve kesişim ise değişme özelliğine sahiptir.

ABA ∪ BABA ∩ BABA \ BABB \ A
Boyalı bölge işlemin sonucudur.

İşlemleri yapıyoruz

Problem

1) A = {1, 2, 3, 4, 5, 6}, B = {4, 5, 6, 7, 8}. A ∪ B, A ∩ B, A \ B ve B \ A kümelerini bul.
2) A, 18’in; B, 24’ün doğal bölenleri kümesidir. A ∩ B’yi bul. En büyük elemanı nedir?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) A ∪ B = {1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8} — ortak elemanlar 4, 5, 6 bir kez yazılır.
A ∩ B = {4, 5, 6}, A \ B = {1, 2, 3}, B \ A = {7, 8}.
Kontrol: n(A) + n(B) − n(A ∩ B) = 6 + 5 − 3 = 8 = n(A ∪ B).
2) A = {1, 2, 3, 6, 9, 18}, B = {1, 2, 3, 4, 6, 8, 12, 24}.
A ∩ B = {1, 2, 3, 6} — ortak bölenler. En büyüğü 6 = EBOB(18, 24).
A ⊂ B ⇒ A ∪ B = B, A ∩ B = A, A \ B = ∅A ∩ (B ∪ C) = (A ∩ B) ∪ (A ∩ C)A ∪ (B ∩ C) = (A ∪ B) ∩ (A ∪ C)

Burada

A, B, C
herhangi kümeler

Alt küme özellikleri ve dağılma kuralları: kesişim birleşim üzerine, birleşim de kesişim üzerine dağılır.

Özellikleri kontrol ediyoruz

Problem

A = {1, 2, 3}, B = {2, 3, 4}, C = {3, 4, 5}.
1) A ∩ (B ∪ C) ile (A ∩ B) ∪ (A ∩ C) kümelerini karşılaştır.
2) A ∪ (B ∩ C) ile (A ∪ B) ∩ (A ∪ C) kümelerini karşılaştır.
3) D = {2, 3} ise D ∪ A ve D ∩ A neye eşittir?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) B ∪ C = {2, 3, 4, 5}, A ∩ (B ∪ C) = {2, 3}. A ∩ B = {2, 3}, A ∩ C = {3}, birleşimleri {2, 3}. Eşittir.
2) B ∩ C = {3, 4}, A ∪ (B ∩ C) = {1, 2, 3, 4}. A ∪ B = {1, 2, 3, 4}, A ∪ C = {1, 2, 3, 4, 5}, kesişimleri {1, 2, 3, 4}. Eşittir.
3) D ⊂ A olduğundan D ∪ A = A = {1, 2, 3}, D ∩ A = D = {2, 3}.
ABCU
DİM tarzı sorunun şekli: boyalı bölgeyi bir ifadeyle yaz.

DİM tarzı: kapalı uçlu soru

Problem

Şekildeki boyalı bölge hangi kümeyi gösterir?
A) (A ∩ B) \ C B) (A ∪ B) \ C C) A ∩ B ∩ C D) A ∩ (B ∪ C) E) (A \ B) ∩ C

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Boyalı her nokta A’dadır, B’de de vardır, C’de ise yoktur. “A’da ve B’de” — A ∩ B, “C’de değil” — \ C.
Cevap: A.
Diğer seçenekler: B — A ve B dairelerinin C dışındaki tüm kısmı; C — üç dairenin orta bölgesi; D — A’nın B veya C ile ortak kısmı; E — A’nın C ile ortak, B dışında kalan kısmı.

Birleşimin eleman sayısı. Kulüp problemleri

n(A ∪ B) = n(A) + n(B) − n(A ∩ B)

Burada

n(A)
A kümesinin eleman sayısı
n(A ∩ B)
ortak eleman sayısı

n(A) + n(B) toplamında ortak elemanlar iki kez sayılmıştır, bu yüzden bir kez çıkarılır. Buradan: n(A \ B) = n(A) − n(A ∩ B).

İki küme

Problem

1) Girişteki sınıf: 30 öğrenci, 17’si satranç, 12’si yüzme, 5’i ikisiyle de ilgileniyor. Kaç öğrenci hiçbir kulübe gitmiyor? Kaçı yalnızca satranca gidiyor?
2) 1’den 100’e kadar doğal sayılardan kaçı 2’ye veya 3’e bölünür? Kaçı hiçbirine bölünmez?
3) 40 turistin her biri İngilizce veya Rusça biliyor: 28’i İngilizce, 19’u Rusça. Kaçı iki dili de biliyor?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) n(S ∪ Y) = 17 + 12 − 5 = 24 öğrenci en az bir kulübe gidiyor; hiçbirine gitmeyen: 30 − 24 = 6. Yalnızca satranç: 17 − 5 = 12.
2) 2’ye bölünenler: 50, 3’e bölünenler: 33 (99 = 3 · 33), ikisine birden, yani 6’ya bölünenler: 16 (96 = 6 · 16). n = 50 + 33 − 16 = 67. Hiçbirine bölünmeyen: 100 − 67 = 33.
3) Herkes en az bir dil biliyor: n(İ ∪ R) = 40. 40 = 28 + 19 − n(İ ∩ R) ⇒ n(İ ∩ R) = 7.
n(A ∪ B ∪ C) = n(A) + n(B) + n(C) − n(A ∩ B) − n(A ∩ C) − n(B ∩ C) + n(A ∩ B ∩ C)

Burada

n(A ∩ B ∩ C)
üç kümenin hepsinde bulunan eleman sayısı

Üç küme için: tek tek toplarız, ikili kesişimleri çıkarırız, üçlü kesişimi geri ekleriz (üç kez eklenip üç kez çıkarılmıştır).

  1. 1. Şema

    U dikdörtgenine kesişen üç daire çiz: 8 bölge oluşur.

  2. 2. Merkez

    Ortaya n(A ∩ B ∩ C) yaz.

  3. 3. İkili bölgeler

    “Yalnız A ve B” = n(A ∩ B) − merkez; diğer iki ikili için de aynı.

  4. 4. Tekli bölgeler

    “Yalnız A” = n(A) − A dairesine önceden yazılmış üç sayı.

  5. 5. Dış bölge

    Hiçbirinde olmayanlar = toplam − dairelerdeki 7 sayının toplamı.

ABCU354313985
Aşağıdaki problemin şeması: sayılar merkezden dışa doğru yazılmış.

Üç kulüp

Problem

50 öğrenciden 25’i futbol (A), 20’si satranç (B), 18’i müzik (C) kulübüne gidiyor. A ve B’ye 8, A ve C’ye 7, B ve C’ye 6, üçüne birden 3 öğrenci gidiyor.
1) Kaç öğrenci hiçbir kulübe gitmiyor?
2) Kaç öğrenci tam olarak bir kulübe gidiyor?
3) Kaç öğrenci tam olarak iki kulübe gidiyor?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) n(A ∪ B ∪ C) = 25 + 20 + 18 − 8 − 7 − 6 + 3 = 45. Hiçbirine: 50 − 45 = 5.
2) Şemayı içten dışa dolduralım: merkez 3; yalnız A ve B: 8 − 3 = 5, yalnız A ve C: 7 − 3 = 4, yalnız B ve C: 6 − 3 = 3.
Yalnız A: 25 − 3 − 5 − 4 = 13, yalnız B: 20 − 3 − 5 − 3 = 9, yalnız C: 18 − 3 − 4 − 3 = 8.
Tam bir kulüp: 13 + 9 + 8 = 30.
3) Tam iki kulüp: 5 + 4 + 3 = 12.
Kontrol: 30 + 12 + 3 + 5 = 50. ✓

Sayı kümeleri ve aralıklar

Okul matematiğinin temel kümeleri: ℕ = {1, 2, 3, …} — bu derste (Azerbaycan okul geleneğine göre) doğal sayılar 1’den başlar; Türkiye’de doğal sayılara 0 da dahildir, {1, 2, 3, …} ise sayma sayılarıdır. ℤ — tam sayılar, ℚ — m/n biçiminde yazılabilen rasyonel sayılar (m ∈ ℤ, n ∈ ℕ), ℝ — gerçek sayılar. Rasyonel olmayan gerçek sayılar (√2, √5, π) irrasyonel sayılardır: ℝ \ ℚ. Kümeler iç içedir: ℕ ⊂ ℤ ⊂ ℚ ⊂ ℝ. Aralıklar da ℝ’nin alt kümeleridir (bkz. “Birinci dereceden eşitsizlikler ve eşitsizlik sistemleri”): kesişimlerini ve birleşimlerini sayı doğrusunda okumak en kolayıdır.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Her sayı için en dar kümeyi seç: örneğin 12/4 = 3 doğal sayıdır, √9 = 3 de öyle, 0,(3) = 1/3 ise rasyoneldir.
−3−2−101234567ABA ∩ B
Kesişim iki çubuğun da altında kalan kısımdır; birleşim en az birinin altında kalan kısımdır.

Aralıklarla işlemler

Problem

1) A = [−2, 5), B = (1, 7]. A ∩ B, A ∪ B, A \ B ve B \ A kümelerini bul. A ∩ B’de kaç tam sayı vardır?
2) C = (−∞, 3], D = (3, +∞). C ∩ D ve C ∪ D neye eşittir?
3) ℤ ∩ (−3, 2] kümesini listele.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) A ∩ B = (1, 5): 1, B’de; 5 de A’da değildir. Tam sayılar: 2, 3, 4 — üç tane.
A ∪ B = [−2, 7]. A \ B = [−2, 1] — 1, A’dadır ama B’de değildir, bu yüzden parantez köşelidir. B \ A = [5, 7].
2) C ∩ D = ∅ (3 yalnızca C’dedir), C ∪ D = (−∞, +∞) = ℝ.
3) −3 dahil değil, 2 dahil: {−2, −1, 0, 1, 2}.

DİM tarzı: doğru ifadeler ve olasılık

Kapalı uçlu soru: hangi ifadeler doğrudur?

Problem

Hangi ifadeler doğrudur? (ℕ = {1, 2, 3, …})
I. ∅ ⊂ {1, 2}
II. {1} ∈ {1, 2}
III. 0 ∈ ℕ
IV. ℕ ∩ ℤ = ℕ
V. √4 ∈ ℚ
A) yalnız I ve IV B) I, IV ve V C) II ve III D) I, II, IV ve V E) hepsi

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

I — doğru: boş küme her kümenin alt kümesidir.
II — yanlış: {1} bir eleman değil, alt kümedir: {1} ⊂ {1, 2} veya 1 ∈ {1, 2}.
III — yanlış: burada 0 doğal sayı sayılmaz.
IV — doğru: ℕ ⊂ ℤ olduğundan kesişim ℕ’dir.
V — doğru: √4 = 2 = 2/1.
Cevap: B.

A \ B kümesinden seçme olasılığı

Problem

A = {1, 2, 3, …, 12}, B ise 12’nin doğal bölenleri kümesidir.
1) A’dan rastgele bir sayı seçiliyor. Bu sayının A \ B kümesinde olma olasılığını bul.
2) A’dan rastgele iki sayı seçiliyor. İkisinin de A \ B’de olma olasılığını bul.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

B = {1, 2, 3, 4, 6, 12} ⊂ A olduğundan A \ B = {5, 7, 8, 9, 10, 11}, n(A \ B) = 12 − 6 = 6.
1) P = 6/12 = 1/2.
2) Tüm durumlar: C₁₂² = 66, uygun durumlar: C₆² = 15. P = 15/66 = 5/22.
Olasılık formülü için bkz. “Olasılığın temelleri”.
Kodlanan sorular: cevabı sayıyla yaz
  1. 1.5 elemanlı bir kümenin alt küme sayısı:
  2. 2.n(A) = 12, n(B) = 9, n(A ∩ B) = 4 ⇒ n(A ∪ B) =
  3. 3.n(A ∪ B) = 20, n(A) = 13, n(B) = 11 ⇒ n(A ∩ B) =
  4. 4.1’den 60’a kadar 4’e veya 6’ya bölünen doğal sayıların sayısı:
  5. 5.A = [−3, 4), B = (0, 6] ⇒ A ∩ B’deki tam sayıların sayısı:

Unutma

  • Küme listeleme veya ortak özellik yöntemiyle verilir; ∅’nin elemanı yoktur; ℕ ⊂ ℤ ⊂ ℚ ⊂ ℝ.
  • n elemanlı kümenin 2ⁿ alt kümesi, 2ⁿ − 1 boş olmayan alt kümesi vardır.
  • A ∪ B “veya”, A ∩ B “ve”, A \ B “A’da var, B’de yok” demektir; boyalı bölgeyi bu sözlerle oku.
  • n(A ∪ B) = n(A) + n(B) − n(A ∩ B); üç kümede şemayı merkezden doldur.
  • Aralıkların kesişimini sayı doğrusunda bul ve uç noktaları ayrıca kontrol et.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 12

Soru 1 / 12. “{2} kümesi {1, 2, 3} kümesinin alt kümesidir” nasıl yazılır?