“a + b = 5 ve ab = 3 ise a² + b²’yi bulunuz”, “x² + y² − 4x + 6y + 20 ifadesinin en küçük değerini bulunuz” — DİM test kitabının cebir bölümlerinde bu iki türden yüzlerce soru vardır. 2026’da giriş sınavının II aşamasında I. grubun eşleştirme sorusu (27. soru) ifadelerin en küçük değerleri, II. grubunki ise trigonometrik ifadelerin en büyük ve en küçük değerleri hakkındaydı. İki türün ortak fikri şudur: ifadeyi, bilineni (koşulu ya da sınırı) doğrudan gösterecek biçime getirmek. Temel özdeşlikler («Temel özdeşlikler»), parabolün tepesi («İkinci dereceden fonksiyon ve grafiği») ve sin ile cos’un değer kümesi bu dersin araçlarıdır.
Simetrik ifadeler: her şey a + b ve ab’den
a ile b yer değiştirince değişmeyen ifadeye simetrik denir: a² + b², a³ + b³, 1/a + 1/b, a/b + b/a. Böyle her ifadenin yalnızca s = a + b ve p = ab ile yazılabildiği kanıtlanmıştır. Bu yüzden a ve b’yi ayrı ayrı bulmaya gerek yoktur; çoğu zaman bu mümkün de olmaz (köklü sayılar ya da karmaşık sayılar çıkar).
Burada
- a + b
- toplam (s)
- ab
- çarpım (p)
İkinci dereceden denklemin kökleri için Vieta teoremi s ve p’yi hazır verir: x² + bx + c = 0 ⇒ s = x₁ + x₂ = −b, p = x₁x₂ = c.
Toplam ve çarpım biliniyor
Problem
1) a + b = 5, ab = 3. Bulunuz: a² + b², (a − b)², a³ + b³, a/b + b/a.
2) a + b = 7, a² + b² = 29. ab’yi ve |a − b|’yi bulunuz.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Formülü tersten kullanalım: 2ab = 49 − 29 = 20 ⇒ ab = 10; (a − b)² = 49 − 40 = 9 ⇒ |a − b| = 3.
Köklerin ifadeleri — Vieta teoremiyle
Problem
x₁ ve x₂, x² − 6x + 2 = 0 denkleminin kökleridir. Bulunuz: x₁² + x₂², 1/x₁ + 1/x₂, x₁³ + x₂³, |x₁ − x₂|.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
x₁² + x₂² = 36 − 4 = 32; 1/x₁ + 1/x₂ = s/p = 3; x₁³ + x₂³ = 216 − 3 · 2 · 6 = 180; (x₁ − x₂)² = 36 − 8 = 28 ⇒ |x₁ − x₂| = 2√7.
DİM tarzı: kapalı uçlu soru
Problem
x₁ ve x₂, x² − 4x − 1 = 0 denkleminin kökleridir. x₁/x₂ + x₂/x₁ ifadesinin değerini bulunuz.
A) −18 B) 18 C) −14 D) 14 E) −16
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
x₁/x₂ + x₂/x₁ = (x₁² + x₂²)/(x₁x₂) = (s² − 2p)/p = (16 + 2)/(−1) = −18.
Cevap: A. C seçeneği (s² + 2p)/p’den, B ise p’nin işaretini unutmaktan gelir.
x + 1/x hilesi ve koşulun kendisini dönüştürmek
Burada
- t
- x + 1/x’in verilen değeri
Nedeni: x · 1/x = 1 olduğundan (x + 1/x)² = x² + 2 + 1/x²; (x + 1/x)³ = x³ + 1/x³ + 3(x + 1/x).
t’den yüksek kuvvetlere
Problem
1) x + 1/x = 4. Bulunuz: x² + 1/x², x³ + 1/x³, x⁴ + 1/x⁴, (x − 1/x)².
2) x² − 5x + 1 = 0. x² + 1/x²’yi ve x²/(x⁴ + 1)’i bulunuz.
3) x − 1/x = 3. x² + 1/x²’yi bulunuz.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) x = 0 kök değildir; denklemi x’e bölelim: x − 5 + 1/x = 0 ⇒ x + 1/x = 5. O zaman x² + 1/x² = 25 − 2 = 23. Kesrin payını ve paydasını x²’ye bölelim: x²/(x⁴ + 1) = 1/(x² + 1/x²) = 1/23.
3) (x − 1/x)² = x² − 2 + 1/x² = 9 ⇒ x² + 1/x² = 11.
Burada
- a, b, c
- toplamı sıfır olan herhangi sayılar ya da ifadeler
c = −(a + b) yazalım: a³ + b³ − (a + b)³ = −3ab(a + b) = 3abc.
Toplam sıfırsa
Problem
1) a + b + c = 0, abc ≠ 0. (a³ + b³ + c³)/(abc)’yi bulunuz.
2) (5 − 3)³ + (3 − 1)³ + (1 − 5)³ toplamını her küpü hesaplamadan bulunuz.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) 2 + 2 + (−4) = 0 ⇒ toplam = 3 · 2 · 2 · (−4) = −48 (kontrol: 8 + 8 − 64 = −48 ✓).
Bir oran verilmiş — başka bir oranı buluyoruz
Bütün terimleri aynı dereceden olan ifadeye homojen denir: (2a + b)/(a − b), (a² − ab)/(a² + b²). Böyle bir kesrin değeri a ve b’nin kendisine değil, yalnızca a/b oranına bağlıdır. Bu yüzden a = kb yazıp b’yi sadeleştiririz ya da payı ve paydayı b’ye (b²’ye) böleriz. Trigonometride aynı hile tan α ile çalışır: payı ve paydayı cos α’ya böleriz.
Burada
- k
- verilen oran (b ≠ 0)
Payı ve paydayı b’ye; ikinci dereceden homojen bir ifadede b²’ye böleriz.
Orandan orana
Problem
1) a/b = 3/2. (2a + b)/(a − b)’yi bulunuz.
2) a = 3b, b ≠ 0. (a² − ab)/(a² + b²)’yi bulunuz.
3) 3x = 4y, y ≠ 0. (x + y)/(x − y)’yi bulunuz.
4) tan α = 2. (sin α + cos α)/(sin α − cos α)’yı bulunuz.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) b²’ye bölelim: (9 − 3)/(9 + 1) = 0,6.
3) x = 4t, y = 3t: 7t/t = 7.
4) cos α’ya bölelim: (tan α + 1)/(tan α − 1) = 3/1 = 3.
DİM tarzı: kodlanan soru
Problem
(3a − b)/(a + 2b) = 1/2 ise (a² + b²)/(ab) ifadesinin değerini bulunuz (ab ≠ 0).
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) (a² + b²)/(ab) = a/b + b/a = 4/5 + 5/4 = (16 + 25)/20 = 41/20 = 2,05.
Cevap: 2,05.
Tam kareye tamamlama: en küçük ve en büyük değer
İfadeyi “kare + sayı” biçimine getirince cevap görünür: bir kare negatif olamaz, en küçük değeri 0’dır. İki değişken varsa her değişken için ayrı kare tamamlarız; xy çarpımı varsa önce onu bir karenin içine “toplarız”. DİM yalnızca değeri değil, elde edildiği noktayı da sorar: her karenin sıfır olduğu yer.
Burada
- m, k
- en küçük değerin elde edildiği noktanın koordinatları
- n, c
- en küçük değer
a < 0 ise eşitsizliğin yönü değişir ve n en büyük değer olur. Eşitlik yalnızca bütün kareler sıfır olduğunda sağlanır.
Bir değişken
Problem
Bulunuz: 1) x² − 6x + 14 ifadesinin en küçük değerini; 2) −2x² + 8x − 3 ifadesinin en büyük değerini; 3) 1/(x² − 4x + 7) ifadesinin en büyük değerini; 4) x⁴ − 4x² + 1 ifadesinin en küçük değerini.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) −2(x² − 4x) − 3 = −2(x − 2)² + 8 − 3 = −2(x − 2)² + 5 ≤ 5: 5, x = 2’de.
3) Payda (x − 2)² + 3 ≥ 3; payda en küçükken kesir en büyüktür: 1/3, x = 2’de.
4) t = x² ≥ 0: (x² − 2)² − 3 ≥ −3: −3, x = ±√2’de (iki nokta).
İki değişken
Problem
1) x² + y² − 4x + 6y + 20 ifadesinin en küçük değerini ve elde edildiği noktayı bulunuz.
2) x² + 2xy + 2y² − 6y + 15 ifadesinin en küçük değerini bulunuz.
3) x² + y² + 2x − 4y + 5 = 0 ise x + y’yi bulunuz.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) xy’yi toplayalım: (x + y)² + y² − 6y + 15 = (x + y)² + (y − 3)² + 6 ≥ 6: 6, y = 3, x = −3’te.
3) (x + 1)² + (y − 2)² = 0; karelerin toplamı yalnızca ikisi de sıfırken sıfırdır: x = −1, y = 2 ⇒ x + y = 1.
DİM tarzı: eşleştirme sorusu
Problem
İfadeleri özellikleriyle eşleştiriniz (bir ifadeye birden çok harf karşılık gelebilir).
1) x² − 8x + 20
2) (x² − 9)² + 2
3) x² + y² + 2y + 5
a) en küçük değeri 4’tür b) en küçük değeri 2’dir c) en küçük değerini iki noktada alır ç) en küçük değerini yalnızca bir noktada alır d) en küçük değeri 5’tir
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) En küçük 2, x² = 9 ⇒ x = ±3, iki nokta ⇒ b, c.
3) x² + (y + 1)² + 4: en küçük 4, yalnızca (0, −1) noktasında ⇒ a, ç. (“5” sabit terim tuzağıdır.)
Cevap: 1-a,ç; 2-b,c; 3-a,ç.
Sınırlı ifadeler: aritmetik ve geometrik ortalama, mutlak değer, sinüs ve kosinüs
Burada
- a, b
- negatif olmayan sayılar; eşitlik yalnızca a = b iken
İspat: (√a − √b)² ≥ 0 ⇒ a − 2√(ab) + b ≥ 0. Sonuç: toplamı sabit iki sayının çarpımı, sayılar eşitken en büyüktür; çarpımı sabit iki sayının toplamı, sayılar eşitken en küçüktür.
Aritmetik ortalama geometrik ortalamadan küçük değildir
Problem
1) x > 0. x + 9/x ifadesinin en küçük değerini bulunuz.
2) x > 0. (x² + 16)/x ifadesinin en küçük değerini bulunuz.
3) x > 0. 4x + 1/x ifadesinin en küçük değerini ve elde edildiği x’i bulunuz.
4) Çevresi 20 cm olan bir dikdörtgenin en büyük alanını bulunuz.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) (x² + 16)/x = x + 16/x ≥ 2√16 = 8, x = 4’te.
3) 4x + 1/x ≥ 2√(4x · 1/x) = 4, 4x = 1/x ⇒ x = 1/2.
4) a + b = 10 ⇒ ab ≤ ((a + b)/2)² = 25: 25 cm²; bir kare (5 cm × 5 cm).
Etkileşimli
Burada
- |x − a|
- sayı doğrusunda x ile a arasındaki uzaklık
- a, b
- sayılar
Mutlak değerler toplamı x, [a, b] aralığındayken en küçüktür; a sin x + b cos x için sınır yardımcı açı yönteminden gelir.
Mutlak değer ve trigonometri
Problem
1) |x − 1| + |x + 3| ifadesinin en küçük değerini bulunuz. 2) |x − 1| + |x − 2| + |x − 6| ifadesinin en küçük değerini bulunuz. 3) 5 − |2x − 1| ifadesinin en büyük değerini bulunuz.
4) 3 − 2 sin x ve 3 sin x + 4 cos x ifadelerinin değer kümelerini bulunuz. 5) 5 sin x − 1 kaç tam sayı değeri alır?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Üç nokta için toplam ortadaki noktada (medyanda) en küçüktür: x = 2 ⇒ 1 + 0 + 4 = 5.
3) |2x − 1| ≥ 0 ⇒ en büyük değer 5 (x = 1/2).
4) −1 ≤ sin x ≤ 1 ⇒ 3 − 2 sin x ∈ [1, 5] (sin x = 1’de 1, sin x = −1’de 5). √(9 + 16) = 5 ⇒ [−5, 5].
5) 5 sin x − 1 ∈ [−6, 4] ve sürekli değişir ⇒ −6, −5, …, 4: 11 tam sayı değeri.
DİM tarzı: kapalı uçlu soru
Problem
7 − 6 sin x − sin² x ifadesinin en büyük değerini bulunuz.
A) 16 B) 12 C) 7 D) 14 E) 0
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Tepe t = −3 aralığın dışındadır; [−1, 1]’de g azalandır (tepenin sağında).
3) En büyük değer t = −1’de: −1 + 6 + 7 = 12 (en küçük t = 1’de: 0).
Cevap: B. A seçeneği (16) t’nin sınırlarını unutmaktan, E (0) ise en küçük değerden gelir.
DİM tarzı: yazılı görev (tam çözüm)
Problem
x² + 5y² − 4xy + 2y + 3 ifadesinin en küçük değerini ve elde edildiği x, y değerlerini bulunuz. Çözümün bütün adımlarını yazınız.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
1) xy içeren terimleri tek bir karede toplayalım: x² − 4xy + 4y² = (x − 2y)². O zaman ifade = (x − 2y)² + y² + 2y + 3.
2) y’ye göre tam kare: y² + 2y + 3 = (y + 1)² + 2. İfade = (x − 2y)² + (y + 1)² + 2.
3) İki kare de ≥ 0 ⇒ ifade ≥ 2. Eşitlik: y + 1 = 0 ve x − 2y = 0 ⇒ y = −1, x = −2.
Kontrol: 4 + 5 − 8 − 2 + 3 = 2 ✓.
Cevap: en küçük değer 2; x = −2, y = −1.
Ölçütler: (x − 2y)² ayrılmış — ⅓; ikinci tam kare doğru tamamlanmış — ⅔; en küçük değer ve nokta gerekçeyle bulunmuş — 1.
- 1.a + b = 6, ab = 4 ⇒ a² + b² =
- 2.x + 1/x = 3 ⇒ x² + 1/x² =
- 3.x² + 10x + 30 ifadesinin en küçük değeri ’tir.
- 4.x > 0 ⇒ x + 25/x ifadesinin en küçük değeri ’dur.
- 5.12 sin x + 5 cos x ifadesinin en büyük değeri ’tür.
Türev öğrenildikten sonra en büyük ve en küçük değerler genel bir yöntemle, kritik noktalarla bulunur: «Kapalı aralıkta en büyük ve en küçük değer. Optimizasyon problemleri». Ama DİM sorularının çoğunda tam kare ve aritmetik-geometrik ortalama eşitsizliği daha kısa yoldur.
Unutma
- a² + b² = (a + b)² − 2ab, (a − b)² = (a + b)² − 4ab, a³ + b³ = (a + b)³ − 3ab(a + b); kökler için s ve p Vieta teoreminden gelir.
- x + 1/x = t ⇒ x² + 1/x² = t² − 2, x³ + 1/x³ = t³ − 3t; a + b + c = 0 ⇒ a³ + b³ + c³ = 3abc.
- Homojen bir ifadenin değeri yalnızca a/b’ye bağlıdır: payı ve paydayı b’ye (b²’ye, cos α’ya) bölün.
- Tam kare: a(x − m)² + n ≥ n (a > 0); iki değişkende kareler aynı anda sıfır olmalıdır; noktayı da yazın.
- a + b ≥ 2√(ab) (a, b ≥ 0), x + k/x ≥ 2√k (x, k > 0); |x − a| + |x − b| ≥ |a − b|.
- sin x, cos x ∈ [−1, 1], a sin x + b cos x ∈ [−√(a² + b²); √(a² + b²)]; sin x’e göre ikinci dereceden üç terimlide tepenin [−1, 1]’de olup olmadığını kontrol edin.