Koşula göre ifadenin değeri. İfadenin en küçük ve en büyük değeri

a + b ve ab’den simetrik ifadeler, Vieta teoremiyle köklerin ifadeleri, x + 1/x hilesi, a + b + c = 0 özdeşliği, bir orandan başka orana geçiş; tam kareye tamamlama ile en küçük ve en büyük değer, aritmetik ve geometrik ortalama eşitsizliği, mutlak değerli ve trigonometrik ifadelerin sınırları — DİM tarzı sorularla.

  • 8…11. sınıflar
  • 25 dk
  • 12 soru
  • Ders 41 / 92

Bu derste öğreneceklerin

  • Simetrik ifadeleri a + b ve ab ile, x + 1/x’in kuvvetlerini t = x + 1/x ile ifade etmek; köklerin ifadelerini Vieta teoremiyle kökleri bulmadan hesaplamak
  • Verilen bir orandan homojen bir ifadenin değerini bulmak
  • Tam kareye tamamlayarak bir ve iki değişkenli bir ifadenin en küçük (en büyük) değerini ve elde edildiği noktayı bulmak
  • a + b ≥ 2√(ab), |x − a| + |x − b| ≥ |a − b| ve sin, cos sınırlarıyla ifadelerin değer kümesini bulmak

“a + b = 5 ve ab = 3 ise a² + b²’yi bulunuz”, “x² + y² − 4x + 6y + 20 ifadesinin en küçük değerini bulunuz” — DİM test kitabının cebir bölümlerinde bu iki türden yüzlerce soru vardır. 2026’da giriş sınavının II aşamasında I. grubun eşleştirme sorusu (27. soru) ifadelerin en küçük değerleri, II. grubunki ise trigonometrik ifadelerin en büyük ve en küçük değerleri hakkındaydı. İki türün ortak fikri şudur: ifadeyi, bilineni (koşulu ya da sınırı) doğrudan gösterecek biçime getirmek. Temel özdeşlikler («Temel özdeşlikler»), parabolün tepesi («İkinci dereceden fonksiyon ve grafiği») ve sin ile cos’un değer kümesi bu dersin araçlarıdır.

Simetrik ifadeler: her şey a + b ve ab’den

a ile b yer değiştirince değişmeyen ifadeye simetrik denir: a² + b², a³ + b³, 1/a + 1/b, a/b + b/a. Böyle her ifadenin yalnızca s = a + b ve p = ab ile yazılabildiği kanıtlanmıştır. Bu yüzden a ve b’yi ayrı ayrı bulmaya gerek yoktur; çoğu zaman bu mümkün de olmaz (köklü sayılar ya da karmaşık sayılar çıkar).

a² + b² = (a + b)² − 2ab(a − b)² = (a + b)² − 4aba³ + b³ = (a + b)³ − 3ab(a + b)

Burada

a + b
toplam (s)
ab
çarpım (p)

İkinci dereceden denklemin kökleri için Vieta teoremi s ve p’yi hazır verir: x² + bx + c = 0 ⇒ s = x₁ + x₂ = −b, p = x₁x₂ = c.

Toplam ve çarpım biliniyor

Problem

1) a + b = 5, ab = 3. Bulunuz: a² + b², (a − b)², a³ + b³, a/b + b/a.
2) a + b = 7, a² + b² = 29. ab’yi ve |a − b|’yi bulunuz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) a² + b² = 25 − 6 = 19; (a − b)² = 25 − 12 = 13; a³ + b³ = 125 − 3 · 3 · 5 = 80; a/b + b/a = (a² + b²)/(ab) = 19/3.
2) Formülü tersten kullanalım: 2ab = 49 − 29 = 20 ⇒ ab = 10; (a − b)² = 49 − 40 = 9 ⇒ |a − b| = 3.

Köklerin ifadeleri — Vieta teoremiyle

Problem

x₁ ve x₂, x² − 6x + 2 = 0 denkleminin kökleridir. Bulunuz: x₁² + x₂², 1/x₁ + 1/x₂, x₁³ + x₂³, |x₁ − x₂|.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

D = 36 − 8 > 0, kökler var. s = 6, p = 2.
x₁² + x₂² = 36 − 4 = 32; 1/x₁ + 1/x₂ = s/p = 3; x₁³ + x₂³ = 216 − 3 · 2 · 6 = 180; (x₁ − x₂)² = 36 − 8 = 28 ⇒ |x₁ − x₂| = 2√7.

DİM tarzı: kapalı uçlu soru

Problem

x₁ ve x₂, x² − 4x − 1 = 0 denkleminin kökleridir. x₁/x₂ + x₂/x₁ ifadesinin değerini bulunuz.
A) −18 B) 18 C) −14 D) 14 E) −16

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

s = 4, p = −1 (D = 20 > 0).
x₁/x₂ + x₂/x₁ = (x₁² + x₂²)/(x₁x₂) = (s² − 2p)/p = (16 + 2)/(−1) = −18.
Cevap: A. C seçeneği (s² + 2p)/p’den, B ise p’nin işaretini unutmaktan gelir.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

x + 1/x hilesi ve koşulun kendisini dönüştürmek

x + 1/x = t ⇒ x² + 1/x² = t² − 2x³ + 1/x³ = t³ − 3t(x − 1/x)² = t² − 4x + 1/x = t ⇒ x² + 1/x² = t² − 2x³ + 1/x³ = t³ − 3t(x − 1/x)² = t² − 4

Burada

t
x + 1/x’in verilen değeri

Nedeni: x · 1/x = 1 olduğundan (x + 1/x)² = x² + 2 + 1/x²; (x + 1/x)³ = x³ + 1/x³ + 3(x + 1/x).

t’den yüksek kuvvetlere

Problem

1) x + 1/x = 4. Bulunuz: x² + 1/x², x³ + 1/x³, x⁴ + 1/x⁴, (x − 1/x)².
2) x² − 5x + 1 = 0. x² + 1/x²’yi ve x²/(x⁴ + 1)’i bulunuz.
3) x − 1/x = 3. x² + 1/x²’yi bulunuz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) 16 − 2 = 14; 64 − 12 = 52; x⁴ + 1/x⁴ = (x² + 1/x²)² − 2 = 196 − 2 = 194; 16 − 4 = 12.
2) x = 0 kök değildir; denklemi x’e bölelim: x − 5 + 1/x = 0 ⇒ x + 1/x = 5. O zaman x² + 1/x² = 25 − 2 = 23. Kesrin payını ve paydasını x²’ye bölelim: x²/(x⁴ + 1) = 1/(x² + 1/x²) = 1/23.
3) (x − 1/x)² = x² − 2 + 1/x² = 9 ⇒ x² + 1/x² = 11.
a + b + c = 0 ⇒ a³ + b³ + c³ = 3abc

Burada

a, b, c
toplamı sıfır olan herhangi sayılar ya da ifadeler

c = −(a + b) yazalım: a³ + b³ − (a + b)³ = −3ab(a + b) = 3abc.

Toplam sıfırsa

Problem

1) a + b + c = 0, abc ≠ 0. (a³ + b³ + c³)/(abc)’yi bulunuz.
2) (5 − 3)³ + (3 − 1)³ + (1 − 5)³ toplamını her küpü hesaplamadan bulunuz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) a³ + b³ + c³ = 3abc ⇒ cevap 3 (örneğin a = 2, b = −5, c = 3: 8 − 125 + 27 = −90 = 3 · (−30) ✓).
2) 2 + 2 + (−4) = 0 ⇒ toplam = 3 · 2 · 2 · (−4) = −48 (kontrol: 8 + 8 − 64 = −48 ✓).

Bir oran verilmiş — başka bir oranı buluyoruz

Bütün terimleri aynı dereceden olan ifadeye homojen denir: (2a + b)/(a − b), (a² − ab)/(a² + b²). Böyle bir kesrin değeri a ve b’nin kendisine değil, yalnızca a/b oranına bağlıdır. Bu yüzden a = kb yazıp b’yi sadeleştiririz ya da payı ve paydayı b’ye (b²’ye) böleriz. Trigonometride aynı hile tan α ile çalışır: payı ve paydayı cos α’ya böleriz.

a/b = k ⇒ (m·a + n·b) / (p·a + q·b) = (m·k + n) / (p·k + q)a/b = k ⇒ (m·a + n·b) / (p·a + q·b) = (m·k + n) / (p·k + q)

Burada

k
verilen oran (b ≠ 0)

Payı ve paydayı b’ye; ikinci dereceden homojen bir ifadede b²’ye böleriz.

Orandan orana

Problem

1) a/b = 3/2. (2a + b)/(a − b)’yi bulunuz.
2) a = 3b, b ≠ 0. (a² − ab)/(a² + b²)’yi bulunuz.
3) 3x = 4y, y ≠ 0. (x + y)/(x − y)’yi bulunuz.
4) tan α = 2. (sin α + cos α)/(sin α − cos α)’yı bulunuz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) a = 3t, b = 2t: (6t + 2t)/(3t − 2t) = 8.
2) b²’ye bölelim: (9 − 3)/(9 + 1) = 0,6.
3) x = 4t, y = 3t: 7t/t = 7.
4) cos α’ya bölelim: (tan α + 1)/(tan α − 1) = 3/1 = 3.

DİM tarzı: kodlanan soru

Problem

(3a − b)/(a + 2b) = 1/2 ise (a² + b²)/(ab) ifadesinin değerini bulunuz (ab ≠ 0).

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Orantıdan: 2(3a − b) = a + 2b ⇒ 6a − 2b = a + 2b ⇒ 5a = 4b ⇒ a/b = 4/5.
2) (a² + b²)/(ab) = a/b + b/a = 4/5 + 5/4 = (16 + 25)/20 = 41/20 = 2,05.
Cevap: 2,05.

Tam kareye tamamlama: en küçük ve en büyük değer

İfadeyi “kare + sayı” biçimine getirince cevap görünür: bir kare negatif olamaz, en küçük değeri 0’dır. İki değişken varsa her değişken için ayrı kare tamamlarız; xy çarpımı varsa önce onu bir karenin içine “toplarız”. DİM yalnızca değeri değil, elde edildiği noktayı da sorar: her karenin sıfır olduğu yer.

a(x − m)² + n ≥ n (a > 0)(x − m)² + (y − k)² + c ≥ c

Burada

m, k
en küçük değerin elde edildiği noktanın koordinatları
n, c
en küçük değer

a < 0 ise eşitsizliğin yönü değişir ve n en büyük değer olur. Eşitlik yalnızca bütün kareler sıfır olduğunda sağlanır.

Bir değişken

Problem

Bulunuz: 1) x² − 6x + 14 ifadesinin en küçük değerini; 2) −2x² + 8x − 3 ifadesinin en büyük değerini; 3) 1/(x² − 4x + 7) ifadesinin en büyük değerini; 4) x⁴ − 4x² + 1 ifadesinin en küçük değerini.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) (x − 3)² + 5 ≥ 5: 5, x = 3’te.
2) −2(x² − 4x) − 3 = −2(x − 2)² + 8 − 3 = −2(x − 2)² + 5 ≤ 5: 5, x = 2’de.
3) Payda (x − 2)² + 3 ≥ 3; payda en küçükken kesir en büyüktür: 1/3, x = 2’de.
4) t = x² ≥ 0: (x² − 2)² − 3 ≥ −3: −3, x = ±√2’de (iki nokta).

İki değişken

Problem

1) x² + y² − 4x + 6y + 20 ifadesinin en küçük değerini ve elde edildiği noktayı bulunuz.
2) x² + 2xy + 2y² − 6y + 15 ifadesinin en küçük değerini bulunuz.
3) x² + y² + 2x − 4y + 5 = 0 ise x + y’yi bulunuz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) (x − 2)² + (y + 3)² + 20 − 4 − 9 = (x − 2)² + (y + 3)² + 7 ≥ 7: 7, (2, −3) noktasında.
2) xy’yi toplayalım: (x + y)² + y² − 6y + 15 = (x + y)² + (y − 3)² + 6 ≥ 6: 6, y = 3, x = −3’te.
3) (x + 1)² + (y − 2)² = 0; karelerin toplamı yalnızca ikisi de sıfırken sıfırdır: x = −1, y = 2 ⇒ x + y = 1.

DİM tarzı: eşleştirme sorusu

Problem

İfadeleri özellikleriyle eşleştiriniz (bir ifadeye birden çok harf karşılık gelebilir).
1) x² − 8x + 20
2) (x² − 9)² + 2
3) x² + y² + 2y + 5
a) en küçük değeri 4’tür b) en küçük değeri 2’dir c) en küçük değerini iki noktada alır ç) en küçük değerini yalnızca bir noktada alır d) en küçük değeri 5’tir

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) (x − 4)² + 4: en küçük 4, yalnızca x = 4’te ⇒ a, ç.
2) En küçük 2, x² = 9 ⇒ x = ±3, iki nokta ⇒ b, c.
3) x² + (y + 1)² + 4: en küçük 4, yalnızca (0, −1) noktasında ⇒ a, ç. (“5” sabit terim tuzağıdır.)
Cevap: 1-a,ç; 2-b,c; 3-a,ç.

Sınırlı ifadeler: aritmetik ve geometrik ortalama, mutlak değer, sinüs ve kosinüs

a + b ≥ 2√(ab) (a ≥ 0, b ≥ 0)x + 1/x ≥ 2 (x > 0)a + b ≥ 2√(ab) (a ≥ 0, b ≥ 0)x + 1/x ≥ 2 (x > 0)

Burada

a, b
negatif olmayan sayılar; eşitlik yalnızca a = b iken

İspat: (√a − √b)² ≥ 0 ⇒ a − 2√(ab) + b ≥ 0. Sonuç: toplamı sabit iki sayının çarpımı, sayılar eşitken en büyüktür; çarpımı sabit iki sayının toplamı, sayılar eşitken en küçüktür.

Aritmetik ortalama geometrik ortalamadan küçük değildir

Problem

1) x > 0. x + 9/x ifadesinin en küçük değerini bulunuz.
2) x > 0. (x² + 16)/x ifadesinin en küçük değerini bulunuz.
3) x > 0. 4x + 1/x ifadesinin en küçük değerini ve elde edildiği x’i bulunuz.
4) Çevresi 20 cm olan bir dikdörtgenin en büyük alanını bulunuz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) x + 9/x ≥ 2√9 = 6, eşitlik x = 9/x ⇒ x = 3 iken.
2) (x² + 16)/x = x + 16/x ≥ 2√16 = 8, x = 4’te.
3) 4x + 1/x ≥ 2√(4x · 1/x) = 4, 4x = 1/x ⇒ x = 1/2.
4) a + b = 10 ⇒ ab ≤ ((a + b)/2)² = 25: 25 cm²; bir kare (5 cm × 5 cm).

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
y = x + k/x (x > 0) ve y = 2√k doğrusu: eğri doğruya x = √k’de teğettir; en küçük değer 2√k’dir. k’yı değiştirin.
|x − a| + |x − b| ≥ |a − b|−1 ≤ sin x ≤ 1−1 ≤ cos x ≤ 1−√(a² + b²) ≤ a·sin x + b·cos x ≤ √(a² + b²)

Burada

|x − a|
sayı doğrusunda x ile a arasındaki uzaklık
a, b
sayılar

Mutlak değerler toplamı x, [a, b] aralığındayken en küçüktür; a sin x + b cos x için sınır yardımcı açı yönteminden gelir.

xyO−6−5−4−3−2−112342468
En küçük değer 4 = |1 − (−3)|, [−3, 1] aralığının tamamında elde edilir.

Mutlak değer ve trigonometri

Problem

1) |x − 1| + |x + 3| ifadesinin en küçük değerini bulunuz. 2) |x − 1| + |x − 2| + |x − 6| ifadesinin en küçük değerini bulunuz. 3) 5 − |2x − 1| ifadesinin en büyük değerini bulunuz.
4) 3 − 2 sin x ve 3 sin x + 4 cos x ifadelerinin değer kümelerini bulunuz. 5) 5 sin x − 1 kaç tam sayı değeri alır?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) x’ten 1’e ve −3’e uzaklıkların toplamı ≥ 4: 4 (x ∈ [−3, 1]).
2) Üç nokta için toplam ortadaki noktada (medyanda) en küçüktür: x = 2 ⇒ 1 + 0 + 4 = 5.
3) |2x − 1| ≥ 0 ⇒ en büyük değer 5 (x = 1/2).
4) −1 ≤ sin x ≤ 1 ⇒ 3 − 2 sin x ∈ [1, 5] (sin x = 1’de 1, sin x = −1’de 5). √(9 + 16) = 5 ⇒ [−5, 5].
5) 5 sin x − 1 ∈ [−6, 4] ve sürekli değişir ⇒ −6, −5, …, 4: 11 tam sayı değeri.
tyO−6−5−4−3−2−1124812161612
t = sin x yalnızca [−1, 1]’de değişir: tepe (16) bu aralığın dışındadır, bu yüzden cevap 16 değildir.

DİM tarzı: kapalı uçlu soru

Problem

7 − 6 sin x − sin² x ifadesinin en büyük değerini bulunuz.
A) 16 B) 12 C) 7 D) 14 E) 0

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) t = sin x, t ∈ [−1, 1]: g(t) = −t² − 6t + 7 = −(t + 3)² + 16.
2) Tepe t = −3 aralığın dışındadır; [−1, 1]’de g azalandır (tepenin sağında).
3) En büyük değer t = −1’de: −1 + 6 + 7 = 12 (en küçük t = 1’de: 0).
Cevap: B. A seçeneği (16) t’nin sınırlarını unutmaktan, E (0) ise en küçük değerden gelir.

DİM tarzı: yazılı görev (tam çözüm)

Problem

x² + 5y² − 4xy + 2y + 3 ifadesinin en küçük değerini ve elde edildiği x, y değerlerini bulunuz. Çözümün bütün adımlarını yazınız.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Çözüm.
1) xy içeren terimleri tek bir karede toplayalım: x² − 4xy + 4y² = (x − 2y)². O zaman ifade = (x − 2y)² + y² + 2y + 3.
2) y’ye göre tam kare: y² + 2y + 3 = (y + 1)² + 2. İfade = (x − 2y)² + (y + 1)² + 2.
3) İki kare de ≥ 0 ⇒ ifade ≥ 2. Eşitlik: y + 1 = 0 ve x − 2y = 0 ⇒ y = −1, x = −2.
Kontrol: 4 + 5 − 8 − 2 + 3 = 2 ✓.
Cevap: en küçük değer 2; x = −2, y = −1.
Ölçütler: (x − 2y)² ayrılmış — ⅓; ikinci tam kare doğru tamamlanmış — ⅔; en küçük değer ve nokta gerekçeyle bulunmuş — 1.
Kendini dene: boşluğu doldur
  1. 1.a + b = 6, ab = 4 ⇒ a² + b² =
  2. 2.x + 1/x = 3 ⇒ x² + 1/x² =
  3. 3.x² + 10x + 30 ifadesinin en küçük değeri ’tir.
  4. 4.x > 0 ⇒ x + 25/x ifadesinin en küçük değeri ’dur.
  5. 5.12 sin x + 5 cos x ifadesinin en büyük değeri ’tür.

Türev öğrenildikten sonra en büyük ve en küçük değerler genel bir yöntemle, kritik noktalarla bulunur: «Kapalı aralıkta en büyük ve en küçük değer. Optimizasyon problemleri». Ama DİM sorularının çoğunda tam kare ve aritmetik-geometrik ortalama eşitsizliği daha kısa yoldur.

Unutma

  • a² + b² = (a + b)² − 2ab, (a − b)² = (a + b)² − 4ab, a³ + b³ = (a + b)³ − 3ab(a + b); kökler için s ve p Vieta teoreminden gelir.
  • x + 1/x = t ⇒ x² + 1/x² = t² − 2, x³ + 1/x³ = t³ − 3t; a + b + c = 0 ⇒ a³ + b³ + c³ = 3abc.
  • Homojen bir ifadenin değeri yalnızca a/b’ye bağlıdır: payı ve paydayı b’ye (b²’ye, cos α’ya) bölün.
  • Tam kare: a(x − m)² + n ≥ n (a > 0); iki değişkende kareler aynı anda sıfır olmalıdır; noktayı da yazın.
  • a + b ≥ 2√(ab) (a, b ≥ 0), x + k/x ≥ 2√k (x, k > 0); |x − a| + |x − b| ≥ |a − b|.
  • sin x, cos x ∈ [−1, 1], a sin x + b cos x ∈ [−√(a² + b²); √(a² + b²)]; sin x’e göre ikinci dereceden üç terimlide tepenin [−1, 1]’de olup olmadığını kontrol edin.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 12

Soru 1 / 12. Hangi ifade simetrik değildir?