İspat problemleri

DİM kabul sınavında I. grubun 30. yazılı sorusu: ispatın yapısı (verilen, ispatlanacak, gerekçeli adımlar), 0, ⅓, ½, ⅔, 1 ölçütleri, ispat yöntemleri ve çok sayıda örnek ispat — çember ve açılar, eş ve benzer üçgenler, alanlar, cebirsel özdeşlikler ve eşitsizlikler, bölünebilme, üçgende trigonometri ve uzay.

  • 9…11. sınıflar
  • 25 dk
  • 12 soru
  • Ders 65 / 92

Bu derste öğreneceklerin

  • İspatı DİM biçiminde yazmak: verilen, ispatlanacak, şekil, her biri gerekçeli numaralı adımlar, sonuç
  • Yazılı ispatın nasıl puanlandığını (0, ⅓, ½, ⅔, 1) ve her aşamanın değerini bilmek
  • Yöntem seçmek: yaylar, eş ve benzer üçgenler, alanlar, cebirsel dönüşüm, tam kare ve AO–GO eşitsizliği, kalanlar, olmayana ergi
  • Geometri, cebir, trigonometri ve uzayda tipik DİM önermelerini eksiksiz ispatlamak

“Şekilden açıkça görülüyor” matematikte kabul edilen bir cevap değildir. Şekil yalnızca bir durumdur, ölçüm yaklaşıktır, birkaç sayıyla kontrol ise yalnızca güven verir. İspat, her adımı bir tanıma, aksiyoma, daha önce ispatlanmış bir teoreme ya da problemin koşuluna dayanan mantıksal bir zincirdir. DİM kabul sınavında I. grubun matematik sınavındaki 30. soru bir ispat problemidir ve onu eksiksiz, açık yazma becerisi ayrıca puanlanır.

DİM’in «Riyaziyyat. Test toplusu» kitabının (2025) iki kısmında da bir ispat problemleri bölümü vardır: I. kısımda 36, II. kısımda 29 ispat. Kitap çözümlerini vermez, çünkü aynı gerçek farklı yollarla ispatlanabilir. 2026’da I. grubun ispat sorusu, çemberdeki açıların yaylar yardımıyla karşılaştırılmasıyla ilgiliydi. Bu ders “Üçgenlerde eşlik”, “Üçgenlerde benzerlik” ve “Çemberde açılar ve iki çemberin birbirine göre durumu” derslerinin teoremlerini kullanır.

Yazılı ispat: yapı ve puanlama

Hipotez ve hükümTanım

İspatlanacak her önermenin iki kısmı vardır: hipotez (verilen) ve hüküm (ispatlanması gereken). “ABC üçgeninde AB = BC ise ∠A = ∠C’dir” önermesinde hipotez AB = BC, hüküm ∠A = ∠C’dir. Hipotez ile hükmün yerini değiştirince karşıt önerme elde edilir; doğru da yanlış da olabilir, bu yüzden ayrıca ispatlanmalıdır.

  1. 1. Şekil

    Koşula uyan ama özel olmayan bir şekil çizin (verilmedikçe ikizkenar ya da dik üçgen çizmeyin) ve verilenleri işaretleyin.

  2. 2. Verilen / İspatlanacak

    Hipotezi ve hükmü sembollerle kısaca yazın.

  3. 3. Plan

    Hükümden geriye düşünün: bunun için ne yeterli? Eşit parçalar için eş üçgenler; açılar için yaylar ya da paralellik; alanlar için ortak yükseklik.

  4. 4. Adımlar

    Numaralı adımlar yazın; her birinin yanında parantez içinde gerekçe: tanım, teorem, koşul ya da önceki adım.

  5. 5. Sonuç

    Hükmü yazın: “İspatlandı.” Kullanılmamış bir koşul kaldıysa ispatı yeniden kontrol edin.

PuanGenellikle ne için verilir
0akıl yürütme yok ya da yalnızca sayılarla kontrol, “şekilden görülüyor”
⅓doğru başlangıç: şekil, ana fikir ya da yardımcı çizim, ilk gerekçeli adım
½ispatın yarısı: iki şıktan biri tam ya da ana ara sonuç ispatlanmış
⅔ispat neredeyse tam, ama bir adım gerekçelendirilmemiş, bir durum unutulmuş ya da küçük bir hata var
1tam ispat, her adım gerekçeli (herhangi bir doğru yöntemle)
Örnek bir dağılım: DİM ölçütleri her soru için ayrı yazılır, doğru bir alternatif ispat da aynı ölçütlerle puanlanır. Yazılı sorunun puanı, açık uçlu soruların bağıl puan formülünde iki kat sayılır: (Dkod + 2 · Dyazılı) · 100/33.
  • Doğrudan ispat: hipotezden hükme adım adım; analiz: hükümden geriye “ne yeterli?” sorusuyla plan kurmak.
  • Eş ve benzer üçgenler: parça ve açı eşitlikleri, oranlar; yaylar: çemberdeki açılar; alanlar: ortak yükseklik ya da ortak açı.
  • Cebirsel dönüşüm: özdeşlikte bir tarafı diğerine çevirmek ya da farkın sıfır olduğunu göstermek; eşitsizlikte farkın tam kareler toplamı olduğunu, yani negatif olmadığını göstermek.
  • Kalanlar: bölünebilmede bütün kalan durumlarına bakmak; olmayana ergi: hükmün yanlış olduğu varsayımının çelişki doğurduğunu göstermek; karşı örnek: genel bir önermeyi çürütmek için bir örnek yeter, ama örnekler onu asla ispatlamaz.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Çember, açılar ve eş üçgenler

PABCO

İspat 1: iki teğet ve bir çevre açı

Problem

P noktasından çembere PA ve PB teğetleri çizilmiş (A, B değme noktaları), C noktası büyük AB yayının üzerindedir. ∠APB + 2∠ACB = 180° olduğunu ispatlayın.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Verilen: PA, PB teğetler, O merkez, C büyük AB yayının üzerinde. İspatlanacak: ∠APB + 2∠ACB = 180°.
1) OA ⊥ PA, OB ⊥ PB (teğet, değme noktasına çizilen yarıçapa diktir).
2) PAOB dörtgeninin açıları toplamı 360°’dir: ∠APB + ∠AOB = 360° − 90° − 90° = 180°.
3) ACB çevre açısı ve AOB merkez açısı aynı küçük AB yayını görür: ∠AOB = 2∠ACB (çevre açı teoremi).
4) 3. adımı 2. eşitlikte yerine koyalım: ∠APB + 2∠ACB = 180°. İspatlandı.
Örnek ölçütler: 1. adım gerekçelendirilmiş — ⅓; ∠APB + ∠AOB = 180° elde edilmiş — ½; ∠AOB = 2∠ACB yazılmış ama sonuç çıkarılmamış — ⅔; tam ispat — 1.
Not: C küçük yay üzerinde olsaydı ∠ACB = 180° − ½∠AOB olurdu ve eşitlik ∠ACB − ½∠APB = 90° biçimini alırdı; durumları ayırmanın önemi buradadır.
ABCMNO

İspat 2: eş üçgenler zinciri

Problem

ABC üçgeninde AB = BC’dir. AB ve BC kenarları üzerinde BM = BN olacak şekilde M ve N noktaları alınmış. AN ve CM parçaları O noktasında kesişiyor. İspatlayın: a) AN = CM; b) BO ışını ABC açısının açıortayıdır.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Verilen: AB = BC, M ∈ AB, N ∈ BC, BM = BN, O = AN ∩ CM. İspatlanacak: a) AN = CM; b) ∠ABO = ∠CBO.
a) ABN ve CBM üçgenlerinde AB = CB, BN = BM (verilen) ve B açısı ortaktır. KAK kuralına göre △ABN ≅ △CBM; buradan AN = CM, ayrıca ∠BAN = ∠BCM ve ∠BNA = ∠BMC.
b) 1) AM = AB − BM = CB − BN = CN.
2) ∠AMO = 180° − ∠BMC = 180° − ∠BNA = ∠CNO (komşu bütünler açılar ve a şıkkı); ∠MAO = ∠BAN = ∠BCM = ∠NCO (a şıkkı).
3) AOM ve CON üçgenlerinde AM = CN ve bu kenara komşu açılar eşittir: △AOM ≅ △CON (AKA), o hâlde OM = ON.
4) BMO ve BNO üçgenlerinde BM = BN, OM = ON ve BO ortaktır: △BMO ≅ △BNO (KKK), o hâlde ∠MBO = ∠NBO. İspatlandı.
Örnek ölçütler: a) şıkkı tam — ⅓; b)’de AM = CN ve açıların eşitliği gösterilmiş — ½; △AOM ≅ △CON elde edilmiş, son adım yok — ⅔; tam — 1.
ABCDEP

İspat 3: dik köşegenler (iki yöntem)

Problem

Yarıçapı R olan çembere içten çizilmiş ABCD dörtgeninin köşegenleri diktir. AB² + CD² = 4R² olduğunu ispatlayın.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

I. yöntem (yaylar ve sinüs teoremi). AC ve BD, P’de kesişir; ∠APB = 90°. Kirişler arasındaki açı yayların yarı toplamıdır: 90° = ½(∪AB + ∪CD) ⇒ ∪AB + ∪CD = 180°. Sinüs teoremine göre bir kiriş, 2R ile onu gören çevre açının sinüsünün çarpımıdır: AB = 2R sin(∪AB/2), CD = 2R sin(∪CD/2) = 2R sin(90° − ∪AB/2) = 2R cos(∪AB/2). O hâlde AB² + CD² = 4R²(sin² + cos²) = 4R².
II. yöntem (yardımcı çap). BE çapını çizelim. ∠BDE = 90° (çapı görür), yani DE ⊥ BD; AC ⊥ BD olduğundan DE ∥ AC. A, C, D, E çember üzerindedir ve AC ∥ DE’dir; o hâlde bunlar bir ikizkenar yamuğun köşeleridir (çembere içten çizilmiş yamuk ikizkenardır). AE ve CD bu yamuğun ya yan kenarları ya da köşegenleridir; iki durumda da AE = CD. ∠BAE = 90° (çapı görür); ABE üçgeninde AB² + AE² = BE² = 4R², yani AB² + CD² = 4R². İspatlandı.
Örnek ölçütler: ∪AB + ∪CD = 180° ya da çap yardımıyla DE ∥ AC elde edilmiş — ⅓; AE = CD ya da CD = 2R cos(∪AB/2) gerekçelendirilmiş — ⅔; tam ispat — 1.

Alanlar ve benzerlik yoluyla ispat

S = ½ · d₁ · d₂ · sin φ

Burada

d₁, d₂
dışbükey dörtgenin köşegenleri
φ
köşegenler arasındaki açı

İspat: köşegenler O’da kesişsin, ∠AOB = φ. Dört üçgenin her birinin alanı ½ · (iki parça) · sin φ’dir (komşu açı için sin(180° − φ) = sin φ). Toplarsak: S = ½ sin φ (AO · BO + BO · OC + OC · OD + OD · AO) = ½ sin φ (AO + OC)(BO + OD) = ½ · AC · BD · sin φ.

ABCDOφd₁d₂

Formülün kullanımı

Problem

1) Bir dörtgenin köşegenleri 8 ve 10, aralarındaki açı 30°’dir. Alanını bulun.
2) Bu formülden eşkenar dörtgenin alan formülünü elde edin.
3) Bir dikdörtgenin köşegeni 10, köşegenler arasındaki açı 60°’dir. Alanını bulun.
4) Köşegenleri 6 ve 8 olan bir dörtgenin en büyük alanı nedir?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) S = ½ · 8 · 10 · sin 30° = 20.
2) Eşkenar dörtgenin köşegenleri diktir: φ = 90°, sin 90° = 1, S = ½ · d₁ · d₂.
3) Köşegenler eşittir: S = ½ · 10 · 10 · sin 60° = 25√3.
4) sin φ ≤ 1 olduğundan S ≤ ½ · 6 · 8 = 24; eşitlik φ = 90° iken sağlanır.
ABCDO

İspat 4: yamuğun köşegenleri ve alanlar

Problem

ABCD yamuğunda (BC ∥ AD) köşegenler O noktasında kesişiyor. İspatlayın: a) SAOB = SCOD; b) SAOB² = SBOC · SAOD. c) SBOC = 4 ve SAOD = 9 ise yamuğun alanını bulun.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

a) ABD ve ACD üçgenlerinin AD tabanı ortaktır, yükseklikleri ise yamuğun yüksekliğine eşittir (BC ∥ AD): SABD = SACD. İkisinden de SAOD çıkarılırsa SAOB = SCOD.
b) AOB ve BOC üçgenlerinin B’den AC’ye inen yüksekliği ortaktır; bu yüzden alanlarının oranı tabanlarının oranına eşittir: SAOB : SBOC = AO : OC. Aynı şekilde SAOD : SCOD = AO : OC. O hâlde SAOB : SBOC = SAOD : SCOD, yani SAOB · SCOD = SBOC · SAOD. a) şıkkına göre SCOD = SAOB; buradan SAOB² = SBOC · SAOD. İspatlandı.
c) SAOB = SCOD = √(4 · 9) = 6, S = 4 + 9 + 6 + 6 = 25 = (√4 + √9)².
Örnek ölçütler: a) şıkkı gerekçelendirilmiş — ⅓; alan oranının AO : OC’ye eşit olduğu gösterilmiş — ½; b) tam, c) yanlış ya da yok — ⅔; üç şık da — 1.

Cebirsel ve trigonometrik ispatlar

(a + b)/2 ≥ √(a · b), a ≥ 0, b ≥ 0(a + b)/2 ≥ √(a · b), a ≥ 0, b ≥ 0

Burada

(a + b)/2(a + b)/2
aritmetik ortalama
√(a · b)
geometrik ortalama

İspat: (a + b)/2 − √(ab) = (√a − √b)²/2 ≥ 0; eşitlik yalnızca a = b iken. Bu, aritmetik ve geometrik ortalama arasındaki ilişkidir (AO–GO); toplamların en küçük ve çarpımların en büyük değerleri onunla bulunur.

Eşitsizliklerin ispatı

Problem

İspatlayın:
1) a > 0 için a + 1/a ≥ 2;
2) her a, b, c için a² + b² + c² ≥ ab + bc + ca;
3) a > 1, b > 1 için log_a b + log_b a ≥ 2;
4) a > 0, b > 0 için (a + b)(1/a + 1/b) ≥ 4.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) AO–GO: a + 1/a ≥ 2√(a · 1/a) = 2. Başka yol: a + 1/a − 2 = (a − 1)²/a ≥ 0. Eşitlik a = 1 iken.
2) 2(a² + b² + c²) − 2(ab + bc + ca) = (a − b)² + (b − c)² + (c − a)² ≥ 0. Eşitlik a = b = c iken.
3) a > 1, b > 1 ⇒ t = log_a b > 0 ve log_b a = 1/t. t + 1/t ≥ 2 (1. madde). Eşitlik t = 1, yani a = b iken. Örneğin log₂ 3 + log₃ 2 > 2.
4) Açalım: 1 + a/b + b/a + 1 = 2 + (a/b + b/a) ≥ 2 + 2 = 4 (1. madde, a/b > 0).
Yazılı ispatta her dönüşümü eşitlik olarak yazın, son adımı da “bir kare negatif olamaz” gerekçesiyle yazın.
a³ + b³ + c³ − 3abc = (a + b + c)(a² + b² + c² − ab − bc − ca)

Burada

a, b, c
herhangi üç sayı

Sağ taraf açılarak doğrulanır. Sonuç: a + b + c = 0 ise a³ + b³ + c³ = 3abc.

İspat 5: özdeşlik ve bölünebilme

Problem

1) Formülü kullanmadan a + b + c = 0 iken a³ + b³ + c³ = 3abc olduğunu ispatlayın. 17³ − 9³ − 8³ ifadesinin değerini bulun.
2) Her doğal n için n³ − n sayısının 6’ya bölündüğünü ispatlayın. Buradan n³ + 5n’nin de 6’ya bölündüğünü çıkarın.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) c = −(a + b) ⇒ c³ = −(a + b)³ = −a³ − 3a²b − 3ab² − b³. O zaman a³ + b³ + c³ = −3ab(a + b) = −3ab · (−c) = 3abc. İspatlandı. 17 + (−9) + (−8) = 0 olduğundan 17³ − 9³ − 8³ = 3 · 17 · (−9) · (−8) = 3672.
2) n³ − n = n(n² − 1) = (n − 1) · n · (n + 1): ardışık üç tam sayının çarpımı. Bunlardan biri mutlaka 3’e bölünür, en az biri çifttir; 2 ve 3 aralarında asal olduğundan çarpım 6’ya bölünür. (II. yöntem: n = 3k, 3k + 1, 3k + 2 durumlarının her birinde çarpanlardan biri 3’e bölünür.) n³ + 5n = (n³ − n) + 6n; iki terim de 6’ya bölünür. İspatlandı.
Ölçüt (2. problem): çarpanlarına ayrılmış — ⅓; 3’e ve 2’ye bölünme gerekçelendirilmiş — ⅔; sonuç da çıkarılmış — 1.

İspat 6: üçgende trigonometri

Problem

1) Dik olmayan ABC üçgeninde ispatlayın: tan A + tan B + tan C = tan A · tan B · tan C. 45°, 60°, 75° açıları için kontrol edin.
2) Bir üçgenin a = BC kenarı ve ona komşu B ve C açıları biliniyor. S = a² sin B sin C / (2 sin(B + C)) olduğunu ispatlayın.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) A + B = 180° − C ⇒ tan(A + B) = tan(180° − C) = −tan C. Toplam formülü: (tan A + tan B)/(1 − tan A · tan B) = −tan C (C ≠ 90° olduğundan tan A · tan B ≠ 1). Buradan tan A + tan B = −tan C + tan A · tan B · tan C, yani tan A + tan B + tan C = tan A · tan B · tan C. İspatlandı. Kontrol: tan 45° = 1, tan 60° = √3, tan 75° = 2 + √3; toplam 3 + 2√3, çarpım √3(2 + √3) = 2√3 + 3.
2) A = 180° − (B + C) ⇒ sin A = sin(B + C). Sinüs teoremi: b = a sin B / sin A. S = ½ab sin C = a² sin B sin C / (2 sin A) = a² sin B sin C / (2 sin(B + C)). Kontrol: B = 60°, C = 90° için S = a²√3/2; bu, dik kenarları a ve a√3 olan dik üçgenin alanıdır. Ayrıntılar: “Toplam-fark, iki kat açı ve yarım açı formülleri”.

Uzayda ispat

ABCDS90°

İspat 7: piramidin yan yüzleri

Problem

SABCD piramidinin tabanı ABCD dikdörtgenidir ve SA ayrıtı taban düzlemine diktir. Piramidin bütün yan yüzlerinin dik üçgen olduğunu ispatlayın.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Verilen: ABCD dikdörtgen, SA ⊥ (ABC). İspatlanacak: SAB, SAD, SBC ve SCD dik üçgenlerdir.
1) SA düzleme diktir; AB ve AD bu düzlemdedir: SA ⊥ AB, SA ⊥ AD. SAB ve SAD üçgenlerinde A açısı diktir.
2) BC ⊥ AB (dikdörtgenin komşu kenarları) ve BC ⊥ SA (SA düzleme dik, BC bu düzlemde). AB ve SA kesişen doğrulardır; o hâlde BC ⊥ (SAB) (doğrunun düzleme diklik koşulu). SB bu düzlemdedir, bu yüzden BC ⊥ SB: SBC üçgeninde B açısı diktir.
3) Aynı şekilde CD ⊥ AD ve CD ⊥ SA ⇒ CD ⊥ (SAD) ⇒ CD ⊥ SD: SCD üçgeninde D açısı diktir. İspatlandı.
Başka yol, üç dikme teoremi: AB, SB eğik doğrusunun taban düzlemindeki izdüşümüdür ve BC ⊥ AB ⇒ BC ⊥ SB. Ayrıntılar: “Uzayda doğrular ve düzlemler”.
Örnek ölçütler: SAB ve SAD’nin dik üçgen olduğu gerekçelendirilmiş — ⅓; BC ⊥ SB gerekçelendirilmiş — ⅔; dört yüzün hepsi — 1.
İspatlardaki sayılar
  1. 1.PAOB dörtgeninde A ve B açılarının toplamı °’dir.
  2. 2.a = 4, b = 9 için (a + b)/2 − √(ab) =
  3. 3.n = 5 için n³ − n = (6’ya bölünür).
  4. 4.S_BOC = 4 ve S_AOD = 9 olan yamukta S_AOB =
  5. 5.Köşegenleri 6 ve 8 olan dörtgenin en büyük alanı .

Unutma

  • I. grubun 30. sorusu bir ispattır: verilen, ispatlanacak, şekil, her biri gerekçeli adımlar, sonuç.
  • Yazılı ispat 0, ⅓, ½, ⅔ ya da 1 puan alır; kısmi puan yazılmış ve gerekçelendirilmiş aşamalara verilir, her doğru yöntem kabul edilir.
  • Geometride: yaylar, eş ve benzer üçgenler, alan oranları (ortak yükseklik), yardımcı çizim (çap, paralel doğru).
  • Cebirde: farkı sıfıra ya da tam kareler toplamına indirmek, AO–GO, çarpanlara ayırma ve kalanlar; trigonometride A + B + C = 180°.
  • Örnekler ispatlamaz, tek bir karşı örnek ise çürütür; karşıt teoremi ayrıca kontrol edin ve durumları ayırın.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 12

Soru 1 / 12. “Her doğal n için n³ − n 6’ya bölünür” önermesini hangisi ispatlar?