“Şekilden açıkça görülüyor” matematikte kabul edilen bir cevap değildir. Şekil yalnızca bir durumdur, ölçüm yaklaşıktır, birkaç sayıyla kontrol ise yalnızca güven verir. İspat, her adımı bir tanıma, aksiyoma, daha önce ispatlanmış bir teoreme ya da problemin koşuluna dayanan mantıksal bir zincirdir. DİM kabul sınavında I. grubun matematik sınavındaki 30. soru bir ispat problemidir ve onu eksiksiz, açık yazma becerisi ayrıca puanlanır.
DİM’in «Riyaziyyat. Test toplusu» kitabının (2025) iki kısmında da bir ispat problemleri bölümü vardır: I. kısımda 36, II. kısımda 29 ispat. Kitap çözümlerini vermez, çünkü aynı gerçek farklı yollarla ispatlanabilir. 2026’da I. grubun ispat sorusu, çemberdeki açıların yaylar yardımıyla karşılaştırılmasıyla ilgiliydi. Bu ders “Üçgenlerde eşlik”, “Üçgenlerde benzerlik” ve “Çemberde açılar ve iki çemberin birbirine göre durumu” derslerinin teoremlerini kullanır.
Yazılı ispat: yapı ve puanlama
Hipotez ve hükümTanım
İspatlanacak her önermenin iki kısmı vardır: hipotez (verilen) ve hüküm (ispatlanması gereken). “ABC üçgeninde AB = BC ise ∠A = ∠C’dir” önermesinde hipotez AB = BC, hüküm ∠A = ∠C’dir. Hipotez ile hükmün yerini değiştirince karşıt önerme elde edilir; doğru da yanlış da olabilir, bu yüzden ayrıca ispatlanmalıdır.
1. Şekil
Koşula uyan ama özel olmayan bir şekil çizin (verilmedikçe ikizkenar ya da dik üçgen çizmeyin) ve verilenleri işaretleyin.
2. Verilen / İspatlanacak
Hipotezi ve hükmü sembollerle kısaca yazın.
3. Plan
Hükümden geriye düşünün: bunun için ne yeterli? Eşit parçalar için eş üçgenler; açılar için yaylar ya da paralellik; alanlar için ortak yükseklik.
4. Adımlar
Numaralı adımlar yazın; her birinin yanında parantez içinde gerekçe: tanım, teorem, koşul ya da önceki adım.
5. Sonuç
Hükmü yazın: “İspatlandı.” Kullanılmamış bir koşul kaldıysa ispatı yeniden kontrol edin.
| Puan | Genellikle ne için verilir |
|---|---|
| 0 | akıl yürütme yok ya da yalnızca sayılarla kontrol, “şekilden görülüyor” |
| ⅓ | doğru başlangıç: şekil, ana fikir ya da yardımcı çizim, ilk gerekçeli adım |
| ½ | ispatın yarısı: iki şıktan biri tam ya da ana ara sonuç ispatlanmış |
| ⅔ | ispat neredeyse tam, ama bir adım gerekçelendirilmemiş, bir durum unutulmuş ya da küçük bir hata var |
| 1 | tam ispat, her adım gerekçeli (herhangi bir doğru yöntemle) |
- Doğrudan ispat: hipotezden hükme adım adım; analiz: hükümden geriye “ne yeterli?” sorusuyla plan kurmak.
- Eş ve benzer üçgenler: parça ve açı eşitlikleri, oranlar; yaylar: çemberdeki açılar; alanlar: ortak yükseklik ya da ortak açı.
- Cebirsel dönüşüm: özdeşlikte bir tarafı diğerine çevirmek ya da farkın sıfır olduğunu göstermek; eşitsizlikte farkın tam kareler toplamı olduğunu, yani negatif olmadığını göstermek.
- Kalanlar: bölünebilmede bütün kalan durumlarına bakmak; olmayana ergi: hükmün yanlış olduğu varsayımının çelişki doğurduğunu göstermek; karşı örnek: genel bir önermeyi çürütmek için bir örnek yeter, ama örnekler onu asla ispatlamaz.
Çember, açılar ve eş üçgenler
İspat 1: iki teğet ve bir çevre açı
Problem
P noktasından çembere PA ve PB teğetleri çizilmiş (A, B değme noktaları), C noktası büyük AB yayının üzerindedir. ∠APB + 2∠ACB = 180° olduğunu ispatlayın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
1) OA ⊥ PA, OB ⊥ PB (teğet, değme noktasına çizilen yarıçapa diktir).
2) PAOB dörtgeninin açıları toplamı 360°’dir: ∠APB + ∠AOB = 360° − 90° − 90° = 180°.
3) ACB çevre açısı ve AOB merkez açısı aynı küçük AB yayını görür: ∠AOB = 2∠ACB (çevre açı teoremi).
4) 3. adımı 2. eşitlikte yerine koyalım: ∠APB + 2∠ACB = 180°. İspatlandı.
Örnek ölçütler: 1. adım gerekçelendirilmiş — ⅓; ∠APB + ∠AOB = 180° elde edilmiş — ½; ∠AOB = 2∠ACB yazılmış ama sonuç çıkarılmamış — ⅔; tam ispat — 1.
Not: C küçük yay üzerinde olsaydı ∠ACB = 180° − ½∠AOB olurdu ve eşitlik ∠ACB − ½∠APB = 90° biçimini alırdı; durumları ayırmanın önemi buradadır.
İspat 2: eş üçgenler zinciri
Problem
ABC üçgeninde AB = BC’dir. AB ve BC kenarları üzerinde BM = BN olacak şekilde M ve N noktaları alınmış. AN ve CM parçaları O noktasında kesişiyor. İspatlayın: a) AN = CM; b) BO ışını ABC açısının açıortayıdır.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
a) ABN ve CBM üçgenlerinde AB = CB, BN = BM (verilen) ve B açısı ortaktır. KAK kuralına göre △ABN ≅ △CBM; buradan AN = CM, ayrıca ∠BAN = ∠BCM ve ∠BNA = ∠BMC.
b) 1) AM = AB − BM = CB − BN = CN.
2) ∠AMO = 180° − ∠BMC = 180° − ∠BNA = ∠CNO (komşu bütünler açılar ve a şıkkı); ∠MAO = ∠BAN = ∠BCM = ∠NCO (a şıkkı).
3) AOM ve CON üçgenlerinde AM = CN ve bu kenara komşu açılar eşittir: △AOM ≅ △CON (AKA), o hâlde OM = ON.
4) BMO ve BNO üçgenlerinde BM = BN, OM = ON ve BO ortaktır: △BMO ≅ △BNO (KKK), o hâlde ∠MBO = ∠NBO. İspatlandı.
Örnek ölçütler: a) şıkkı tam — ⅓; b)’de AM = CN ve açıların eşitliği gösterilmiş — ½; △AOM ≅ △CON elde edilmiş, son adım yok — ⅔; tam — 1.
İspat 3: dik köşegenler (iki yöntem)
Problem
Yarıçapı R olan çembere içten çizilmiş ABCD dörtgeninin köşegenleri diktir. AB² + CD² = 4R² olduğunu ispatlayın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
II. yöntem (yardımcı çap). BE çapını çizelim. ∠BDE = 90° (çapı görür), yani DE ⊥ BD; AC ⊥ BD olduğundan DE ∥ AC. A, C, D, E çember üzerindedir ve AC ∥ DE’dir; o hâlde bunlar bir ikizkenar yamuğun köşeleridir (çembere içten çizilmiş yamuk ikizkenardır). AE ve CD bu yamuğun ya yan kenarları ya da köşegenleridir; iki durumda da AE = CD. ∠BAE = 90° (çapı görür); ABE üçgeninde AB² + AE² = BE² = 4R², yani AB² + CD² = 4R². İspatlandı.
Örnek ölçütler: ∪AB + ∪CD = 180° ya da çap yardımıyla DE ∥ AC elde edilmiş — ⅓; AE = CD ya da CD = 2R cos(∪AB/2) gerekçelendirilmiş — ⅔; tam ispat — 1.
Alanlar ve benzerlik yoluyla ispat
Burada
- d₁, d₂
- dışbükey dörtgenin köşegenleri
- φ
- köşegenler arasındaki açı
İspat: köşegenler O’da kesişsin, ∠AOB = φ. Dört üçgenin her birinin alanı ½ · (iki parça) · sin φ’dir (komşu açı için sin(180° − φ) = sin φ). Toplarsak: S = ½ sin φ (AO · BO + BO · OC + OC · OD + OD · AO) = ½ sin φ (AO + OC)(BO + OD) = ½ · AC · BD · sin φ.
Formülün kullanımı
Problem
1) Bir dörtgenin köşegenleri 8 ve 10, aralarındaki açı 30°’dir. Alanını bulun.
2) Bu formülden eşkenar dörtgenin alan formülünü elde edin.
3) Bir dikdörtgenin köşegeni 10, köşegenler arasındaki açı 60°’dir. Alanını bulun.
4) Köşegenleri 6 ve 8 olan bir dörtgenin en büyük alanı nedir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Eşkenar dörtgenin köşegenleri diktir: φ = 90°, sin 90° = 1, S = ½ · d₁ · d₂.
3) Köşegenler eşittir: S = ½ · 10 · 10 · sin 60° = 25√3.
4) sin φ ≤ 1 olduğundan S ≤ ½ · 6 · 8 = 24; eşitlik φ = 90° iken sağlanır.
İspat 4: yamuğun köşegenleri ve alanlar
Problem
ABCD yamuğunda (BC ∥ AD) köşegenler O noktasında kesişiyor. İspatlayın: a) SAOB = SCOD; b) SAOB² = SBOC · SAOD. c) SBOC = 4 ve SAOD = 9 ise yamuğun alanını bulun.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) AOB ve BOC üçgenlerinin B’den AC’ye inen yüksekliği ortaktır; bu yüzden alanlarının oranı tabanlarının oranına eşittir: SAOB : SBOC = AO : OC. Aynı şekilde SAOD : SCOD = AO : OC. O hâlde SAOB : SBOC = SAOD : SCOD, yani SAOB · SCOD = SBOC · SAOD. a) şıkkına göre SCOD = SAOB; buradan SAOB² = SBOC · SAOD. İspatlandı.
c) SAOB = SCOD = √(4 · 9) = 6, S = 4 + 9 + 6 + 6 = 25 = (√4 + √9)².
Örnek ölçütler: a) şıkkı gerekçelendirilmiş — ⅓; alan oranının AO : OC’ye eşit olduğu gösterilmiş — ½; b) tam, c) yanlış ya da yok — ⅔; üç şık da — 1.
Cebirsel ve trigonometrik ispatlar
Burada
- (a + b)/2(a + b)/2
- aritmetik ortalama
- √(a · b)
- geometrik ortalama
İspat: (a + b)/2 − √(ab) = (√a − √b)²/2 ≥ 0; eşitlik yalnızca a = b iken. Bu, aritmetik ve geometrik ortalama arasındaki ilişkidir (AO–GO); toplamların en küçük ve çarpımların en büyük değerleri onunla bulunur.
Eşitsizliklerin ispatı
Problem
İspatlayın:
1) a > 0 için a + 1/a ≥ 2;
2) her a, b, c için a² + b² + c² ≥ ab + bc + ca;
3) a > 1, b > 1 için log_a b + log_b a ≥ 2;
4) a > 0, b > 0 için (a + b)(1/a + 1/b) ≥ 4.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) 2(a² + b² + c²) − 2(ab + bc + ca) = (a − b)² + (b − c)² + (c − a)² ≥ 0. Eşitlik a = b = c iken.
3) a > 1, b > 1 ⇒ t = log_a b > 0 ve log_b a = 1/t. t + 1/t ≥ 2 (1. madde). Eşitlik t = 1, yani a = b iken. Örneğin log₂ 3 + log₃ 2 > 2.
4) Açalım: 1 + a/b + b/a + 1 = 2 + (a/b + b/a) ≥ 2 + 2 = 4 (1. madde, a/b > 0).
Yazılı ispatta her dönüşümü eşitlik olarak yazın, son adımı da “bir kare negatif olamaz” gerekçesiyle yazın.
Burada
- a, b, c
- herhangi üç sayı
Sağ taraf açılarak doğrulanır. Sonuç: a + b + c = 0 ise a³ + b³ + c³ = 3abc.
İspat 5: özdeşlik ve bölünebilme
Problem
1) Formülü kullanmadan a + b + c = 0 iken a³ + b³ + c³ = 3abc olduğunu ispatlayın. 17³ − 9³ − 8³ ifadesinin değerini bulun.
2) Her doğal n için n³ − n sayısının 6’ya bölündüğünü ispatlayın. Buradan n³ + 5n’nin de 6’ya bölündüğünü çıkarın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) n³ − n = n(n² − 1) = (n − 1) · n · (n + 1): ardışık üç tam sayının çarpımı. Bunlardan biri mutlaka 3’e bölünür, en az biri çifttir; 2 ve 3 aralarında asal olduğundan çarpım 6’ya bölünür. (II. yöntem: n = 3k, 3k + 1, 3k + 2 durumlarının her birinde çarpanlardan biri 3’e bölünür.) n³ + 5n = (n³ − n) + 6n; iki terim de 6’ya bölünür. İspatlandı.
Ölçüt (2. problem): çarpanlarına ayrılmış — ⅓; 3’e ve 2’ye bölünme gerekçelendirilmiş — ⅔; sonuç da çıkarılmış — 1.
İspat 6: üçgende trigonometri
Problem
1) Dik olmayan ABC üçgeninde ispatlayın: tan A + tan B + tan C = tan A · tan B · tan C. 45°, 60°, 75° açıları için kontrol edin.
2) Bir üçgenin a = BC kenarı ve ona komşu B ve C açıları biliniyor. S = a² sin B sin C / (2 sin(B + C)) olduğunu ispatlayın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) A = 180° − (B + C) ⇒ sin A = sin(B + C). Sinüs teoremi: b = a sin B / sin A. S = ½ab sin C = a² sin B sin C / (2 sin A) = a² sin B sin C / (2 sin(B + C)). Kontrol: B = 60°, C = 90° için S = a²√3/2; bu, dik kenarları a ve a√3 olan dik üçgenin alanıdır. Ayrıntılar: “Toplam-fark, iki kat açı ve yarım açı formülleri”.
Uzayda ispat
İspat 7: piramidin yan yüzleri
Problem
SABCD piramidinin tabanı ABCD dikdörtgenidir ve SA ayrıtı taban düzlemine diktir. Piramidin bütün yan yüzlerinin dik üçgen olduğunu ispatlayın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
1) SA düzleme diktir; AB ve AD bu düzlemdedir: SA ⊥ AB, SA ⊥ AD. SAB ve SAD üçgenlerinde A açısı diktir.
2) BC ⊥ AB (dikdörtgenin komşu kenarları) ve BC ⊥ SA (SA düzleme dik, BC bu düzlemde). AB ve SA kesişen doğrulardır; o hâlde BC ⊥ (SAB) (doğrunun düzleme diklik koşulu). SB bu düzlemdedir, bu yüzden BC ⊥ SB: SBC üçgeninde B açısı diktir.
3) Aynı şekilde CD ⊥ AD ve CD ⊥ SA ⇒ CD ⊥ (SAD) ⇒ CD ⊥ SD: SCD üçgeninde D açısı diktir. İspatlandı.
Başka yol, üç dikme teoremi: AB, SB eğik doğrusunun taban düzlemindeki izdüşümüdür ve BC ⊥ AB ⇒ BC ⊥ SB. Ayrıntılar: “Uzayda doğrular ve düzlemler”.
Örnek ölçütler: SAB ve SAD’nin dik üçgen olduğu gerekçelendirilmiş — ⅓; BC ⊥ SB gerekçelendirilmiş — ⅔; dört yüzün hepsi — 1.
- 1.PAOB dörtgeninde A ve B açılarının toplamı °’dir.
- 2.a = 4, b = 9 için (a + b)/2 − √(ab) =
- 3.n = 5 için n³ − n = (6’ya bölünür).
- 4.S_BOC = 4 ve S_AOD = 9 olan yamukta S_AOB =
- 5.Köşegenleri 6 ve 8 olan dörtgenin en büyük alanı .
Unutma
- I. grubun 30. sorusu bir ispattır: verilen, ispatlanacak, şekil, her biri gerekçeli adımlar, sonuç.
- Yazılı ispat 0, ⅓, ½, ⅔ ya da 1 puan alır; kısmi puan yazılmış ve gerekçelendirilmiş aşamalara verilir, her doğru yöntem kabul edilir.
- Geometride: yaylar, eş ve benzer üçgenler, alan oranları (ortak yükseklik), yardımcı çizim (çap, paralel doğru).
- Cebirde: farkı sıfıra ya da tam kareler toplamına indirmek, AO–GO, çarpanlara ayırma ve kalanlar; trigonometride A + B + C = 180°.
- Örnekler ispatlamaz, tek bir karşı örnek ise çürütür; karşıt teoremi ayrıca kontrol edin ve durumları ayırın.