Durum soruları: bir metin, üç yazılı problem

DİM’in II. grup matematik sınavının 28–30. soruları: durumu okumak, verileri sıralamak, her soru için model seçmek (yüzde, sistem, alan ve hacim, dizi, olasılık, parabol), birimler ve π ≈ 3, yazılı cevabı ölçütlere uygun yazmak — beş tam çözülmüş durumla.

  • 8…11. sınıflar
  • 25 dk
  • 12 soru
  • Ders 57 / 92

Bu derste öğreneceklerin

  • Durum metnini okuyup verileri birimleriyle sıralamak ve her soru için gerekenleri seçmek
  • Her soru için uygun matematiksel modeli kurmak: yüzde ve oran, denklem sistemi, alan ve hacim, aritmetik dizi, olasılık, parabol, ortak iş
  • Birimleri dönüştürmek (L, dm³, m³), π ≈ 3 ile hesaplamak ve cevabı sorulan büyüklük olarak birimiyle yazmak
  • Yazılı çözümü DİM ölçütlerine (0, ⅓, ½, ⅔, 1) uygun aşamalarla yazmak

Bir havuz doldurulur, bilet satılır, bir park düzenlenir, bir fıskiye su fışkırtır: gerçek hayatta matematik konulara ayrılmaz; tek bir olayda hem yüzde hem hacim hem de olasılık olabilir. DİM’in durum soruları tam olarak böyledir: kısa bir metin (çoğu zaman bir resim, plan, tablo ya da grafikle) ve ona ait üç soru. Bu derste bir durumu nasıl okuyacağımızı, her soru için nasıl model seçeceğimizi ve cevabı ölçütlere uygun nasıl yazacağımızı beş tam çözülmüş örnekle öğreneceğiz.

Durum sorusu: biçim ve puanlama

Kabul sınavının II. aşamasında her ders için 30 soru vardır: 22 kapalı, 5 kodlanan ve 3 yazılı. II. grupta matematiğin 28–30. soruları tek bir durum üzerine kurulur. Değerlendiriciler her yazılı soruyu ölçütlere göre 0, ⅓, ½, ⅔ ya da 1 puanla değerlendirir; açık uçlu soruların bağıl puan formülünde yazılı puan iki kat sayılır: NB = (Dkod + 2 · Dyazılı) · 100/33. Yani üç durum sorusu birlikte altı kodlanan soru kadar “ağırdır”. 2026 II. grup sınavında durum bir avlunun düzenlenmesiyle ilgiliydi ve sorular oran, denklem sistemi ve geometri üzerineydi; DİM’in 2025 soru kitabının iki kısmında da üçer sorulu 33 durum vardır.

Durum (situasiya)Tanım

Gerçek hayattan alınmış, verileri metinde ya da şekilde bulunan kısa bir anlatım. Ona ait sorular genellikle farklı konulardandır; bazen sonraki soru önceki sorunun sonucunu kullanır, bazen de sorular birbirinden bağımsızdır.

  1. 1. Tamamını oku

    Önce metni ve üç soruyu sonuna kadar oku: hangi verinin nerede gerektiğini görürsün.

  2. 2. Veri listesi

    Her sayıyı birimiyle ve neye ait olduğuyla yaz; şekildeki ölçüleri de ekle.

  3. 3. Model seç

    Her soru için kendine sor: bu yüzde mi, sistem mi, alan ya da hacim mi, dizi mi, olasılık mı, yoksa fonksiyon mu?

  4. 4. Birimleri eşitle

    Hesaplamadan önce bütün ölçüleri aynı birime getir; π ≈ 3 denmişse onu kullan.

  5. 5. Cevap ve kontrol

    Sorulan büyüklüğü birimiyle yaz ve anlamını kontrol et: olasılık 1’den büyük olamaz, kişi sayısı tam sayı olmalıdır.

Soruda ne varModel
indirim, artış, karışımın bileşimiyüzde ve oran: parça = bütün · yüzde/100
iki bilinmeyen fiyat ya da miktar, iki koşuldenklem sistemi
plan, havuz, kap, boya, tohumalan ve hacim formülleri, birim dönüşümü
sıralar, katlar, her seferinde aynı artışaritmetik dizi: aₙ = a₁ + (n − 1)d, Sₙ = (a₁ + aₙ) · n/2
“rastgele seçiliyor”, “kura çekiliyor”olasılık: P = m/n, seçimler için Cₙᵏ
top, fıskiye, ok — yörünge, en büyük yükseklikikinci dereceden fonksiyon: y = a(x − m)² + n
borular, pompalar, işçilerortak iş: 1/t₁ + 1/t₂ = 1/t
Durum sorularının tipik modelleri.
1 L = 1 dm³ = 1000 cm³1 m³ = 1000 LP(A) = m/nCₙᵏ = n! / (k! · (n − k)!)1 L = 1 dm³ = 1000 cm³1 m³ = 1000 LP(A) = m/nCₙᵏ = n! / (k! · (n − k)!)

Burada

m, n
uygun ve bütün eşit olası durumların sayısı
Cₙᵏ
n elemandan k elemanın sıra gözetmeden seçilme sayısı

Durumlarda en çok gereken iki araç: birim dönüşümü ve olasılık. “Aynı anda iki balık tutuluyor”, “iki kişi seçiliyor”: sıra önemli değildir, bu yüzden Cₙ² kullanılır: C₈² = 28. Ayrıntılar “Permütasyon ve kombinasyon” ile “Olasılığın temelleri” derslerindedir.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Durum 1: akvaryum — hacim, sistem, olasılık

80 cm40 cm50 cm

Akvaryum (üç yazılı soru)

Problem

Durum. Leyla, ölçüleri şekilde verilen akvaryumu satın aldı. Akvaryumu, su yüzeyi üst kenardan 5 cm aşağıda olacak şekilde dolduruyor. Dükkânda 4 lepistes ve 3 japon balığı 26 manat, 2 lepistes ve 5 japon balığı 34 manattır. Akvaryuma 5 japon balığı ve 3 lepistes konuldu.
1) Akvaryumda kaç litre su vardır? Hacmi 3,2 L olan süs taşı suya tamamen batırılınca su seviyesi kaç santimetre yükselir?
2) Bir lepistes ve bir japon balığı kaç manattır? Murad 5 lepistes ve 2 japon balığı için ne kadar öder?
3) Bir kepçe akvaryumdan aynı anda rastgele 2 balık tutuyor. İkisinin de japon balığı olma olasılığını bulun.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Suyun yüksekliği 50 − 5 = 45 cm. V = 80 · 40 · 45 = 144 000 cm³ = 144 dm³ = 144 L.
Taşın hacmi 3,2 L = 3200 cm³. Seviye h kadar yükselirse 80 · 40 · h = 3200 ⇒ h = 1 cm (45 + 1 = 46 < 50, su taşmaz).
Cevap: 144 L; 1 cm. Ölçüt: hacim bulunmuş ama litreye çevrilmemiş — ⅓; litre doğru, seviye artışı yanlış — ⅔; ikisi de doğru — 1.
2) Lepistes x, japon balığı y manat olsun: { 4x + 3y = 26; 2x + 5y = 34 }. İkinciyi 2 ile çarpıp birinciyi çıkaralım: 7y = 42 ⇒ y = 6, 4x = 26 − 18 ⇒ x = 2. Murad 5 · 2 + 2 · 6 = 22 manat öder.
Ölçüt: sistem kurulmuş — ⅓; fiyatlar bulunmuş — ⅔; sorulan tutar (22 manat) yazılmış — 1.
3) Akvaryumda 8 balık var. Bütün durumlar: C₈² = 28, uygun durumlar: C₅² = 10. P = 10/28 = 5/14.
Ölçüt: bütün durumların sayısı bulunmuş — ⅓; uygun durumlar da doğru, ama kesir sadeleştirilmemiş ya da küçük bir hata var — ⅔; P = 5/14 — 1.

Durum 2 ve 3: amfitiyatro ve park

Amfitiyatro: dizi, yüzde, olasılık

Problem

Durum. Açık hava amfitiyatrosunun 12 sırası var. Birinci sırada 18 koltuk var, sonraki her sırada bir öncekinden 3 koltuk fazla. 1–4. sıralarda bilet 15 manat, diğer sıralarda 10 manat.
1) Amfitiyatroda kaç koltuk vardır?
2) Bir konser için 1–4. sıraların bütün biletleri ve diğer koltukların %75’i satıldı. Satıştan ne kadar para gelmiştir?
3) Başka bir konserde bütün biletler satıldı ve kurayla bir bilet çekiliyor. Biletin 1–4. sıralardan olma olasılığını bulun.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Sıralardaki koltuk sayıları aritmetik dizidir: a₁ = 18, d = 3. a₁₂ = 18 + 11 · 3 = 51, S₁₂ = (18 + 51) · 12/2 = 414 koltuk.
Ölçüt: dizi tanınmış, a₁₂ bulunmuş — ⅓; toplam formülü doğru, işlem hatası var — ⅔; 414 — 1.
2) 1–4. sıralar: S₄ = (18 + 27) · 4/2 = 90 koltuk, gelir 90 · 15 = 1350 manat. Diğer koltuklar 414 − 90 = 324; bunların %75’i 243 koltuk, gelir 243 · 10 = 2430 manat. Toplam 3780 manat.
Ölçüt: S₄ bulunmuş — ⅓; iki grubun geliri doğru kurulmuş — ⅔; 3780 manat — 1.
3) Bütün durumlar 414, uygun durumlar 90 (1. sorudan ve S₄’ten). P = 90/414 = 5/23.
Ölçüt: n = 414 ve m = 90 doğru — ⅔; sadeleştirilmiş cevap 5/23 — 1.
ABCD80 m60 m10 m

Park: alan, hareket, EBOB

Problem

Durum. Plandaki parkta havuz dışındaki her yer çimdir (yolun genişliği hesaba katılmaz, π ≈ 3). Her metrekare çim için 30 g tohum gerekir; tohum 5 kg’lık torbalarda satılıyor.
1) Kaç torba tohum gerekir?
2) Aysel A’dan C’ye yoldan, Murad ise AB ve BC kenarlarından yürüyor. Aynı anda yola çıkıp C’ye aynı anda varıyorlar; Murad’ın hızı Aysel’inkinden 0,4 m/s fazla. Aysel’in hızını bulun.
3) Parkın kenarı boyunca eşit aralıklarla lambalar konulacak; her köşede bir lamba olmalı, komşu lambalar arasındaki uzaklık tam sayı metre ve en fazla 15 m olmalı. En az kaç lamba gerekir?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Park: 80 · 60 = 4800 m², havuz: π · 10² ≈ 300 m², çim 4500 m². Tohum: 4500 · 30 = 135 000 g = 135 kg, torba: 135 : 5 = 27.
Ölçüt: çim alanı bulunmuş — ⅓; tohum kütlesi bulunmuş (birim çevrilmiş) — ⅔; 27 torba — 1.
2) AC = √(80² + 60²) = 100 m, Murad’ın yolu 80 + 60 = 140 m. Aysel’in hızı v m/s olsun: 100/v = 140/(v + 0,4) ⇒ 100v + 40 = 140v ⇒ v = 1 m/s (Murad 1,4 m/s, ikisi de 100 s yürür).
Ölçüt: AC ve 140 m bulunmuş — ⅓; denklem kurulmuş — ½; v = 1 m/s — 1.
3) Lambalar arası uzaklık h her kenara tam sayıda sığmalıdır: h hem 80’i hem 60’ı böler, yani EBOB(80, 60) = 20’yi böler. h ≤ 15 olan en büyük bölen 10’dur. Çevre 280 m; kapalı bir çizgide lamba sayısı 280 : 10 = 28’dir.
Ölçüt: h’nin 20’nin böleni olduğu gerekçelendirilmiş — ⅓; h = 10 seçilmiş — ⅔; 28 lamba — 1.

Durum 4 ve 5: grafik ve fıskiye

1234567012345Üye sayısıOkunan kitap sayısı

Kitap kulübü: istatistik, sistem, olasılık

Problem

Durum. Okulun yaz kitap kulübünün 20 üyesi var; grafikte her üyenin yazın okuduğu kitap sayısı gösterilmiş. Kütüphane kulüp için 195 manata 30 yeni kitap aldı: ciltli kitabın tanesi 8 manat, karton kapaklı kitabın tanesi 5 manat.
1) Bir üyenin okuduğu kitap sayısının ortalamasını, medyanını ve modunu bulun.
2) Kaç ciltli kitap alınmıştır?
3) Bir radyo röportajı için rastgele iki üye seçiliyor. İkisinin de en az 4 kitap okumuş olma olasılığını bulun.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Ortalama: (1 · 2 + 2 · 5 + 3 · 6 + 4 · 4 + 5 · 3) : 20 = 61 : 20 = 3,05. Medyan: 20 değeri artan sırayla dizersek 10. ve 11. değerler 3’tür (1’ler 1–2. sıralarda, 2’ler 7. sıraya kadar, 3’ler 8–13. sıralarda); medyan 3. Mod 3 (en çok, 6 kişi).
Ölçüt: üçünden biri doğru — ⅓; ikisi doğru — ⅔; üçü de doğru — 1.
2) x ciltli, y karton kapaklı kitap: { x + y = 30; 8x + 5y = 195 }. 8x + 5(30 − x) = 195 ⇒ 3x = 45 ⇒ x = 15. Cevap: 15 ciltli kitap.
Ölçüt: sistem kurulmuş — ⅓; doğru çözüm — 1.
3) En az 4 kitap okuyanlar: 4 + 3 = 7 kişi. P = C₇² : C₂₀² = 21/190.
Ölçüt: 7 kişi grafikten doğru okunmuş — ⅓; bütün durumlar C₂₀² = 190 — ⅔; P = 21/190 — 1.
8 m4 mOxy

Fıskiye: parabol ve ortak iş

Problem

Durum. Fıskiyenin su hüzmesi bir parabol boyunca hareket ediyor (şekil): yerdeki O noktasından çıkıyor, 8 m ötede yere düşüyor ve en büyük yüksekliği 4 m. Fıskiyenin havuzu yarıçapı 5 m, derinliği 0,6 m olan bir silindir (π ≈ 3). Havuzu birinci pompa tek başına 9 saatte, iki pompa birlikte 6 saatte dolduruyor.
1) O noktasını başlangıç noktası alarak hüzmenin denklemini yazın.
2) O’dan hangi yatay uzaklıklarda hüzme 3 m yüksekliktedir?
3) İkinci pompa saatte kaç metreküp su basar?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Simetriden tepe noktası yatayda 4 m’de ve 4 m yüksekliktedir: y = a(x − 4)² + 4. Parabol O’dan geçer: 0 = 16a + 4 ⇒ a = −¼. Denklem: y = −¼(x − 4)² + 4 = −¼x² + 2x. Kontrol: x = 8 iken y = 0.
Ölçüt: tepe noktası doğru belirlenmiş — ⅓; a bulunmuş ve denklem yazılmış — 1.
2) −¼x² + 2x = 3 ⇒ x² − 8x + 12 = 0 ⇒ x = 2 ya da x = 6. Cevap: 2 m ve 6 m’de (bu noktalar tepeye göre simetriktir).
Ölçüt: denklem kurulmuş — ⅓; kökler bulunmuş ama biri kaybedilmiş — ⅔; iki uzaklık da — 1.
3) Havuzun hacmi: V = πr²h ≈ 3 · 25 · 0,6 = 45 m³. İkinci pompa tek başına t saatte dolduruyorsa 1/9 + 1/t = 1/6 ⇒ 1/t = 1/18 ⇒ t = 18 saat. Verim: 45 : 18 = 2,5 m³/saat.
Ölçüt: hacim bulunmuş — ⅓; t = 18 saat bulunmuş — ⅔; 2,5 m³/saat — 1.

Yazılı cevap nasıl yazılır

Değerlendiriciler yalnızca son sayıyı değil, ona giden yolu da puanlar: kısmi puan (⅓, ½, ⅔) yazılmış aşamalar için verilir. Bu yüzden her çözümü kısa ama “okunur” yapın: bilinmeyeni adlandırın (“x, lepistesin fiyatı, manat olarak”), formülü yazın, sayıları yerine koyun, sonucu birimiyle verin. Bir soru önceki sorunun sonucunu kullanıyorsa bunu açıkça gösterin (“1. sorudan: 414 koltuk”).

Soru türüKısmi puan genellikle neye verilirTam puan (1) için
yüzde, oran%100 olan büyüklük doğru seçilmiş, orantı kurulmuşhesaplama ve birimiyle cevap
denklem sistemibilinmeyenler adlandırılmış, sistem kurulmuş; çözülmüşsorulan büyüklük (bazen x değil, 8y)
alan, hacimdoğru formül ve ölçüler, birimler eşitlenmişπ ≈ 3 ile hesaplama, birim ve yuvarlama
olasılıkbütün durumların sayısı (Cₙᵏ); uygun durumlarsadeleştirilmiş kesir
Bu tablo tipik bir örnektir: DİM ölçütleri her soru için ayrı yazılır; başka bir doğru çözüm yolu da aynı ölçütlerle değerlendirilir.
Hızlı kontrol: sayıyı yazın
  1. 1.144 000 cm³ = L
  2. 2.2,5 m³ = L
  3. 3.C₈² =
  4. 4.π ≈ 3 iken yarıçapı 10 m olan dairenin alanı m²’dir.
  5. 5.18, 21, 24, … aritmetik dizisinin 12. terimi .

Unutma

  • II. grubun 28–30. soruları tek bir duruma aittir; her biri 0, ⅓, ½, ⅔ ya da 1 puan alır ve açık uçlu soruların formülünde iki kat sayılır.
  • Önce bütün metni oku, verileri birimleriyle sırala, sonra her soru için model seç.
  • Tipik modeller: yüzde ve oran, denklem sistemi, alan ve hacim (π ≈ 3), aritmetik dizi, olasılık (Cₙᵏ), parabol, ortak iş.
  • Birimler: 1 L = 1 dm³ = 1000 cm³, 1 m³ = 1000 L; yalnızca son cevabı yuvarla.
  • Çözümü aşamalarla yaz: bilinmeyen, formül, hesaplama, sorulan büyüklük birimiyle; kısmi puan aşamalara verilir.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 12

Soru 1 / 12. II. grup kabul sınavında matematiğin hangi soruları tek bir durum üzerine kurulur?