DİM sorularında bir fonksiyon çoğu zaman formülle değil, şekille verilir: “Şekilde y = f(x) fonksiyonunun grafiği verilmiştir…”. Test kitabının «Funksiyalar və qrafiklər» (fonksiyonlar ve grafikler) bölümündeki soruların önemli bir kısmı bir grafik üzerine kuruludur; türev ve integral bölümlerinde de grafik çoktur. 2026’da I. grubun kodlanan sorularından biri bir hiperbolün parametrelerini grafiğinden okumayı istiyordu. Temel fonksiyonlar ve dönüşüm kuralları «Fonksiyonlar ve özellikleri» dersindedir. Bu derste o kuralları noktaların hareketi olarak netleştiriyor, sonra grafiği “okumayı” öğreniyoruz: formülün parametreleri, tanım kümesi, sıfırlar, artanlık-azalanlık, ekstremumlar ve f ile f′ arasındaki bağ.
Noktaların hareketi olarak dönüşümler
Grafik bir noktalar kümesidir; bu yüzden her dönüşüm tek bir soruyla kontrol edilebilir: “(x, y) noktası nereye gider?” x’e yapılan değişiklik grafiği yatay olarak ve tersine hareket ettirir (f(x − 3): 3 birim sağa), bütün fonksiyona yapılan değişiklik ise düşey olarak ve yazıldığı gibi (f(x) − 3: 3 birim aşağı).
| Formül | Grafiğe ne olur | (x, y) noktası gider |
|---|---|---|
| y = f(x) + b | b birim yukarı (b < 0 ise aşağı) | (x, y + b) |
| y = f(x − a) | a birim sağa (a < 0 ise sola) | (x + a, y) |
| y = k · f(x), k > 0 | Ox ekseninden k kat esner (k < 1 ise daralır) | (x, ky) |
| y = f(kx), k > 0 | Oy eksenine doğru k kat daralır | (x/k, y) |
| y = −f(x) | Ox eksenine göre yansır | (x, −y) |
| y = f(−x) | Oy eksenine göre yansır | (−x, y) |
| y = |f(x)| | Ox’in altındaki kısım yukarı yansır | (x, |y|) |
| y = f(|x|) | sağ kısım korunur ve Oy’ye göre sola yansıtılır | x ≥ 0: (x, y) ve (−x, y) |
Burada
- a
- yatay öteleme
- k
- düşey esneme katsayısı (k < 0 ise ayrıca Ox’e göre yansıma)
- b
- düşey öteleme
Tanım kümesi a kadar kayar; görüntü kümesi önce k ile çarpılır, sonra b kadar kayar. Dikkat: f(2x − 4) = f(2(x − 2)); öteleme 2’dir, 4 değil.
Tanım kümesi ve görüntü kümesi
Problem
D(f) = [−2, 4], E(f) = [−1, 3]. Şu fonksiyonların tanım ve görüntü kümelerini bulunuz: 1) y = 2f(x − 1) + 3; 2) y = −f(2x); 3) y = f(−x) − 1.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) 2x ∈ [−2, 4] ⇒ D = [−1, 2]; −f: [−3, 1] ⇒ E = [−3, 1] (uçlar yer değiştirir!).
3) −x ∈ [−2, 4] ⇒ x ∈ [−4, 2]; E = [−1 − 1, 3 − 1] = [−2, 2].
Nokta nereye gider?
Problem
A(1, 5) noktası y = f(x) grafiği üzerindedir. Şu grafiklerin her birinde kesinlikle hangi nokta vardır: 1) y = 3f(x + 1) − 4; 2) y = f(2x); 3) y = f(4 − x); 4) y = −2f(x) + 1?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
1) x + 1 = 1 ⇒ x = 0, y = 3 · 5 − 4 = 11: (0, 11).
2) 2x = 1 ⇒ (0,5, 5).
3) 4 − x = 1 ⇒ (3, 5) (Oy’ye göre yansıma, sonra 4 birim sağa).
4) (1, −9).
Formülün parametrelerini grafikten okuyoruz
| Fonksiyon | Grafikte neye bakılır |
|---|---|
| y = kx + b | b, grafiğin Oy eksenini kestiği yer; k = Δy/Δx (iki ızgara noktasından) = tan α, α pozitif Ox yönüyle açı; grafik yükseliyorsa k > 0 |
| y = ax² + bx + c | a: kollar yukarı (a > 0) ya da aşağı; c = f(0); tepe x₀ = −b/(2a): tepe Oy’nin sağındaysa a ile b’nin işaretleri farklıdır; Ox ile kesişme sayısı D’nin işaretini verir |
| y = k/(x − m) + n | asimptotlar x = m ve y = n; k = (y₀ − n)(x₀ − m), grafiğin herhangi bir noktasından; kollar asimptotlara göre I–III “bölgelerindeyse” k > 0 |
| y = a|x − m| + n, y = √(x − m) + n | köşe ya da başlangıç noktası (m, n); kolların eğimi ±a |
Burada
- m, n
- hiperbolün düşey ve yatay asimptotları
- (x₀, y₀)
- grafiğin bir ızgara noktasındaki noktası
Formüldeki her parametrenin grafikte görünen bir işareti vardır; ilk adım onu bulmaktır.
Çizimden işaretler
Problem
Şekilde y = ax² + bx + c fonksiyonunun grafiği verilmiştir. a, b, c ve D = b² − 4ac sayılarının işaretlerini bulunuz.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
• Grafik Oy’yi başlangıcın altında keser: c = f(0) ⇒ c < 0.
• Tepe Oy’nin sağında: x₀ = −b/(2a) > 0. a < 0 olduğundan −b < 0 ⇒ b > 0.
• Ox ile iki kesişme ⇒ D > 0.
(Böyle bir grafik örneğin y = −x² + 4x − 3’tür: a = −1, b = 4, c = −3, D = 4.)
Grafikten doğru ve parabol
Problem
1) Bir doğru (0, −2) noktasından geçiyor ve pozitif Ox yönüyle 135° açı yapıyor. Denklemini yazınız.
2) Bir doğru (−1, 3) ve (2, −3) noktalarından geçiyor. k ve b’yi bulunuz.
3) Bir parabolün tepesi (−1, 4)’tür ve parabol (1, 0) noktasından geçiyor. Fonksiyonun formülünü yazınız.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) k = (−3 − 3)/(2 − (−1)) = −2; 3 = −2 · (−1) + b ⇒ b = 1.
3) y = a(x + 1)² + 4; 0 = a · 4 + 4 ⇒ a = −1: y = −(x + 1)² + 4 = −x² − 2x + 3.
DİM tarzı: kodlanan soru
Problem
Şekilde y = k/(x − m) + n fonksiyonunun grafiği verilmiştir. k + m + n toplamını bulunuz.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Grafik (3, 4)’ten geçiyor: k = (4 − 2)(3 − 1) = 4. İkinci noktayla kontrol: 4/(−1 − 1) + 2 = 0 ✓.
3) k + m + n = 4 + 1 + 2 = 7.
Cevap: 7.
y = |f(x)| ve y = f(|x|)
Bu iki grafiği karıştırmak DİM sorularındaki en yaygın hatalardandır. |f(x)|’te mutlak değer bütün fonksiyona etki eder: y negatif olamaz, bu yüzden Ox’in altındaki kısımlar yukarı yansır. f(|x|)’te mutlak değer argümana etki eder: x ve −x aynı değeri verir, fonksiyon çift olur; sağ yarı (x ≥ 0) korunur, sol yarı onun ayna görüntüsüdür. Bu grafiklerle parametreli denklemlerin köklerini saymak «Mutlak değerli denklemler ve eşitsizlikler» dersindedir.
İki grafik — iki farklı şekil
Problem
f(x) = x² − 4x + 3. 1) y = |f(x)| grafiğinin en alçak noktalarını ve (2, …) tepesini bulunuz. 2) y = f(|x|) fonksiyonunun sıfırlarını, en küçük değerini ve 0’daki değerini bulunuz. 3) x² − 4|x| + 3 = a denkleminin kök sayısı a’ya nasıl bağlıdır?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) x ≥ 0 için sıfırlar 1 ve 3, yansımayla ±1, ±3; en küçük değer −1 (x = ±2’de); 0’daki değer 3.
3) Yatay y = a doğrusunu kaydıralım: a > 3 — 2 kök; a = 3 — 3; −1 < a < 3 — 4; a = −1 — 2 (x = ±2); a < −1 — kök yok.
DİM tarzı: kapalı uçlu soru
Problem
|x² − 2x − 3| = 3 denkleminin kaç kökü vardır?
A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) kökü yok
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Mutlak değer (−1, 3) aralığındaki kısmı yukarı yansıtır: yüksekliği 4 olan bir “tümsek” oluşur.
3) 3 < 4 olduğundan y = 3 doğrusu tümseği iki noktada, dış kolları da iki noktada keser: 4 kök.
Kontrol: x² − 2x − 3 = 3 ⇒ x = 1 ± √7; x² − 2x − 3 = −3 ⇒ x = 0 ve x = 2.
Cevap: D.
Grafik okuma: tanım kümesi, sıfırlar, işaret, artanlık, ekstremumlar
- Tanım kümesi grafiğin Ox eksenine izdüşümü, görüntü kümesi Oy eksenine izdüşümüdür. Dolu nokta ucun dahil olduğunu, boş daire dahil olmadığını gösterir.
- Sıfırlar, grafiğin Ox ile kesiştiği noktaların apsisleridir; f(x) > 0, grafiğin Ox’in üstünde olduğu x’lerdir.
- Artan olduğu aralık, soldan sağa giderken grafiğin yükseldiği yerdir; maksimum noktası artışın azalışa döndüğü x’tir (cevap bir x’tir!), maksimum değer ise oradaki y’dir.
- f(x) = a denkleminin kök sayısı, grafik ile y = a yatay doğrusunun ortak nokta sayısıdır; f(x) > g(x), f’nin grafiğinin g’ninkinin üstünde olduğu yerdir.
Grafikten her şeyi okuyoruz
Problem
Şekildeki grafiğe göre bulunuz: 1) D(f) ve E(f); 2) sıfırları ve f(x) > 0 olan aralıkları; 3) artan ve azalan olduğu aralıkları, ekstremum noktalarını; 4) f(x) = 1 ve f(x) = −3 denklemlerinin kök sayısını; 5) f(x) ≥ 0 eşitsizliğinin tam sayı çözümlerinin sayısını ve toplamını.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Sıfırlar: −4, −2, 2, 5; f(x) > 0: (−4, −2) ∪ (2, 5).
3) Artan: [−5, −3] ve [0, 3]; azalan: [−3, 0] ve [3, 6]. Maksimum noktaları x = −3 ve x = 3 (f = 2), minimum noktası x = 0 (f = −4).
4) y = 1 doğrusu dört parçanın hepsini keser: 4 kök; y = −3 yalnızca ortadaki iki parçayı: 2 kök.
5) [−4, −2] ∪ [2, 5]: tam sayılar −4, −3, −2, 2, 3, 4, 5 — 7 sayı, toplamı 5.
İki grafik: f(x) ≥ g(x)
Problem
Şekildeki grafiklere göre: 1) f(x) ≥ g(x) eşitsizliğini çözünüz; 2) f(x) < g(x) eşitsizliğinin tam sayı çözümlerinin sayısını bulunuz; 3) f’nin sıfırları ±2, g’nin sıfırı −2 ise f(x) · g(x) ≤ 0 olan x’leri bulunuz.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) f(x) < g(x): (−2, 3) — tam sayılar −1, 0, 1, 2: 4.
3) x < −2: f > 0, g < 0 ⇒ çarpım < 0; (−2, 2): f < 0, g > 0 ⇒ < 0; x > 2: ikisi de pozitif. Sıfırlar da dahildir: (−∞, 2].
(Bunlar f(x) = x² − 4 ve g(x) = x + 2 grafikleridir: x² − 4 = x + 2 ⇒ x = −2, x = 3 ✓.)
f ve f′ grafikleri yan yana
Bu bölüm giriş sınavı içindir (türev 11. sınıf bitirme programında yoktur). «Artan ve azalan fonksiyonlar. Ekstremumlar» dersinde kuralları formüllerle kullandık; DİM ise çoğu zaman yalnızca f′’nün grafiğini verip f hakkında sorar. Asıl zorluk hangi grafiğe baktığınızı unutmamaktır: f′ grafiğindeki bir “tepe”, f’nin maksimumu değildir!
| f′ grafiğinde görüyoruz | f hakkında sonuç |
|---|---|
| grafik Ox’in üstünde (f′ > 0) | f artar |
| grafik Ox’in altında (f′ < 0) | f azalır |
| Ox’i yukarıdan aşağıya keser (+ → −) | maksimum noktası |
| Ox’i aşağıdan yukarıya keser (− → +) | minimum noktası |
| Ox’e teğet, işaret değişmiyor | ekstremum yok (teğet yataydır) |
| f′(x₀) = k (y = k doğrusuyla kesişme) | x₀’da teğet y = kx + b’ye paraleldir |
Etkileşimli
f′ grafiğine göre
Problem
Şekilde (−4, 5) aralığında tanımlı f fonksiyonunun türevinin grafiği verilmiştir. 1) f’nin artan ve azalan olduğu aralıkları bulunuz. 2) f’nin maksimum ve minimum noktalarını bulunuz. 3) f, [−3, 4] aralığında en büyük değerini hangi noktada alır?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) x = −3: − → + ⇒ minimum; x = 4: + → − ⇒ maksimum; x = 1 ekstremum değildir.
3) f, [−3, 4]’te artan ⇒ en büyük değer sağ uçta: x = 4. (Dikkat: f′’nün x ≈ −1,9’daki “tepesi” cevap değildir.)
DİM tarzı: kodlanan soru
Problem
Yukarıdaki şekildeki f′ grafiğine göre f fonksiyonunun ekstremum noktalarının toplamını bulunuz.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
−3 + 4 = 1.
Cevap: 1. (x = 1 de sayılırsa yanlış cevap 2 çıkar.)
Burada
- α
- x₀’daki teğetin pozitif Ox yönüyle yaptığı açı
- (x₁, y₁), (x₂, y₂)
- teğetin ızgara düğümlerindeki iki noktası
Teğet yükseliyorsa f′(x₀) > 0, iniyorsa f′(x₀) < 0, yataysa f′(x₀) = 0 (ayrıntısı: «Türevin geometrik ve fiziksel anlamı. Teğet denklemi»).
DİM tarzı: kodlanan soru
Problem
Şekilde y = f(x) fonksiyonunun grafiği ve ona apsisi x₀ = 2 olan noktada çizilmiş teğet verilmiştir. f(2) + f′(2) toplamını bulunuz.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) f′(2) teğetin eğimidir: ızgara düğümleri (2, 3) ve (5, 0) ⇒ k = (0 − 3)/(5 − 2) = −1. Teğet aşağı iniyor, yani k < 0 ✓.
3) f(2) + f′(2) = 3 + (−1) = 2.
Cevap: 2.
- 1.y = f(x + 4) grafiği, y = f(x) grafiği birim sola kaydırılarak elde edilir.
- 2.E(f) = [0, 5] ⇒ y = 2f(x) − 1 fonksiyonunun en büyük değeri ’dur.
- 3.Bir hiperbolün asimptotları x = 2, y = −1, grafik (3, 1)’den geçiyor ⇒ k =
- 4.f′ grafiği Ox’i iki noktada kesiyor ve bir noktada teğet ⇒ f’nin ekstremum noktası var.
Grafik okuma becerisi sonraki konularda da gerekecek: «Kapalı aralıkta en büyük ve en küçük değer. Optimizasyon problemleri» dersinde en büyük değeri aralığın uçlarında ve kritik noktalarda arıyoruz, «Mutlak değerli denklemler ve eşitsizlikler» dersinde ise parametreli denklemlerin köklerini grafikle sayıyoruz.
Unutma
- y = k · f(x − a) + b: (x, y) → (x + a, ky + b); argümandaki değişiklik tersine, fonksiyondaki yazıldığı gibi çalışır.
- Tanım kümesi x’e, görüntü kümesi y’ye yapılan dönüşümlerle değişir; −f’de uçlar yer değiştirir.
- |f(x)|: Ox’in altındaki kısım yukarı yansır; f(|x|): sağ yarı korunur ve sola yansıtılır (çift fonksiyon).
- Hiperbol: asimptotlar x = m, y = n, k = (y₀ − n)(x₀ − m); parabol: a kollardan, c = f(0), b tepenin yerinden.
- Grafikten: tanım ve görüntü kümesi izdüşümlerdir, sıfırlar Ox ile kesişmeler, f(x) = a’nın kökleri y = a ile kesişmeler, ekstremum noktası bir x’tir.
- f′ grafiğinde: eksenin üstünde — f artar, + → − kesme — maksimum, − → + — minimum, teğet — ekstremum yok; f′(x₀) teğetin eğimidir.