Grafik dönüşümleri ve grafik okuma

Grafiklerin ötelenmesi, esnetilmesi ve yansıtılması noktaların hareketi olarak, y = |f(x)| ve y = f(|x|), formülün parametrelerini grafikten okuma, tanım ve görüntü kümesini, sıfırları, işareti, artanlığı-azalanlığı ve ekstremumları grafikten bulma, f ve f′ grafikleri arasındaki bağ — DİM tarzı sorularla.

  • 9…11. sınıflar
  • 25 dk
  • 12 soru
  • Ders 47 / 92

Bu derste öğreneceklerin

  • Her dönüşümü noktaların hareketi olarak yazmak ve bununla tanım kümesini, görüntü kümesini ve anahtar noktaları tam olarak bulmak
  • Bir doğrunun, parabolün, hiperbolün parametrlerini ve katsayıların işaretlerini bir çizimden okumak
  • y = |f(x)| ve y = f(|x|) grafiklerini çizmek; grafikten sıfırları, işareti, artanlığı-azalanlığı, ekstremumları ve bir denklemin kök sayısını okumak
  • f′ grafiğinden f’nin artan-azalan olduğu aralıkları ve ekstremum noktalarını, çizilmiş teğetten f′(x₀) değerini bulmak

DİM sorularında bir fonksiyon çoğu zaman formülle değil, şekille verilir: “Şekilde y = f(x) fonksiyonunun grafiği verilmiştir…”. Test kitabının «Funksiyalar və qrafiklər» (fonksiyonlar ve grafikler) bölümündeki soruların önemli bir kısmı bir grafik üzerine kuruludur; türev ve integral bölümlerinde de grafik çoktur. 2026’da I. grubun kodlanan sorularından biri bir hiperbolün parametrelerini grafiğinden okumayı istiyordu. Temel fonksiyonlar ve dönüşüm kuralları «Fonksiyonlar ve özellikleri» dersindedir. Bu derste o kuralları noktaların hareketi olarak netleştiriyor, sonra grafiği “okumayı” öğreniyoruz: formülün parametreleri, tanım kümesi, sıfırlar, artanlık-azalanlık, ekstremumlar ve f ile f′ arasındaki bağ.

Noktaların hareketi olarak dönüşümler

Grafik bir noktalar kümesidir; bu yüzden her dönüşüm tek bir soruyla kontrol edilebilir: “(x, y) noktası nereye gider?” x’e yapılan değişiklik grafiği yatay olarak ve tersine hareket ettirir (f(x − 3): 3 birim sağa), bütün fonksiyona yapılan değişiklik ise düşey olarak ve yazıldığı gibi (f(x) − 3: 3 birim aşağı).

FormülGrafiğe ne olur(x, y) noktası gider
y = f(x) + bb birim yukarı (b < 0 ise aşağı)(x, y + b)
y = f(x − a)a birim sağa (a < 0 ise sola)(x + a, y)
y = k · f(x), k > 0Ox ekseninden k kat esner (k < 1 ise daralır)(x, ky)
y = f(kx), k > 0Oy eksenine doğru k kat daralır(x/k, y)
y = −f(x)Ox eksenine göre yansır(x, −y)
y = f(−x)Oy eksenine göre yansır(−x, y)
y = |f(x)|Ox’in altındaki kısım yukarı yansır(x, |y|)
y = f(|x|)sağ kısım korunur ve Oy’ye göre sola yansıtılırx ≥ 0: (x, y) ve (−x, y)
y = k · f(x − a) + b: (x, y) → (x + a, k · y + b)

Burada

a
yatay öteleme
k
düşey esneme katsayısı (k < 0 ise ayrıca Ox’e göre yansıma)
b
düşey öteleme

Tanım kümesi a kadar kayar; görüntü kümesi önce k ile çarpılır, sonra b kadar kayar. Dikkat: f(2x − 4) = f(2(x − 2)); öteleme 2’dir, 4 değil.

xyO−3−2−1123456−2−11234y = f(x)y = 2f(x − 3) − 1
(x, y) → (x + 3, 2y − 1): tepe (0, 2) → (3, 3), sıfırlar (±2, 0) → (1, −1) ve (5, −1).

Tanım kümesi ve görüntü kümesi

Problem

D(f) = [−2, 4], E(f) = [−1, 3]. Şu fonksiyonların tanım ve görüntü kümelerini bulunuz: 1) y = 2f(x − 1) + 3; 2) y = −f(2x); 3) y = f(−x) − 1.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) x − 1 ∈ [−2, 4] ⇒ D = [−1, 5]; y: [−1, 3] · 2 = [−2, 6], + 3 ⇒ E = [1, 9].
2) 2x ∈ [−2, 4] ⇒ D = [−1, 2]; −f: [−3, 1] ⇒ E = [−3, 1] (uçlar yer değiştirir!).
3) −x ∈ [−2, 4] ⇒ x ∈ [−4, 2]; E = [−1 − 1, 3 − 1] = [−2, 2].

Nokta nereye gider?

Problem

A(1, 5) noktası y = f(x) grafiği üzerindedir. Şu grafiklerin her birinde kesinlikle hangi nokta vardır: 1) y = 3f(x + 1) − 4; 2) y = f(2x); 3) y = f(4 − x); 4) y = −2f(x) + 1?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Argümanın içi 1’e eşit olmalıdır, çünkü f(1) = 5 biliniyor.
1) x + 1 = 1 ⇒ x = 0, y = 3 · 5 − 4 = 11: (0, 11).
2) 2x = 1 ⇒ (0,5, 5).
3) 4 − x = 1 ⇒ (3, 5) (Oy’ye göre yansıma, sonra 4 birim sağa).
4) (1, −9).

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Formülün parametrelerini grafikten okuyoruz

FonksiyonGrafikte neye bakılır
y = kx + bb, grafiğin Oy eksenini kestiği yer; k = Δy/Δx (iki ızgara noktasından) = tan α, α pozitif Ox yönüyle açı; grafik yükseliyorsa k > 0
y = ax² + bx + ca: kollar yukarı (a > 0) ya da aşağı; c = f(0); tepe x₀ = −b/(2a): tepe Oy’nin sağındaysa a ile b’nin işaretleri farklıdır; Ox ile kesişme sayısı D’nin işaretini verir
y = k/(x − m) + nasimptotlar x = m ve y = n; k = (y₀ − n)(x₀ − m), grafiğin herhangi bir noktasından; kollar asimptotlara göre I–III “bölgelerindeyse” k > 0
y = a|x − m| + n, y = √(x − m) + nköşe ya da başlangıç noktası (m, n); kolların eğimi ±a
k = (y₀ − n) · (x₀ − m)x₀ = −b / (2a)c = f(0)k = (y₀ − n) · (x₀ − m)x₀ = −b / (2a)c = f(0)

Burada

m, n
hiperbolün düşey ve yatay asimptotları
(x₀, y₀)
grafiğin bir ızgara noktasındaki noktası

Formüldeki her parametrenin grafikte görünen bir işareti vardır; ilk adım onu bulmaktır.

xyO

Çizimden işaretler

Problem

Şekilde y = ax² + bx + c fonksiyonunun grafiği verilmiştir. a, b, c ve D = b² − 4ac sayılarının işaretlerini bulunuz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

• Kollar aşağı ⇒ a < 0.
• Grafik Oy’yi başlangıcın altında keser: c = f(0) ⇒ c < 0.
• Tepe Oy’nin sağında: x₀ = −b/(2a) > 0. a < 0 olduğundan −b < 0 ⇒ b > 0.
• Ox ile iki kesişme ⇒ D > 0.
(Böyle bir grafik örneğin y = −x² + 4x − 3’tür: a = −1, b = 4, c = −3, D = 4.)

Grafikten doğru ve parabol

Problem

1) Bir doğru (0, −2) noktasından geçiyor ve pozitif Ox yönüyle 135° açı yapıyor. Denklemini yazınız.
2) Bir doğru (−1, 3) ve (2, −3) noktalarından geçiyor. k ve b’yi bulunuz.
3) Bir parabolün tepesi (−1, 4)’tür ve parabol (1, 0) noktasından geçiyor. Fonksiyonun formülünü yazınız.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) k = tan 135° = −1, b = −2: y = −x − 2.
2) k = (−3 − 3)/(2 − (−1)) = −2; 3 = −2 · (−1) + b ⇒ b = 1.
3) y = a(x + 1)² + 4; 0 = a · 4 + 4 ⇒ a = −1: y = −(x + 1)² + 4 = −x² − 2x + 3.
xyO−4−2246−22468

DİM tarzı: kodlanan soru

Problem

Şekilde y = k/(x − m) + n fonksiyonunun grafiği verilmiştir. k + m + n toplamını bulunuz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Düşey asimptot x = 1 ⇒ m = 1; yatay asimptot y = 2 ⇒ n = 2.
2) Grafik (3, 4)’ten geçiyor: k = (4 − 2)(3 − 1) = 4. İkinci noktayla kontrol: 4/(−1 − 1) + 2 = 0 ✓.
3) k + m + n = 4 + 1 + 2 = 7.
Cevap: 7.

y = |f(x)| ve y = f(|x|)

Bu iki grafiği karıştırmak DİM sorularındaki en yaygın hatalardandır. |f(x)|’te mutlak değer bütün fonksiyona etki eder: y negatif olamaz, bu yüzden Ox’in altındaki kısımlar yukarı yansır. f(|x|)’te mutlak değer argümana etki eder: x ve −x aynı değeri verir, fonksiyon çift olur; sağ yarı (x ≥ 0) korunur, sol yarı onun ayna görüntüsüdür. Bu grafiklerle parametreli denklemlerin köklerini saymak «Mutlak değerli denklemler ve eşitsizlikler» dersindedir.

xyO−4−3−2−112345−112345y = |x² − 4x + 3|xyO−4−3−2−112345−112345y = x² − 4|x| + 3
Üstte mutlak değer y’ye, altta x’e uygulanmıştır.

İki grafik — iki farklı şekil

Problem

f(x) = x² − 4x + 3. 1) y = |f(x)| grafiğinin en alçak noktalarını ve (2, …) tepesini bulunuz. 2) y = f(|x|) fonksiyonunun sıfırlarını, en küçük değerini ve 0’daki değerini bulunuz. 3) x² − 4|x| + 3 = a denkleminin kök sayısı a’ya nasıl bağlıdır?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) f’nin sıfırları 1 ve 3: en alçak noktalar (1, 0) ve (3, 0); tepe (2, −1) yukarı yansır: (2, 1).
2) x ≥ 0 için sıfırlar 1 ve 3, yansımayla ±1, ±3; en küçük değer −1 (x = ±2’de); 0’daki değer 3.
3) Yatay y = a doğrusunu kaydıralım: a > 3 — 2 kök; a = 3 — 3; −1 < a < 3 — 4; a = −1 — 2 (x = ±2); a < −1 — kök yok.

DİM tarzı: kapalı uçlu soru

Problem

|x² − 2x − 3| = 3 denkleminin kaç kökü vardır?
A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) kökü yok

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) y = x² − 2x − 3 parabolünün sıfırları −1 ve 3, tepesi (1, −4)’tür.
2) Mutlak değer (−1, 3) aralığındaki kısmı yukarı yansıtır: yüksekliği 4 olan bir “tümsek” oluşur.
3) 3 < 4 olduğundan y = 3 doğrusu tümseği iki noktada, dış kolları da iki noktada keser: 4 kök.
Kontrol: x² − 2x − 3 = 3 ⇒ x = 1 ± √7; x² − 2x − 3 = −3 ⇒ x = 0 ve x = 2.
Cevap: D.

Grafik okuma: tanım kümesi, sıfırlar, işaret, artanlık, ekstremumlar

  • Tanım kümesi grafiğin Ox eksenine izdüşümü, görüntü kümesi Oy eksenine izdüşümüdür. Dolu nokta ucun dahil olduğunu, boş daire dahil olmadığını gösterir.
  • Sıfırlar, grafiğin Ox ile kesiştiği noktaların apsisleridir; f(x) > 0, grafiğin Ox’in üstünde olduğu x’lerdir.
  • Artan olduğu aralık, soldan sağa giderken grafiğin yükseldiği yerdir; maksimum noktası artışın azalışa döndüğü x’tir (cevap bir x’tir!), maksimum değer ise oradaki y’dir.
  • f(x) = a denkleminin kök sayısı, grafik ile y = a yatay doğrusunun ortak nokta sayısıdır; f(x) > g(x), f’nin grafiğinin g’ninkinin üstünde olduğu yerdir.
xyO−5−4−3−2−1123456−4−22y = f(x)

Grafikten her şeyi okuyoruz

Problem

Şekildeki grafiğe göre bulunuz: 1) D(f) ve E(f); 2) sıfırları ve f(x) > 0 olan aralıkları; 3) artan ve azalan olduğu aralıkları, ekstremum noktalarını; 4) f(x) = 1 ve f(x) = −3 denklemlerinin kök sayısını; 5) f(x) ≥ 0 eşitsizliğinin tam sayı çözümlerinin sayısını ve toplamını.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) D(f) = [−5, 6]; en büyük değer 2, en küçük −4 ⇒ E(f) = [−4, 2].
2) Sıfırlar: −4, −2, 2, 5; f(x) > 0: (−4, −2) ∪ (2, 5).
3) Artan: [−5, −3] ve [0, 3]; azalan: [−3, 0] ve [3, 6]. Maksimum noktaları x = −3 ve x = 3 (f = 2), minimum noktası x = 0 (f = −4).
4) y = 1 doğrusu dört parçanın hepsini keser: 4 kök; y = −3 yalnızca ortadaki iki parçayı: 2 kök.
5) [−4, −2] ∪ [2, 5]: tam sayılar −4, −3, −2, 2, 3, 4, 5 — 7 sayı, toplamı 5.
xyO−224−4−2246y = f(x)y = g(x)

İki grafik: f(x) ≥ g(x)

Problem

Şekildeki grafiklere göre: 1) f(x) ≥ g(x) eşitsizliğini çözünüz; 2) f(x) < g(x) eşitsizliğinin tam sayı çözümlerinin sayısını bulunuz; 3) f’nin sıfırları ±2, g’nin sıfırı −2 ise f(x) · g(x) ≤ 0 olan x’leri bulunuz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Kesişim noktalarının dışında parabol doğrunun üstündedir: (−∞, −2] ∪ [3, +∞).
2) f(x) < g(x): (−2, 3) — tam sayılar −1, 0, 1, 2: 4.
3) x < −2: f > 0, g < 0 ⇒ çarpım < 0; (−2, 2): f < 0, g > 0 ⇒ < 0; x > 2: ikisi de pozitif. Sıfırlar da dahildir: (−∞, 2].
(Bunlar f(x) = x² − 4 ve g(x) = x + 2 grafikleridir: x² − 4 = x + 2 ⇒ x = −2, x = 3 ✓.)

f ve f′ grafikleri yan yana

Bu bölüm giriş sınavı içindir (türev 11. sınıf bitirme programında yoktur). «Artan ve azalan fonksiyonlar. Ekstremumlar» dersinde kuralları formüllerle kullandık; DİM ise çoğu zaman yalnızca f′’nün grafiğini verip f hakkında sorar. Asıl zorluk hangi grafiğe baktığınızı unutmamaktır: f′ grafiğindeki bir “tepe”, f’nin maksimumu değildir!

f′ grafiğinde görüyoruzf hakkında sonuç
grafik Ox’in üstünde (f′ > 0)f artar
grafik Ox’in altında (f′ < 0)f azalır
Ox’i yukarıdan aşağıya keser (+ → −)maksimum noktası
Ox’i aşağıdan yukarıya keser (− → +)minimum noktası
Ox’e teğet, işaret değişmiyorekstremum yok (teğet yataydır)
f′(x₀) = k (y = k doğrusuyla kesişme)x₀’da teğet y = kx + b’ye paraleldir
Tersine: f’nin grafiği yükseliyorsa f′ > 0; f’nin düzgün bir tepesinde ya da çukurunda f′ = 0.
xyO−2−112−2−112y = f(x)xyO−2−112−3−2−112y = f′(x)
f′, Ox’i yukarıdan aşağıya kestiğinde f’nin tepesi, aşağıdan yukarıya kestiğinde çukuru oluşur.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Birinci eğri f(x) = x³ − 3x, ikincisi f′(x) = 3x² − 3, üçüncüsü x = a’da f’ye teğet. a’yı değiştirin: teğetin eğimi her zaman f′(a)’ya eşittir; a = ±1’de teğet yatay olur.
xyO−4−3−2−112345−5−4−3−2−112y = f′(x)

f′ grafiğine göre

Problem

Şekilde (−4, 5) aralığında tanımlı f fonksiyonunun türevinin grafiği verilmiştir. 1) f’nin artan ve azalan olduğu aralıkları bulunuz. 2) f’nin maksimum ve minimum noktalarını bulunuz. 3) f, [−3, 4] aralığında en büyük değerini hangi noktada alır?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) f′ > 0 (grafik Ox’in üstünde): (−3, 1) ve (1, 4); x = 1’de f′ = 0 ama işaret değişmiyor ⇒ f [−3, 4]’te artandır. f′ < 0: f (−4, −3] ve [4, 5)’te azalandır.
2) x = −3: − → + ⇒ minimum; x = 4: + → − ⇒ maksimum; x = 1 ekstremum değildir.
3) f, [−3, 4]’te artan ⇒ en büyük değer sağ uçta: x = 4. (Dikkat: f′’nün x ≈ −1,9’daki “tepesi” cevap değildir.)

DİM tarzı: kodlanan soru

Problem

Yukarıdaki şekildeki f′ grafiğine göre f fonksiyonunun ekstremum noktalarının toplamını bulunuz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

İşaret yalnızca x = −3 ve x = 4’te değişir; x = 1’de grafik Ox’e teğettir, ekstremum yoktur.
−3 + 4 = 1.
Cevap: 1. (x = 1 de sayılırsa yanlış cevap 2 çıkar.)
f′(x₀) = tan α = (y₂ − y₁) / (x₂ − x₁)f′(x₀) = tan α = (y₂ − y₁) / (x₂ − x₁)

Burada

α
x₀’daki teğetin pozitif Ox yönüyle yaptığı açı
(x₁, y₁), (x₂, y₂)
teğetin ızgara düğümlerindeki iki noktası

Teğet yükseliyorsa f′(x₀) > 0, iniyorsa f′(x₀) < 0, yataysa f′(x₀) = 0 (ayrıntısı: «Türevin geometrik ve fiziksel anlamı. Teğet denklemi»).

xyO123456−11234567y = f(x)

DİM tarzı: kodlanan soru

Problem

Şekilde y = f(x) fonksiyonunun grafiği ve ona apsisi x₀ = 2 olan noktada çizilmiş teğet verilmiştir. f(2) + f′(2) toplamını bulunuz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Teğet noktası (2, 3) ⇒ f(2) = 3.
2) f′(2) teğetin eğimidir: ızgara düğümleri (2, 3) ve (5, 0) ⇒ k = (0 − 3)/(5 − 2) = −1. Teğet aşağı iniyor, yani k < 0 ✓.
3) f(2) + f′(2) = 3 + (−1) = 2.
Cevap: 2.
Kendini dene: boşluğu doldur
  1. 1.y = f(x + 4) grafiği, y = f(x) grafiği birim sola kaydırılarak elde edilir.
  2. 2.E(f) = [0, 5] ⇒ y = 2f(x) − 1 fonksiyonunun en büyük değeri ’dur.
  3. 3.Bir hiperbolün asimptotları x = 2, y = −1, grafik (3, 1)’den geçiyor ⇒ k =
  4. 4.f′ grafiği Ox’i iki noktada kesiyor ve bir noktada teğet ⇒ f’nin ekstremum noktası var.

Grafik okuma becerisi sonraki konularda da gerekecek: «Kapalı aralıkta en büyük ve en küçük değer. Optimizasyon problemleri» dersinde en büyük değeri aralığın uçlarında ve kritik noktalarda arıyoruz, «Mutlak değerli denklemler ve eşitsizlikler» dersinde ise parametreli denklemlerin köklerini grafikle sayıyoruz.

Unutma

  • y = k · f(x − a) + b: (x, y) → (x + a, ky + b); argümandaki değişiklik tersine, fonksiyondaki yazıldığı gibi çalışır.
  • Tanım kümesi x’e, görüntü kümesi y’ye yapılan dönüşümlerle değişir; −f’de uçlar yer değiştirir.
  • |f(x)|: Ox’in altındaki kısım yukarı yansır; f(|x|): sağ yarı korunur ve sola yansıtılır (çift fonksiyon).
  • Hiperbol: asimptotlar x = m, y = n, k = (y₀ − n)(x₀ − m); parabol: a kollardan, c = f(0), b tepenin yerinden.
  • Grafikten: tanım ve görüntü kümesi izdüşümlerdir, sıfırlar Ox ile kesişmeler, f(x) = a’nın kökleri y = a ile kesişmeler, ekstremum noktası bir x’tir.
  • f′ grafiğinde: eksenin üstünde — f artar, + → − kesme — maksimum, − → + — minimum, teğet — ekstremum yok; f′(x₀) teğetin eğimidir.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 12

Soru 1 / 12. y = f(x − 3) grafiği y = f(x) grafiğinden nasıl elde edilir?