Bir köprünün yandan görünüşü, kırma bir çatının eğimli yüzü, bir kovanın kesiti — yamuk her yerde karşımıza çıkar. Tanım, ikizkenar yamuğun koşulları ve orta taban teoreminin ispatı «Dörtgenler: paralelkenar, dikdörtgen, eşkenar dörtgen, kare ve yamuk» dersindedir. DİM ise çok daha fazlasını sorar: test kitabının «Trapesiya və onun orta xətti» (yamuk ve orta tabanı) bölümünde 70 soru vardır ve yaklaşık yarısı bir şekil üzerine kuruludur: köşegen dar açıyı ikiye böler, köşegen yan kenara diktir, köşegenler diktir, bir yan kenara komşu açıların açıortayları kesişir… 2026’da giriş sınavının II aşamasında I. grupta da yamuğun açıortaylarıyla ilgili bir soru vardı. Bu derste her özel durumu tek bir bilgi olarak, nedeniyle birlikte öğreniyoruz.
Temel bilgiler: yükseklik, orta taban ve parçaları
Ders boyunca ABCD yamuğunda AD = a büyük taban, BC = b küçük taban, AB ve CD yan kenarlar, h yükseklik, O köşegenlerin kesişim noktasıdır. Bir yan kenara komşu iki açının toplamı 180°’dir. Küçük tabanın uçlarından indirilen yükseklikler büyük tabandan parçalar ayırır; ikizkenar yamukta bu parçalar eşittir: AH = (a − b)/2, HD = (a + b)/2 — yani HD orta tabana eşittir.
Burada
- MN
- orta taban (yan kenarların orta noktalarını birleştirir)
- PQ
- orta tabanın köşegenler arasında kalan parçası
- a, b, h
- tabanlar ve yükseklik
MP ve QN üçgenlerin orta tabanlarıdır ve b/2’ye eşittir; bu yüzden PQ = (a + b)/2 − b = (a − b)/2.
Orta taban ve yükseklik
Problem
1) Tabanları 18 ve 10 olan bir yamuğun orta tabanını ve köşegenlerin onu ayırdığı parçaları bulunuz.
2) Orta tabanı 16 olan bir yamukta bir köşegen orta tabanı 3 : 5 oranında bölüyor. Tabanları bulunuz.
3) Bir ikizkenar yamuğun tabanları 25 ve 11, yan kenarları 25’tir. Yüksekliğini, alanını ve köşegenini bulunuz.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Bir köşegen orta tabanı b/2 ve a/2 parçalarına böler: 16 : 8 = 2; b/2 = 6, a/2 = 10 ⇒ b = 12, a = 20.
3) Dış parça (25 − 11)/2 = 7, h = √(25² − 7²) = √576 = 24; S = 18 · 24 = 432. HD = (25 + 11)/2 = 18, AC = √(24² + 18²) = √900 = 30.
Köşegenler: benzer üçgenler ve dört alan
BC ∥ AD olduğundan BOC ve DOA üçgenlerinde iç ters açılar eşittir; bu yüzden üçgenler benzerdir ve benzerlik oranı k = b/a’dır. Buradan köşegenlerin parçaları tabanlar oranındadır. O’dan tabanlara paralel KL doğru parçası da bulunabilir: ABD üçgeninde KO ∥ AD ve KO/AD = BO/BD = b/(a + b), yani KO = ab/(a + b); aynı şekilde OL = ab/(a + b), O bu doğru parçasının orta noktasıdır.
Burada
- KL
- köşegenlerin kesişim noktasından tabanlara paralel geçen doğru parçası (uçları yan kenarlarda)
KL her zaman orta tabandan kısadır: 2ab/(a + b) ≤ (a + b)/2.
Köşegenlerin parçaları
Problem
1) Bir yamuğun tabanları 12 ve 4, AC köşegeni 20’dir. AO ve OC’yi, ayrıca KL’yi bulunuz.
2) Bir yamukta AO : OC = 3 : 1 ve orta taban 10’dur. Tabanları bulunuz.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) a : b = 3 : 1 ⇒ a = 3b; (3b + b)/2 = 10 ⇒ b = 5, a = 15.
Burada
- S₁
- küçük tabandaki BOC üçgeninin alanı
- S₂
- büyük tabandaki AOD üçgeninin alanı
ABD ve ACD üçgenlerinin tabanı ve yüksekliği ortaktır ⇒ alanları eşittir; AOD çıkarılınca yan üçgenler eşit kalır. S(AOB)/S₁ = AO/OC = S₂/S(AOB) ⇒ S(AOB)² = S₁S₂.
Dört üçgen
Problem
Bir yamukta S(BOC) = 4, S(AOD) = 25’tir. Yan üçgenlerin ve bütün yamuğun alanını, tabanların oranını bulunuz.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
DİM tarzı: kodlanan soru
Problem
ABCD yamuğunun (AD ∥ BC) köşegenleri O noktasında kesişiyor. BOC üçgeninin alanı 9, AOD üçgeninin alanı 36’dır. Yamuğun alanını bulunuz.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) AOB ve BOC’nin B’den yüksekliği ortaktır: S(AOB) = 2 · 9 = 18; aynı şekilde S(COD) = 18 (= √(9 · 36)).
3) S = 9 + 36 + 18 + 18 = 81 = (3 + 6)².
Cevap: 81.
İkizkenar yamuğun özel durumları
- Köşegenler dik ⇒ AOD ve BOC ikizkenar dik üçgenlerdir; O’dan tabanlara uzaklıklar a/2 ve b/2’dir; bu yüzden h = (a + b)/2 = orta taban ve S = h².
- Köşegen dar açıyı ikiye böler (AC açıortay) ⇒ ∠BCA = ∠CAD = ∠BAC, ABC ikizkenardır: yan kenar = küçük taban.
- Köşegen yan kenara dik (AC ⊥ CD) ⇒ ACD bir dik üçgendir, CH yüksekliğidir: CD² = HD · AD, CH² = AH · HD.
Burada
- h
- yamuğun yüksekliği
Birinci bilgi yalnızca ikizkenar yamuk içindir; ikincisi her yamukta doğrudur (ABC üçgeni ikizkenardır).
Özel durumlar
Problem
1) Bir ikizkenar yamuğun köşegenleri dik, tabanları 14 ve 6’dır. Alanını bulunuz.
2) Tabanları 10 ve 22 olan bir ikizkenar yamukta bir köşegen dar açıyı ikiye bölüyor. Çevresini ve alanını bulunuz.
3) Bir ikizkenar yamuğun dar açısı 60°’dir, bir köşegen onu ikiye böler, küçük taban 5’tir. Büyük tabanı ve çevreyi bulunuz.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Yan kenar = küçük taban = 10. Ç = 10 + 22 + 2 · 10 = 52. Dış parça (22 − 10)/2 = 6, h = √(100 − 36) = 8, S = 16 · 8 = 128.
3) Yan kenar 5. Dış parça 5 · cos 60° = 2,5 ⇒ a = 5 + 2 · 2,5 = 10 (dar açı 60° iken büyük taban yan kenarın iki katıdır). Ç = 5 + 5 + 5 + 10 = 25.
DİM tarzı: kapalı uçlu soru
Problem
İkizkenar ABCD yamuğunda büyük taban AD = 25, yan kenar CD = 15 ve AC ⊥ CD’dir. Yamuğun alanını bulunuz.
A) 192 B) 300 C) 150 D) 216 E) 384
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) CH = AC · CD/AD = 20 · 15/25 = 12; HD = CD²/AD = 225/25 = 9.
3) İkizkenar yamukta dış parçalar eşittir: BC = 25 − 2 · 9 = 7.
4) S = (25 + 7)/2 · 12 = 192.
Cevap: A. B seçeneği AD · h, C ise ACD üçgeninin alanıdır.
Dik yamuk ve açıortaylar
Dik yamukta (∠A = ∠B = 90°) AB yan kenarı yüksekliktir. AC köşegeni CD’ye dikse ABC ve DCA dik üçgenleri benzerdir (∠BCA = ∠CAD iç ters açılar); buradan AC² = BC · AD. Köşegenler dikse aynı yolla AB² = BC · AD elde edilir.
Burada
- AB
- dik yamuğun tabanlara dik yan kenarı (h)
İki eşitlik de benzer dik üçgenlerden, orta orantılı olarak gelir.
Açıortaylar. Bir yan kenara komşu iki açının toplamı 180° olduğundan açıortayları dik açıyla kesişir; kesişim noktası iki tabana eşit uzaklıktadır, yani orta taban üzerindedir. Bir tabandaki iki açının (örneğin A ve D) açıortayları öbür taban (BC) üzerinde kesişiyorsa, ayrılan ABK ve DCK üçgenleri ikizkenardır; bu yüzden BC = AB + CD.
Dik yamuk ve açıortaylar
Problem
1) Bir dik yamukta AC ⊥ CD, BC = 4, AD = 9. AC’yi, AB’yi ve alanı bulunuz.
2) Bir dik yamuğun köşegenleri dik, tabanları 4 ve 9’dur. Alanını bulunuz.
3) ABCD yamuğunda A ve D açılarının açıortayları BC tabanının K noktasında kesişiyor. AB = 6, CD = 8, AD = 20. BC’yi, çevreyi ve orta tabanı bulunuz.
4) Bir yamuğun AB yan kenarına komşu açılarının açıortayları K’da kesişiyor, AB = 10. ∠AKB’yi ve AB’nin orta noktası M’den K’ya uzaklığı bulunuz.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) AB² = 4 · 9 ⇒ h = 6, S = 13/2 · 6 = 39.
3) BK = AB = 6, CK = CD = 8 ⇒ BC = 14; Ç = 6 + 14 + 8 + 20 = 48; orta taban (20 + 14)/2 = 17.
4) ∠A + ∠B = 180° ⇒ ½∠A + ½∠B = 90° ⇒ ∠AKB = 90°. AKB dik üçgeninde KM hipotenüse ait kenarortaydır: KM = AB/2 = 5.
Çembere iç ve dıştan çizilmiş yamuk
Bir yamuğun köşelerinden bir çember geçirilebiliyorsa karşılıklı açılarının toplamı 180° olmalıdır (bkz. «Çember: kiriş, teğet, merkez ve çevre açılar»); yamukta bu, taban açılarının eşitliği demektir: yalnızca ikizkenar yamuk bir çemberin içine çizilebilir (köşeleri çember üzerinde olacak şekilde). Merkez, tabanların orta dikmesi üzerindedir; yarıçap, ACD üçgeninin çevrel çemberinin yarıçapıdır. Bir yamuğun içine çember çizilebiliyorsa tabanların toplamı yan kenarların toplamına eşittir ve yükseklik bir çaptır.
Burada
- c, d
- yan kenarlar
- r
- iç teğet çemberin yarıçapı
İkizkenar durumda yan kenar orta tabana eşittir; merkez yan kenarı dik açıyla görür; bu yüzden teğet noktası onu x ve y parçalarına ayırıyorsa r² = x · y.
İç ve dış teğet yamuk
Problem
1) Tabanları 6 ve 24 olan bir ikizkenar yamuğun içine çember çizilmiştir. Yan kenarı, yüksekliği, r’yi ve alanı bulunuz.
2) İçine çember çizilmiş bir yamuğun yan kenarları 7 ve 9, yüksekliği 6’dır. Alanını bulunuz.
3) Tabanları 16 ve 12 olan bir ikizkenar yamuk, yarıçapı 10 olan bir çembere içten çizilmiştir. Yamuğun yüksekliğini bulunuz.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) a + b = 7 + 9 = 16 ⇒ S = 16/2 · 6 = 48 (r = 3).
3) Merkezden kirişlere uzaklıklar: √(100 − 64) = 6 ve √(100 − 36) = 8. Merkez tabanların arasındaysa h = 6 + 8 = 14, bir tarafındaysa h = 8 − 6 = 2; iki cevap vardır!
DİM tarzı: yazılı görev (tam çözüm)
Problem
Bir ikizkenar yamuğun içine çember çizilmiştir. Teğet noktası bir yan kenarı uzunlukları 4 ve 9 olan parçalara ayırıyor. Yamuğun tabanlarını, yüksekliğini ve alanını bulunuz. Çözümün bütün adımlarını yazınız.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
1) Bir noktadan çizilen teğet parçaları eşittir. B’den: BT = BP = 4, A’dan: AT = AQ = 9. Simetriden P ve Q tabanların orta noktalarıdır: BC = 2 · 4 = 8, AD = 2 · 9 = 18. Yan kenar AB = 4 + 9 = 13 (kontrol: 8 + 18 = 13 + 13 ✓).
2) Yükseklik: B’den AD’ye inen yükseklik (18 − 8)/2 = 5’lik bir dış parça ayırır: h = √(13² − 5²) = 12. (Başka yol: O merkezi AB’yi dik açıyla görür, OT yüksekliktir: r² = 4 · 9 = 36, r = 6, h = 2r = 12.)
3) S = (18 + 8)/2 · 12 = 156.
Cevap: tabanlar 8 ve 18, h = 12, S = 156.
Ölçütler: tabanlar teğet özelliğiyle bulunmuş — ⅓; yükseklik (ya da r) doğru bulunmuş — ⅔; alan doğru hesaplanmış — 1.
Etkileşimli
- 1.Tabanları 15 ve 7 olan yamuğun orta tabanı ’dir.
- 2.Tabanlar 15 ve 7 ⇒ orta tabanın köşegenler arasındaki parçası
- 3.S(BOC) = 1, S(AOD) = 16 ⇒ yamuğun alanı
- 4.Bir ikizkenar yamuğun köşegenleri dik, tabanları 3 ve 11 ⇒ yüksekliği
- 5.İç teğet çemberi olan bir yamuğun tabanları 5 ve 9 ⇒ yan kenarlarının toplamı
Yamuğun alan problemleri «Düzlem şekillerin alanları: formüller, alan oranları ve bileşik şekiller» dersinde, benzerlikle ilgili bilgiler ise «Üçgenlerde benzerlik» dersinde devam eder.
Unutma
- Orta taban (a + b)/2, köşegenler arasındaki parçası (a − b)/2; ikizkenar yamukta bir yükseklik büyük tabanı (a − b)/2 ve (a + b)/2 parçalarına ayırır.
- BOC ∼ DOA, k = b/a: AO : OC = a : b; O’dan geçen paralel doğru parçası 2ab/(a + b).
- Yan üçgenler eşit alanlıdır: S(AOB) = S(COD) = √(S₁S₂), S = (√S₁ + √S₂)².
- İkizkenar: köşegenler dik ⇒ h = (a + b)/2, S = h²; köşegen açıortay ⇒ yan kenar = küçük taban; köşegen ⊥ yan kenar ⇒ ACD dik üçgeni.
- Bir yan kenara komşu açıların açıortayları orta taban üzerinde dik açıyla kesişir; bir tabandaki açıların açıortayları öbür tabanda kesişiyorsa o taban yan kenarların toplamına eşittir.
- Çembere yalnızca ikizkenar yamuk içten çizilebilir (iki konum!); iç teğet çemberi olan yamukta a + b = c + d, h = 2r; ikizkenar durumda h = √(ab).