Geometrik dönüşümler: simetri, öteleme, dönme ve homoteti

İzometriler — doğruya ve noktaya göre yansıma, öteleme, dönme — ve homoteti: tanımlar, koordinat kuralları, neyin değişmediği, şekillerin simetri eksenleri, uzayda düzleme göre simetri, benzerlik dönüşümü ve DİM tarzı sorular.

  • 8…11. sınıflar
  • 25 dk
  • 12 soru
  • Ders 64 / 92

Bu derste öğreneceklerin

  • Doğruya ve noktaya göre yansımayı, ötelemeyi, dönmeyi ve homotetiyi tanımlamak ve her birinin neyi koruyup neyi değiştirdiğini açıklamak
  • Noktaların, doğruların ve çemberlerin görüntülerini koordinat kurallarıyla, uzayda da bulmak
  • Şekillerin simetri eksenlerini ve merkezini, dönme simetrisinin açısını belirlemek
  • Homoteti oranıyla uzunlukları ve alanları hesaplamak, yansıma ile en kısa yolu bulmak, DİM sorularını çözmek

Aynadaki yansımanız, kaleydoskoptaki desen, bir halının motifi, bir fotoğrafı büyütüp küçültmek — bunların hepsi geometrik dönüşümlerdir. Dönüşüm, her noktayı başka bir noktaya, yani onun görüntüsüne götüren bir kuraldır. Bu derste düzlemin dört izometrisini (doğruya ve noktaya göre yansıma, öteleme, dönme) ve homotetiyi inceliyor, her birini koordinatlarla yazıyoruz. DİM’in «Hərəkət. Oxşarlıq» (izometriler ve benzerlik) konusundan 2026’daki üç sınavın üçünde de soru vardı; test kitabında bu bölümde “dönüşüm → görüntünün koordinatları” türünde eşleştirme soruları özellikle çoktur.

Dönüşümler ve izometriler

İzometriTanım

Noktalar arasındaki uzaklıkları koruyan dönüşüme izometri denir: her A ve B noktası için A′B′ = AB’dir. İzometri doğruyu doğruya, doğru parçasını eş doğru parçasına, açıyı eş açıya, şekli eş şekle götürür; paralel doğrular paralel kalır.

Düzlemin dört izometrisi vardır: doğruya göre yansıma, noktaya göre yansıma (merkezî simetri), öteleme ve dönme. Homoteti bir izometri değildir; uzunlukları |k| katına değiştirir ama şeklin biçimini ve açılarını korur. Koordinat kuralları soruların çoğunu tek satırda çözer; bu yüzden onları bir tabloda topluyoruz (merkez, başlangıç noktası O).

Dönüşüm(x, y) noktasının görüntüsüYerinde kalan noktalar
Ox eksenine göre yansıma(x, −y)Ox ekseninin noktaları
Oy eksenine göre yansıma(−x, y)Oy ekseninin noktaları
y = x doğrusuna göre yansıma(y, x)y = x doğrusunun noktaları
O noktasına göre yansıma(−x, −y)yalnız O
a⃗(m, n) vektörü kadar öteleme(x + m, y + n)yoktur (a⃗ ≠ 0⃗)
O etrafında saat yönünün tersine 90° dönme(−y, x)yalnız O
O etrafında saat yönünde 90° dönme(y, −x)yalnız O
merkezi O, oranı k olan homoteti(kx, ky)yalnız O (k ≠ 1)
180° dönme ile O’ya göre yansıma aynı dönüşümdür; k = −1 olan homoteti de öyledir.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Doğruya ve noktaya göre yansıma

Doğruya ve noktaya göre yansımaTanım

A ve A′ noktaları, l doğrusu AA′ doğru parçasının orta dikmesi ise l’ye göre simetriktir. A ve A′ noktaları, O noktası AA′’nün orta noktası ise O’ya göre simetriktir.

xyO−4−3−2−11234−3−2−11234y = xAA₁A₂A₃A₄
Ox’e göre y’nin, Oy’ye göre x’in, O’ya göre ikisinin de işareti değişir; y = x’e göre koordinatlar yer değiştirir.
x = a: (x, y) → (2a − x, y)y = b: (x, y) → (x, 2b − y)M(a, b): (x, y) → (2a − x, 2b − y)

Burada

x = a, y = b
koordinat eksenlerine paralel simetri eksenleri
M(a, b)
simetri merkezi

Nedeni: simetri merkezi (ya da ekseni) nokta ile görüntüsünün tam ortasındadır: (x + x′)/2 = a ⇒ x′ = 2a − x.

Bir noktanın görüntüleri

Problem

B(4, −1) noktasının simetriğini bulunuz: 1) Ox eksenine; 2) Oy eksenine; 3) O noktasına; 4) y = x doğrusuna; 5) x = 1 doğrusuna; 6) M(1, 2) noktasına göre.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) (4, 1); 2) (−4, −1); 3) (−4, 1); 4) (−1, 4).
5) (2 · 1 − 4, −1) = (−2, −1).
6) (2 · 1 − 4, 2 · 2 − (−1)) = (−2, 5). Kontrol: (4, −1) ile (−2, 5) arasındaki doğru parçasının orta noktası (1, 2)’dir ✓.

Merkezi ve ekseni buluyoruz; doğrunun ve çemberin görüntüsü

Problem

1) A(−1, 5) ve A′(7, −3) noktaları simetriktir. Simetri merkezini ve simetri ekseninin denklemini bulunuz.
2) y = 2x + 1 doğrusunun Oy eksenine ve O noktasına göre görüntülerini bulunuz.
3) (x − 2)² + (y + 3)² = 9 çemberinin Ox eksenine göre görüntüsünü bulunuz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Merkez AA′’nün orta noktasıdır: (3, 1). Eksen AA′’ne diktir ve bu orta noktadan geçer: AA′’nün eğimi (−3 − 5)/(7 + 1) = −1, dikmenin eğimi 1 ⇒ y − 1 = x − 3, y = x − 2.
2) Oy ekseni: x → −x ⇒ y = −2x + 1. O noktası: x → −x, y → −y ⇒ −y = −2x + 1 ⇒ y = 2x − 1 (paralel bir doğru çıkar; merkezî simetri doğrultuları korur).
3) Merkez (2, −3) → (2, 3), yarıçap değişmez: (x − 2)² + (y − 3)² = 9.
ŞekilSimetri ekseni sayısıSimetri merkezi
doğru parçası2var (orta noktası)
ikizkenar üçgen (eşkenar olmayan)1yok
eşkenar üçgen3yok
paralelkenar (dikdörtgen ve eşkenar dörtgen olmayan)0var (köşegenlerin kesişimi)
dikdörtgen, eşkenar dörtgen2var
kare4var
ikizkenar yamuk1yok
düzgün n-gennyalnızca n çift ise
çember∞var (merkezi)
DİM sık sorar: “hangi şeklin simetri merkezi var ama simetri ekseni yok?” — genel bir paralelkenar.

Uzayda bir simetri türü daha vardır: düzleme göre simetri; düzlem AA′’ne diktir ve orta noktasından geçer. Koordinatlarda: Oxy düzlemine göre (x, y, z) → (x, y, −z), Oxz’ye göre (x, −y, z), Oyz’ye göre (−x, y, z). O noktasına göre üç koordinatın da işareti, Oz eksenine göre ise x ile y’nin işareti değişir, z kalır.

Uzayda simetri

Problem

A(2, −3, 5) noktasının simetriğini bulunuz: 1) Oxy düzlemine; 2) Oyz düzlemine; 3) O noktasına; 4) Oz eksenine göre. A ile Oxy’ye göre görüntüsü arasındaki uzaklığı bulunuz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) (2, −3, −5); 2) (−2, −3, 5); 3) (−2, 3, −5); 4) (−2, 3, 5).
A ile (2, −3, −5) yalnızca z’de farklıdır: uzaklık |5 − (−5)| = 10 = 2 · |z|.

Öteleme ve dönme

ÖtelemeTanım

a⃗ vektörü kadar ötelemede her A noktası, AA′ vektörü a⃗’ya eşit olacak şekilde bir A′ noktasına gider. Bütün noktalar aynı yönde aynı uzaklık kadar “kayar”.

(x, y) → (x + m, y + n)

Burada

a⃗(m, n)
öteleme vektörü

Bir fonksiyonun grafiği için: y = f(x) → y = f(x − m) + n (ayrıntısı: «Grafik dönüşümleri ve grafik okuma»).

Öteleme

Problem

1) A(2, −1) noktasını a⃗(−3, 4) vektörü kadar öteleyiniz.
2) Bir öteleme A(1, 2) noktasını B(4, −2) noktasına götürüyor. Öteleme vektörünü, uzunluğunu ve O(0, 0) noktasının görüntüsünü bulunuz.
3) x² + y² − 4x + 6y = 3 çemberini a⃗(−2, 3) vektörü kadar öteleyiniz.
4) y = x² parabolünü a⃗(2, −1) vektörü kadar öteleyiniz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) (2 − 3, −1 + 4) = (−1, 3).
2) a⃗ = AB⃗ = (3, −4), |a⃗| = √(9 + 16) = 5; O → (3, −4).
3) Tam kareler: (x − 2)² + (y + 3)² = 3 + 4 + 9 = 16; merkez (2, −3), yarıçap 4. Merkez (0, 0)’a gider: x² + y² = 16.
4) Tepe (0, 0) → (2, −1): y = (x − 2)² − 1.

DönmeTanım

O noktası etrafında φ açısı kadar dönmede her A noktası, OA′ = OA ve ∠AOA′ = φ olacak şekilde bir A′ noktasına gider. Pozitif açı saat yönünün tersine, negatif açı saat yönünde dönme demektir.

90°: (x, y) → (−y, x)−90°: (x, y) → (y, −x)φ: (x cos φ − y sin φ, x sin φ + y cos φ)

Burada

φ
dönme açısı (merkez O)

90° dönmeyi hatırlamak için: koordinatlar yer değiştirir ve biri işaret değiştirir; hangisinin değiştiğini bölgeye bakarak kontrol edin.

xyO−4−3−2−1123456−1123456PQRP′Q′R′90°
(x, y) → (−y, x): P(3, 2) → P′(−2, 3). Dönme bir izometridir: P′Q′R′ ≅ PQR.

Dönme

Problem

1) A(4, 1) noktasını O etrafında saat yönünün tersine 90°, saat yönünde 90° ve 180° döndürünüz.
2) A(4, 3) noktasını C(1, 1) noktası etrafında saat yönünün tersine 90° döndürünüz.
3) B(2, 0) noktasını O etrafında saat yönünün tersine 60° döndürünüz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) 90°: (−1, 4); I. bölgeden II. bölgeye geçti ✓; −90°: (1, −4), IV. bölgeye; 180°: (−4, −1).
2) Merkezi başlangıç noktasına “getirelim”: CA⃗ = (3, 2) → (−2, 3), sonra geri: (1 − 2, 1 + 3) = (−1, 4). Kontrol: CA = CA′ = √13 ✓.
3) (2 cos 60°, 2 sin 60°) = (1, √3).

Bir şekil kendi üzerine en küçük hangi açıyla döner? Düzgün n-gen 360°/n dönmede kendi üzerine gelir: eşkenar üçgen 120°, kare 90°, düzgün altıgen 60°, paralelkenar 180° ile. Bir yararlı bilgi daha: iki eksene göre art arda yansıma, eksenler paralelse eksenler arası uzaklığın iki katı kadar bir öteleme, eksenler α açısıyla kesişiyorsa kesişim noktası etrafında 2α dönmedir.

Homoteti ve benzerlik dönüşümü

HomotetiTanım

Merkezi O, oranı k (k ≠ 0) olan homotetide her X noktası OX′⃗ = k · OX⃗ olacak şekilde bir X′ noktasına gider. k > 0 ise X′, O’ya göre X ile aynı tarafta, k < 0 ise karşı taraftadır; |k| > 1 büyütme, |k| < 1 küçültmedir, k = −1 ise merkezî simetridir.

(x, y) → (a + k(x − a), b + k(y − b))A′B′ = |k| · ABS′ = k² · S

Burada

(a, b)
homoteti merkezi (O için: (kx, ky))
k
homoteti oranı

Homoteti bir doğruyu paralel bir doğruya (merkezden geçiyorsa kendisine), bir açıyı eş açıya, bir çemberi yarıçapı |k| ile çarpılmış bir çembere götürür.

OAA₁A₂k = 2k = −½
Negatif k’da görüntü merkezin öbür tarafındadır ve 180° dönmüştür.

Koordinatlarda homoteti

Problem

1) Merkez O, k = 3: A(2, −1) noktasının görüntüsünü bulunuz.
2) Merkez M(1, 2), k = −2: A(3, 5) noktasının görüntüsünü bulunuz.
3) Bir homoteti A(1, 1)’i A′(5, 7)’ye, B(2, 1)’i B′(8, 7)’ye götürüyor. Oranını ve merkezini bulunuz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) (6, −3).
2) (1 + (−2)(3 − 1), 2 + (−2)(5 − 2)) = (−3, −4).
3) A′B′⃗ = (3, 0) = 3 · AB⃗ ⇒ k = 3. Merkez (a, b): 5 = a + 3(1 − a) ⇒ a = −1; 7 = b + 3(1 − b) ⇒ b = −2. Merkez (−1, −2). Kontrol: B → (−1 + 3 · 3, −2 + 3 · 3) = (8, 7) ✓.

Benzerlik dönüşümüTanım

Bütün uzaklıkları aynı k > 0 sayısıyla çarpan dönüşüm bir benzerlik dönüşümüdür; bir homoteti ile ardından gelen bir izometridir. Birbirine benzerlikle götürülen şekiller benzerdir: çevreleri k, alanları k², uzayda hacimleri k³ oranındadır.

Uzunluk, alan, çember

Problem

1) Bir üçgenin alanı 12, çevresi 10’dur. k = −3/2 olan homotetiyle elde edilen üçgenin alanını ve çevresini bulunuz.
2) (x − 1)² + (y + 2)² = 4 çemberinin merkezi O, k = 3 olan homotetideki görüntüsünü bulunuz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Uzunluklar |k| = 3/2, alan k² = 9/4 katına değişir (işaretin etkisi yoktur): S′ = 12 · 9/4 = 27, Ç′ = 10 · 3/2 = 15.
2) Merkez (1, −2) → (3, −6), yarıçap 2 → 6: (x − 3)² + (y + 6)² = 36.

DİM tarzı: kapalı uçlu soru

Problem

Merkezi O(0, 0) olan bir homoteti x² + y² − 2x + 4y + 1 = 0 çemberini yarıçapı 6 olan bir çembere götürüyor (k > 0). Görüntünün denklemini bulunuz.
A) (x − 3)² + (y + 6)² = 36 B) (x − 3)² + (y + 6)² = 6 C) (x + 3)² + (y − 6)² = 36 D) (x − 1)² + (y + 2)² = 36 E) (x − 3)² + (y + 6)² = 12

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) (x − 1)² + (y + 2)² = 1 + 4 − 1 = 4: merkez (1, −2), r = 2.
2) k = 6/2 = 3 (k > 0). Merkezin görüntüsü (3, −6).
3) (x − 3)² + (y + 6)² = 36.
Cevap: A. B’de sağ tarafta r² yerine r yazılmış, C’de k = −3 alınmış, D’de merkez yerinde kalmış.

DİM soruları: en kısa yol, eşleştirme, yazılı çözüm

Simetrinin ünlü bir uygulaması: A ve B noktaları bir l doğrusunun aynı tarafındadır; l üzerinde AP + PB toplamını en küçük yapan P noktası aranıyor (örneğin eve dönerken dereden su almak). B’yi l’ye göre B′’ne yansıtalım: PB = PB′, dolayısıyla AP + PB = AP + PB′ ≥ AB′. Eşitlik, P noktası AB′ doğru parçası üzerinde olduğunda sağlanır. Işık ışını da aynadan tam böyle, gelme açısı yansıma açısına eşit olarak yansır.

xyO123456−1123ABB′PX

En kısa yol

Problem

A(1, 3), B(5, 1). Ox ekseni üzerinde AP + PB toplamını en küçük yapan P noktasını ve bu en küçük değeri bulunuz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

B′(5, −1). AB′ doğrusu: eğim (−1 − 3)/(5 − 1) = −1 ⇒ y = −x + 4; y = 0 ⇒ x = 4. P(4, 0).
En küçük değer: AB′ = √(4² + 4²) = 4√2. Kontrol: AP + PB = 3√2 + √2 = 4√2 ✓.

DİM tarzı: eşleştirme sorusu

Problem

A(2, −5) noktasına uygulanan dönüşüm ile görüntünün koordinatlarını eşleştiriniz.
1) Oy eksenine göre yansıma
2) O etrafında saat yönünün tersine 90° dönme
3) merkezi O, k = −1 olan homoteti
a) (−2, −5) b) (5, 2) c) (−2, 5) ç) (2, 5) d) (−5, −2)

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) x → −x: (−2, −5) — a.
2) (x, y) → (−y, x) = (5, 2) — b. (d seçeneği saat yönünde dönme, ç ise Ox’e göre yansımadır.)
3) k = −1, O’ya göre yansımadır: (−2, 5) — c.
Cevap: 1-a, 2-b, 3-c.

DİM tarzı: kodlanan soru

Problem

A(−3, 4) noktası O etrafında saat yönünde 90° döndürülmüş, elde edilen nokta Ox eksenine göre yansıtılmıştır. Son noktanın koordinatları toplamını bulunuz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) −90°: (x, y) → (y, −x) = (4, 3). Kontrol: II. bölgeden I. bölgeye geçti ✓.
2) Ox’e göre: (4, −3).
3) 4 + (−3) = 1.
Cevap: 1.
xyO−112345−1123456ABC

DİM tarzı: yazılı görev (tam çözüm)

Problem

Şekilde köşeleri A(1, 1), B(4, 1), C(1, 5) olan ABC üçgeni verilmiştir.
a) Üçgenin O etrafında saat yönünün tersine 90° dönmeyle elde edilen görüntüsünün köşelerini bulunuz.
b) Merkezi A, oranı 2 olan homotetideki görüntünün köşelerini, alanını ve çevresini bulunuz. Çözümün bütün adımlarını yazınız.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Çözüm.
a) 90° dönme: (x, y) → (−y, x). A(1, 1) → A₁(−1, 1), B(4, 1) → B₁(−1, 4), C(1, 5) → C₁(−5, 1).
b) Merkez A(1, 1): X′ = A + 2(X − A). A yerinde kalır: A₂(1, 1); B → (1 + 2 · 3, 1 + 0) = B₂(7, 1); C → (1 + 0, 1 + 2 · 4) = C₂(1, 9).
ABC’de AB = 3, AC = 4, ∠A = 90° ⇒ BC = 5, S = ½ · 3 · 4 = 6, Ç = 12.
Homoteti uzunlukları 2, alanı 2² = 4 katına çıkarır: S′ = 24, Ç′ = 24 (kontrol: A₂B₂ = 6, A₂C₂ = 8, B₂C₂ = 10, ½ · 6 · 8 = 24 ✓).
Cevap: a) (−1, 1), (−1, 4), (−5, 1); b) (1, 1), (7, 1), (1, 9), S = 24, Ç = 24.
Ölçütler: dönme kuralı ve köşeler doğru — ⅓; homotetideki köşeler doğru — ⅔; alan ve çevre k ve k² ile (ya da doğrudan) doğru bulunmuş — 1.
Kendini dene: boşluğu doldur
  1. 1.(3, −8) noktasının O’ya göre simetriğinin apsisi ’tür.
  2. 2.Karenin simetri ekseni vardır.
  3. 3.Düzgün altıgen kendi üzerine en az ° dönmeyle gelir.
  4. 4.k = 4 olan homotetide alan katına çıkar.
  5. 5.(1, 5) noktası O etrafında saat yönünün tersine 90° döndürüldü; görüntünün apsisi ’tir.

Homoteti ile benzerlik arasındaki bağ, «Üçgenlerde benzerlik» dersindeki benzerlik koşullarının geometrik anlamını verir; öteleme ve yansımalar ise fonksiyon grafiklerine uygulanır. Sonraki adım «Grafik dönüşümleri ve grafik okuma» dersidir.

Unutma

  • İzometri uzaklıkları korur: doğruya ve noktaya göre yansıma, öteleme, dönme; bir şekli eş şekle götürür.
  • Koordinat kuralları: Ox (x, −y), Oy (−x, y), O (−x, −y), y = x (y, x), M(a, b) (2a − x, 2b − y), öteleme (x + m, y + n).
  • O etrafında 90° dönme: saat yönünün tersine (−y, x), saat yönünde (y, −x); 180° dönme = O’ya göre yansıma.
  • Uzayda bir koordinat düzlemine göre simetri, o düzleme dik koordinatın işaretini değiştirir: Oxy → (x, y, −z).
  • Homoteti: OX′⃗ = k · OX⃗; uzunluklar |k|, alanlar k² katına değişir, doğrular paralel doğrulara gider; benzerlik = homoteti + izometri.
  • En kısa yol: noktalardan birini doğruya göre yansıt ve ötekiyle bir doğru parçasıyla birleştir.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 12

Soru 1 / 12. Aşağıdakilerden hangisi bir izometri değildir?