Taksiyə minmək 1 manat, hər kilometr isə 0,6 manatdır. 5 km-lik yol neçəyə başa gələr? Bəs 12 km-lik yol? Hər dəfə yenidən düşünmək əvəzinə ümumi qaydanı bir dəfə yazmaq olar: 1 + 0,6x, burada x kilometrlərin sayıdır. İndi istənilən yolun qiymətini bir saniyədə tapırıq — sadəcə x-in yerinə ədəd yazırıq. Hərflərlə belə yazılış cəbri ifadədir və bütün cəbr belə ifadələr üzərində qurulur.
Bu dərsdə cəbri ifadələrlə işləməyin əsas qaydalarını öyrənəcəyik: ifadəni necə yazmaq, onun qiymətini necə hesablamaq və onu necə sadələşdirmək, sonra isə birhədli və çoxhədliləri necə toplamaq, çıxmaq və vurmaq lazımdır. «Rasional ədədlər üzərində əməllər» dərsindəki işarə qaydaları və «Natural ədədlər və əməllərin ardıcıllığı» dərsindəki əməllərin sırası burada hər addımda lazım olacaq. Növbəti dərs — «Qısa vurma düsturları» — çoxhədlilərin ən çox rast gəlinən hasillərini hazır düsturlara çevirir.
Dəyişən və ifadənin qiyməti
Dəyişən və cəbri ifadəTərif
Müxtəlif qiymətlər ala bilən və hərflə (x, y, a, n, …) işarə olunan kəmiyyətə dəyişən deyilir. Ədədlərdən, dəyişənlərdən, əməl işarələrindən və mötərizələrdən düzəldilmiş yazılış cəbri ifadədir: 1 + 0,6x, 2a² − 3a + 1, 3(x − y). Dəyişənin yerinə ədəd yazıb əməlləri yerinə yetirsək, ifadənin qiymətini alırıq.
Məsələni ifadəyə çevirmək üçün sözləri bir-bir əməl işarələrinə «tərcümə» edirik. «… qədər çox» toplama, «… qədər az» çıxma, «… dəfə çox» və «misli» vurma, «yarısı» ikiyə bölmə deməkdir. Sözlərin sırasına diqqət et: «x və y-in cəminin kvadratı» ilə «x və y-in kvadratlarının cəmi» tamamilə fərqli ifadələrdir.
| Sözlə | İfadə |
|---|---|
| x-dən 3 vahid çox | x + 3 |
| x-dən 5 vahid az | x − 5 |
| x-in 4 misli | 4x |
| x-in yarısı | x/2 |
| x və y-in cəminin kvadratı | (x + y)² |
| x və y-in kvadratlarının cəmi | x² + y² |
| ən kiçiyi n olan ardıcıl üç natural ədəd | n, n + 1, n + 2 |
Yerinə yaz
Hər dəyişənin yerinə onun qiymətini yaz. Mənfi ədədləri və kəsrləri mötərizəyə al: a = −2 olduqda a² ifadəsi (−2)² olur.
Əməllərin sırası
Əvvəlcə mötərizələr, sonra qüvvətə yüksəltmə, sonra vurma və bölmə, ən sonda toplama və çıxma.
Mənasını yoxla
Cavabın mənalı olub-olmadığını yoxla: yolun qiyməti mənfi ola bilməz, uzunluq sıfırdan böyük olmalıdır.
İfadənin qiyməti
Məsələ
a) Taksi ilə 5 km və 12 km getmək neçəyə başa gəlir (1 + 0,6x)?
b) a = −2 olduqda 2a² − 3a + 1 ifadəsinin qiymətini tap.
c) x = 2, y = −3 olduqda x²y − xy² ifadəsinin qiymətini tap.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
x = 12: 1 + 0,6 · 12 = 1 + 7,2 = 8,2 manat.
b) 2 · (−2)² − 3 · (−2) + 1 = 2 · 4 + 6 + 1 = 15.
Diqqət: (−2)² = 4 və −3 · (−2) = +6.
c) 2² · (−3) − 2 · (−3)² = 4 · (−3) − 2 · 9 = −12 − 18 = −30.
Məsələdən ifadəyə
Məsələ
a) Düzbucaqlının eni x sm, uzunluğu isə enindən 3 sm çoxdur. Perimetri x ilə ifadə et və x = 5 olduqda hesabla.
b) Ən kiçiyi n olan ardıcıl üç natural ədədin cəmini yaz və n = 10 olduqda hesabla.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
P = 2(x + x + 3) (sm).
x = 5: P = 2(5 + 5 + 3) = 2 · 13 = 26 sm.
b) Ədədlər: n, n + 1, n + 2. Cəm: n + (n + 1) + (n + 2).
n = 10: 10 + 11 + 12 = 33.
Hər iki ifadəni növbəti bölmədə sadələşdirəcəyik — onda bu cəmin həmişə 3-ə bölündüyü görünəcək.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Oxşar hədlər və mötərizələrin açılması
3x + 5 ifadəsində toplananlar — 3x və 5 — ifadənin hədləridir, 3 ədədi isə x-in əmsalıdır. Çıxma mənfi ədədin toplanması kimi oxunur: 4a − 7b ifadəsinin hədləri 4a və −7b-dir, b-nin əmsalı −7-dir. Ədədlə hərf arasında vurma işarəsi yazılmır: 3 · x = 3x, a · b = ab. Əmsal 1 və ya −1 olduqda yalnız işarə qalır: 1 · x = x, −1 · x = −x.
Oxşar hədlərTərif
Hərfi hissəsi tamamilə eyni olan hədlər: 5x və −2x, 3ab və ab, 4y² və y². Oxşar hədləri islah etmək üçün onların əmsallarını toplayıb hərfi hissəni dəyişmədən saxlayırıq: 5x − 2x = 3x. Səbəbi paylama qanunudur: 5x − 2x = (5 − 2)x — necə ki 5 alma − 2 alma = 3 alma.
Burada
- a
- mötərizənin qarşısındakı vuruq (ədəd, dəyişən və ya ifadə)
- b, c
- mötərizənin içindəki hədlər
Vurmanın paylama qanunu: mötərizənin qarşısındakı vuruq mötərizədəki hər bir həddə vurulur. Soldan sağa oxuyanda mötərizələri açırıq, sağdan sola oxuyanda ümumi vuruğu mötərizə xaricinə çıxarırıq: 5x − 2x = (5 − 2)x = 3x.
Burada
- a, b, c
- mötərizədəki istənilən hədlər
Mötərizənin qarşısında «+» varsa, içindəki hədlərin işarələri saxlanılır. «−» varsa, bütün hədlərin işarələri əksinə dəyişir, çünki «−» işarəsi −1-ə vurma deməkdir: −(x − 7) = (−1) · x + (−1) · (−7) = −x + 7.
Mötərizələri açaq
Məsələ
Mötərizələri aç:
1) −4(x − 5)
2) 0,5(6a + 8b − 2)
3) −(2a − 3b + 1)
4) x(3 − y)
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) 0,5 · 6a + 0,5 · 8b − 0,5 · 2 = 3a + 4b − 1.
3) Qarşıda «−» var, bütün işarələr dəyişir: −2a + 3b − 1.
4) x · 3 − x · y = 3x − xy (əmsal əvvələ yazılır: x · 3 = 3x).
Mötərizələri aç
Paylama qanunu və işarə qaydası ilə bütün mötərizələri aç.
Oxşar hədləri qruplaşdır
Oxşar hədlərin altından eyni cür xətt çək (məsələn, x-li hədlərin altından bir, ədədlərin altından iki xətt); hər həddi öz işarəsi ilə götür.
İslah et
Hər qrupun əmsallarını topla və nəticəni dərəcələrin azalması sırası ilə yaz.
Yoxla
İlkin və sadələşmiş ifadənin qiymətini eyni ədəd üçün hesabla: nəticələr üst-üstə düşməlidir.
İfadələri sadələşdirək
Məsələ
1) 3(2x − 4) − (x − 7) ifadəsini sadələşdir və x = 3 olduqda qiymətini tap.
2) 2(3a − b) − 3(a − 2b) + 4 ifadəsini sadələşdir və a = 1, b = −2 olduqda hesabla.
3) Əvvəlki nümunənin ifadələrini sadələşdir: P = 2(x + x + 3) və n + (n + 1) + (n + 2).
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
x = 3: 5 · 3 − 5 = 10. Yoxlama: 3(6 − 4) − (3 − 7) = 6 + 4 = 10.
2) 6a − 2b − 3a + 6b + 4 = 3a + 4b + 4.
a = 1, b = −2: 3 + 4 · (−2) + 4 = −1. Yoxlama: 2(3 + 2) − 3(1 + 4) + 4 = 10 − 15 + 4 = −1.
3) P = 2(2x + 3) = 4x + 6; x = 5 olduqda yenə 26 sm alınır.
n + n + 1 + n + 2 = 3n + 3 = 3(n + 1): cəm ortadakı ədədin 3 mislidir, ona görə həmişə 3-ə bölünür.
Birhədlilər və onların standart şəkli
Cəbri ifadələrin ən sadə «kərpicləri» hissələri arasında toplama və çıxma işarəsi olmayan hasillərdir: 5x, −3a²b, 0,5xy³. Onları tanımaq və vurmaq çoxhədlilərlə işləməyin əsasıdır.
Birhədli, standart şəkil və dərəcəTərif
Ədədlərin, dəyişənlərin və onların natural üstlü qüvvətlərinin hasilinə birhədli deyilir: 5x, −3a²b, 0,5xy³, 7, x. Birhədlidə yalnız bir ədədi vuruq — əmsal — varsa və o, əvvəldə durursa, hər dəyişən isə yalnız bir dəfə, qüvvət şəklində yazılıbsa, birhədli standart şəkildədir: 3x · 2xy əvəzinə 6x²y. Standart şəkildə olan birhədlidə bütün dəyişənlərin üstlərinin cəminə birhədlinin dərəcəsi deyilir.
Məsələn, −3a²b birhədlisinin əmsalı −3, dərəcəsi 2 + 1 = 3-dür; 0,5xy³-ün əmsalı 0,5, dərəcəsi 1 + 3 = 4-dür; x-in əmsalı 1, dərəcəsi 1-dir (x = x¹). Sıfırdan fərqli ədəd, məsələn, 7, dərəcəsi 0 olan birhədlidir: onda dəyişən yoxdur.
Burada
- a, b
- ədədlər və ya dəyişənlər (qüvvətin əsasları)
- m, n
- natural ədədlər (qüvvət üstləri)
Eyni əsaslı qüvvətləri vuranda üstlər toplanır: x² · x³ = (x · x) · (x · x · x) = x⁵. Qüvvəti qüvvətə yüksəldəndə üstlər vurulur: (x²)³ = x² · x² · x² = x⁶. Hasil qüvvətə yüksəldiləndə hər vuruq qüvvətə yüksəldilir: (2x)³ = 2³x³ = 8x³. Bu qaydalar «Tam üstlü qüvvət və onun xassələri» dərsində ətraflı öyrənilir.
Ədədlər
Bütün ədədi vuruqları işarələri ilə birlikdə bir-birinə vur — alınan ədəd əmsaldır.
Hərflər
Eyni hərfləri bir qüvvətdə birləşdir: üstləri topla (a² · a = a³).
Yazılış və dərəcə
Əmsalı əvvələ, hərfləri əlifba sırası ilə yaz; üstləri toplayaraq dərəcəni tap.
Standart şəklə salaq
Məsələ
Birhədlini standart şəklə sal, əmsalını və dərəcəsini göstər:
1) 3x · (−2)xy²
2) 0,5a²b · 4ab³
3) (−2x²y)³
4) −a · (−b) · (−3ab)
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) 0,5 · 4 = 2; a² · a = a³; b · b³ = b⁴: 2a³b⁴, dərəcəsi 3 + 4 = 7.
3) (−2)³ · (x²)³ · y³ = −8x⁶y³, dərəcəsi 6 + 3 = 9.
4) Üç mənfi vuruq var, hasil mənfidir: (−1) · (−1) · (−3) = −3; a · a = a², b · b = b²: −3a²b², dərəcəsi 4.
Çoxhədlilər: toplama və çıxma
Çoxhədli və onun dərəcəsiTərif
Birhədlilərin cəminə çoxhədli deyilir: 3x² − 5x + 2, a² + 2ab + b², 4x − 1. Toplanan birhədlilər çoxhədlinin hədləridir, dəyişənsiz hədd isə sərbəst hədd adlanır. Bütün hədləri standart şəkildə olan və oxşar hədləri islah edilmiş çoxhədli standart şəkildədir. Onun hədlərinin dərəcələrindən ən böyüyü çoxhədlinin dərəcəsidir.
Çoxhədlinin standart şəkli
Məsələ
Çoxhədlini standart şəklə sal və dərəcəsini tap:
1) 3x² − 5x + 2x² + 4x − 1
2) 2ab + a² − 3ab + b² − a²
3) 3x²y − 5x⁴ + 2
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) (a² − a²) + (2ab − 3ab) + b² = b² − ab, dərəcəsi 2. a² və −a² bir-birini yox etdi.
3) Oxşar hədd yoxdur, çoxhədli artıq standart şəkildədir. Hədlərin dərəcələri: 3x²y → 3, −5x⁴ → 4, 2 → 0. Çoxhədlinin dərəcəsi 4-dür: birinci həddin dərəcəsi yox, ən böyük dərəcə!
Çoxhədliləri toplamaq və çıxmaq üçün yeni qayda lazım deyil: hər çoxhədlini mötərizəyə alırıq, mötərizələri açırıq və oxşar hədləri islah edirik — yuxarıdakı sadələşdirmə addımlarında olduğu kimi. Yeganə təhlükə çıxmadadır: çıxılan çoxhədlinin qarşısında «−» durur və o, onun bütün hədlərinin işarəsini dəyişir.
Toplama və çıxma
Məsələ
A = 3x² − 5x + 2 və B = x² − 2x − 7 verilib.
1) A + B-ni tap.
2) A − B-ni tap.
3) Üçbucağın tərəfləri 2x + 1, 3x − 2 və x + 4 sm-dir. Perimetrini tap və x = 3 olduqda hesabla.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) (3x² − 5x + 2) − (x² − 2x − 7) = 3x² − 5x + 2 − x² + 2x + 7 = 2x² − 3x + 9.
Yoxlama x = 1 ilə: A = 0, B = −8; A + B = −8 və 4 − 7 − 5 = −8; A − B = 8 və 2 − 3 + 9 = 8.
3) P = (2x + 1) + (3x − 2) + (x + 4) = 6x + 3 (sm).
x = 3: 6 · 3 + 3 = 21 sm. Maraqlıdır: x = 3 olduqda hər tərəf 7 sm-dir — üçbucaq bərabərtərəflidir.
Çoxhədlilərin vurulması
Birhədlini çoxhədliyə vurmaq üçün paylama qanunundan istifadə edirik: birhədlini çoxhədlinin hər həddinə vurub nəticələri toplayırıq. Hər belə hasil iki birhədlinin hasilidir: əmsallar vurulur, eyni hərflərin üstləri toplanır.
Birhədlinin çoxhədliyə vurulması
Məsələ
1) −2x(3x² − x + 4) hasilini tap.
2) 3ab(a − 2b + 1) hasilini tap.
3) x(x − 4) − 2x(3 − x) ifadəsini sadələşdir.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) 3ab · a + 3ab · (−2b) + 3ab · 1 = 3a²b − 6ab² + 3ab.
3) x² − 4x − 6x + 2x² = 3x² − 10x. İkinci hasildə −2x · (−x) = +2x².
Burada
- a, b
- birinci çoxhədlinin hədləri
- c, d
- ikinci çoxhədlinin hədləri
Birinci çoxhədlinin hər həddi ikinci çoxhədlinin hər həddinə vurulur, sonra oxşar hədlər islah olunur. Səbəb paylama qanununun iki dəfə tətbiqidir: (a + b)(c + d) = a(c + d) + b(c + d). Hədlər çox olanda da qayda eynidir: 2 hədd · 3 hədd = 6 hasil.
Hər həddi hər həddə vur
Birinci çoxhədlinin birinci həddini ikincinin bütün hədlərinə vur, sonra ikinci həddini və s. Hər həddi öz işarəsi ilə götür.
Hasilləri say
m hədli çoxhədlini n hədliyə vuranda islahdan əvvəl m · n hasil alınmalıdır: 2 · 2 = 4, 2 · 3 = 6.
İslah et və yoxla
Oxşar hədləri islah et, nəticəni standart şəkildə yaz və bir ədədi yerinə yazaraq yoxla.
Çoxhədlinin çoxhədliyə vurulması
Məsələ
Hasili standart şəkildə yaz:
1) (x + 3)(x − 5)
2) (3x − 2y)(x + 4y)
3) (2a − 1)(a² + 3a − 4)
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) 3x² + 12xy − 2xy − 8y² = 3x² + 10xy − 8y².
3) 2 · 3 = 6 hasil: 2a³ + 6a² − 8a − a² − 3a + 4 = 2a³ + 5a² − 11a + 4.
Yoxlama a = 2 ilə: (4 − 1)(4 + 6 − 4) = 3 · 6 = 18 və 16 + 20 − 22 + 4 = 18.
Çoxhədlilərlə düşünək
Məsələ
1) (n + 1)(n + 4) − n(n + 5) ifadəsinin qiymətinin n-dən asılı olmadığını göstər.
2) Kvadrat formalı bağçanın tərəfi x m-dir. Bir tərəfini 3 m uzadıb, digərini 2 m qısaltdılar. Bağçanın sahəsi artdımı?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Yeni sahə: (x + 3)(x − 2) = x² − 2x + 3x − 6 = x² + x − 6 (m²).
Köhnə sahə x²-dır, fərq: (x² + x − 6) − x² = x − 6.
x > 6 olduqda sahə artır, x = 6 olduqda dəyişmir, x < 6 olduqda azalır. Məsələn, x = 10: 13 · 8 = 104 > 100; x = 4: 7 · 2 = 14 < 16.
- 1.5x − 8x + 2x =
- 2.−(4a − 3) = + 3
- 3.2x² · 3x³ = · x⁵
- 4.(−3a²)² = · a⁴
- 5.(x + 2)(x + 5) = x² + + 10
- 6.(x − 4)(x + 1) = x² − 3x −
Yadda saxla
- İfadənin qiymətini tapmaq üçün dəyişənin yerinə ədədi (mənfi ədədi mötərizədə) yaz və əməllərin sırasına əməl et.
- Yalnız oxşar hədlər islah olunur: əmsallar toplanır, hərfi hissə saxlanılır.
- Vuruq mötərizədəki hər həddə vurulur; mötərizə qarşısındakı «−» içəridəki bütün işarələri dəyişir.
- Birhədliləri vuranda əmsallar vurulur, eyni əsaslı qüvvətlərin üstləri toplanır: 2x² · 3x³ = 6x⁵. Birhədlinin dərəcəsi üstlərin cəmidir.
- Çoxhədliləri vuranda hər hədd hər həddə vurulur: (a + b)(c + d) = ac + ad + bc + bd; nəticəni x = 1 yazaraq yoxla.