Mobil tarif: ayda 5 manat abunə haqqı və hər danışıq dəqiqəsi üçün 0,1 manat. Leyla ayda 12 manatdan çox xərcləmək istəmir. O, nə qədər danışa bilər? Dəqiqələrin sayını x ilə işarə etsək, 5 + 0,1x ≤ 12, deməli, 0,1x ≤ 7 və x ≤ 70. Cavab bir ədəd deyil, bütöv bir çoxluqdur: 0-dan 70 dəqiqəyə qədər istənilən müddət. «Ən çoxu», «ən azı», «-dan çox olmamalıdır», «daha ucuzdur» kimi ifadələr olan suallar bərabərsizliklərə gətirir.
«Xətti tənliklər» dərsində hədləri bərabərlik işarəsinin o biri tərəfinə keçirir və x-in əmsalına bölürdün. Xətti bərabərsizliklər də demək olar ki, eyni cür həll olunur — bir mühüm fərqlə, onu bu dərsdə aydınlaşdıracağıq. Növbəti dərs, «Kvadrat bərabərsizliklər və intervallar üsulu», burada öyrəndiklərinin hamısına söykənir.
Bərabərsizlik, onun həlli və ədədi aralıqlar
Bərabərsizliyin həlliTərif
Dəyişənli bərabərsizliyin həlli dəyişənin elə qiymətidir ki, onu yerinə yazdıqda doğru ədədi bərabərsizlik alınır. Bərabərsizliyi həll etmək onun bütün həllərini (həllər çoxluğunu) tapmaq və ya həlli olmadığını göstərmək deməkdir. Həllər çoxluğu eyni olan bərabərsizliklər eynigüclü adlanır.
< və > işarələri ciddi, ≤ («kiçik və ya bərabərdir») və ≥ («böyük və ya bərabərdir») işarələri isə qeyri-ciddi bərabərsizlik verir. Məsələn, x = 3 ədədi x ≤ 3 bərabərsizliyinin həllidir, x < 3 bərabərsizliyinin isə həlli deyil. Xətti bərabərsizliyin həlləri ədəd oxunun bütöv bir hissəsini tutur, ona görə onları ədədi aralıqlar şəklində yazırıq.
| Bərabərsizlik | Yazılış | Adı | Ədəd oxunda |
|---|---|---|---|
| a < x < b | (a; b) | interval | hər iki uc boş nöqtədir |
| a ≤ x ≤ b | [a; b] | parça | hər iki uc dolu nöqtədir |
| a ≤ x < b | [a; b) | yarıminterval | a dolu, b boş nöqtədir |
| x > a | (a; +∞) | açıq şüa | a boş nöqtədir, ştrix sağa gedir |
| x ≥ a | [a; +∞) | şüa | a dolu nöqtədir, ştrix sağa gedir |
| x ≤ a | (−∞; a] | şüa | a dolu nöqtədir, ştrix sola gedir |
Aralıqları oxumaq və yazmaq
Məsələ
1) Aralıq şəklində yaz: a) −2 < x ≤ 5; b) x ≥ −1; c) x < 4.
2) Bərabərsizlik şəklində yaz: [0; 3) və (−∞; −2].
3) (−2; 3] aralığına hansı tam ədədlər daxildir? −2 və 3 ona daxildirmi?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) [0; 3) ⇔ 0 ≤ x < 3; (−∞; −2] ⇔ x ≤ −2.
3) −2 daxil deyil, 3 daxildir. Tam ədədlər: −1, 0, 1, 2, 3 — cəmi 5 ədəd.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Bərabərsizliklərin xassələri
Qaydalar haradan gəlir? Tərifə görə, a > b o deməkdir ki, a − b fərqi müsbətdir. Aşağıdakı bütün xassələr bu bir fikirdən alınır: a və b-yə eyni c ədədini əlavə etdikdə fərq dəyişmir; c-yə vurduqda isə fərq də c-yə vurulur və c(a − b) hasili öz işarəsini yalnız c > 0 olduqda saxlayır. c < 0 olduqda hasilin işarəsi dəyişir — bərabərsizliyin işarəsi də məhz buna görə çevrilir.
Burada
- a, b
- bərabərsizliyin tərəfləri
- c
- hər iki tərəfə əlavə olunan və ya hər iki tərəfin vurulduğu ədəd
Eyni ədədi əlavə etmək (çıxmaq) və müsbət ədədə vurmaq (bölmək) işarəni saxlayır. Mənfi ədədə vuranda və ya bölərkən bərabərsizlik işarəsi əksinə dəyişir.
Xassələrin tətbiqi
Məsələ
Məlumdur ki, a < b. Müqayisə et: 1) a − 7 və b − 7; 2) 5a və 5b; 3) −2a və −2b; 4) 3 − a və 3 − b.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) 5 > 0 ədədinə vururuq, işarə qalır: 5a < 5b.
3) −2 < 0 ədədinə vururuq, işarə çevrilir: −2a > −2b.
4) Əvvəlcə −1-ə vururuq: −a > −b, sonra 3 əlavə edirik: 3 − a > 3 − b.
Yoxlama: a = 1, b = 4 olduqda 3 − 1 = 2, 3 − 4 = −1 və həqiqətən 2 > −1.
Burada
- a < b, c < d
- eyni işarəli (eyni istiqamətli) iki bərabərsizlik
Eyni istiqamətli bərabərsizlikləri hədbəhəd toplamaq, tərəfləri müsbət olanları isə hədbəhəd vurmaq olar. Hədbəhəd çıxmaq və bölmək olmaz: a − b-ni qiymətləndirmək üçün əvvəlcə b-ni −b-yə çevirib sonra toplayırıq.
Cəmi, fərqi və hasili qiymətləndirmək
Məsələ
Məlumdur ki, 3 < x < 5 və 1 < y < 2. Qiymətləndir: 1) x + y; 2) x − y; 3) xy; 4) tərəfləri x və y olan düzbucaqlının perimetrini P = 2(x + y).
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Əvvəlcə 1 < y < 2 bərabərsizliyini −1-ə vururuq: −2 < −y < −1. İndi toplayırıq: 3 − 2 < x − y < 5 − 1, yəni 1 < x − y < 4.
3) Bütün tərəflər müsbətdir, hədbəhəd vururuq: 3 · 1 < xy < 5 · 2, yəni 3 < xy < 10.
4) 4 < x + y < 7 bərabərsizliyini 2-yə vururuq: 8 < P < 14.
Xətti bərabərsizliklərin həlli. Tarif və büdcə məsələləri
Xətti bərabərsizlikTərif
ax > b (və ya ax < b, ax ≥ b, ax ≤ b) şəklində bərabərsizlik; burada a və b ədədlər, x isə dəyişəndir. x-in yalnız birinci dərəcədə olduğu və məxrəcdə x olmayan istənilən bərabərsizlik bu şəklə gətirilir.
Mötərizələri aç, kəsrlərdən qurtul
Kəsrlər varsa, hər iki tərəfi müsbət ortaq məxrəcə vur — işarə dəyişmir.
Hədləri köçür
x-li hədləri bir tərəfə, ədədləri o biri tərəfə keçir və işarələrini dəyiş.
Oxşar hədləri islah et
ax > b (və ya başqa işarəli) şəklinə gətir.
Əmsala böl
a-ya böl. a < 0 olarsa, işarəni çevir!
Yaz və yoxla
Cavabı aralıq şəklində yaz; ondan bir ədədi və ondan kənar bir ədədi ilkin bərabərsizlikdə yoxla.
Burada
- a
- x-in əmsalı
- b
- sərbəst hədd (sağ tərəfdəki ədəd)
- b/ab/a
- sərhəd nöqtəsi — ax = b tənliyinin kökü
a = 0 olduqda bərabərsizlik 0 · x > b şəklinə düşür və x-dən asılı olmayan ədədi bərabərsizliyə çevrilir: ya bütün x-lər üçün doğrudur, ya heç biri üçün.
Xətti bərabərsizliklər
Məsələ
Həll et: 1) 3(x − 2) − 5 ≤ 9 − x; 2) −2x + 7 > 1; 3) (x − 1)/2 − (x + 3)/3 < 1.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Hədləri köçürürük: 3x + x ≤ 9 + 11, 4x ≤ 20, x ≤ 5. Cavab: (−∞; 5].
2) −2x > 1 − 7, −2x > −6. −2-yə bölürük və işarəni çeviririk: x < 3. Cavab: (−∞; 3).
3) Hər iki tərəfi 6-ya vururuq (müsbət ədəd, işarə qalır): 3(x − 1) − 2(x + 3) < 6.
3x − 3 − 2x − 6 < 6, x − 9 < 6, x < 15. Cavab: (−∞; 15); ən böyük tam həll 14-dür.
Xüsusi hallar və ən böyük tam həll
Məsələ
1) 2(x + 3) > 2x + 1; 2) 3x − 4 ≥ 3(x + 1); 3) 5 − 3x ≥ 2x − 12 bərabərsizliyinin ən böyük tam həllini tap.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) 3x − 4 ≥ 3x + 3 ⇒ 0 · x ≥ 7 — heç bir x üçün doğru deyil. Cavab: həlli yoxdur (∅).
3) 5 + 12 ≥ 2x + 3x ⇒ 17 ≥ 5x ⇒ x ≤ 3,4. 3,4-dən böyük olmayan ən böyük tam ədəd 3-dür.
Mətnli məsələni bərabərsizliyə çevirmək üçün məchulu işarə et, hər iki tərəfi onun vasitəsilə yaz və işarəni sözlərə görə seç: «ən çoxu» ⇒ ≤, «ən azı» ⇒ ≥, «daha ucuzdur» ⇒ <. Həll etdikdən sonra yalnız mənası olan qiymətləri saxla: dəqiqələrin, adamların və dəftərlərin sayı mənfi ola bilməz, dəftərlər isə yalnız tam ədədlə sayılır.
İki tarifin müqayisəsi
Məsələ
A tarifi: ayda 8 manat və dəqiqəsi 0,05 manat. B tarifi: ayda 2 manat və dəqiqəsi 0,15 manat. Murad ayda neçə dəqiqə danışsa, A tarifi ona daha ucuz başa gələr?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
A daha ucuzdur: 8 + 0,05x < 2 + 0,15x.
8 − 2 < 0,15x − 0,05x ⇒ 6 < 0,1x ⇒ x > 60.
Cavab: Murad ayda 60 dəqiqədən çox danışarsa, A tarifi ucuzdur; düz 60 dəqiqədə hər ikisi 11 manatdır.
Büdcə
Məsələ
Ayselin 50 manatı var. O, 20 manata çanta alır, qalan pulu isə hər biri 3,5 manat olan dəftərlərə xərcləmək istəyir. Ən çoxu neçə dəftər ala bilər?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
n tam ədəddir, ona görə ən çoxu 8 dəftər.
Yoxlama: 8 dəftərlə cəmi 20 + 28 = 48 manat, 9 dəftərlə isə 51,5 manat olardı.
Bərabərsizliklər sistemi və ikiqat bərabərsizlik
Bərabərsizliklər sistemiTərif
Eyni zamanda ödənməli olan bir neçə bərabərsizlik (fiqurlu mötərizə { ilə yazılır). Sistemin həlli hər bir bərabərsizliyi ödəyir, ona görə sistemin həllər çoxluğu onların həllər çoxluqlarının kəsişməsidir — ədəd oxunda bütün ştrixlərin üst-üstə düşdüyü hissə.
Burada
- a, b
- iki sərhəd nöqtəsi, a < b
«Hər ikisindən böyük» — böyüyündən böyük; «hər ikisindən kiçik» — kiçiyindən kiçik; «arada» — interval; ştrixlər bir-birindən uzaqlaşırsa, həll yoxdur.
Bərabərsizliklər sistemi
Məsələ
Sistemləri həll et və tam həllərin sayını tap:
1) {2x − 1 > 3; 3x − 4 ≤ 11}
2) {x − 3 > 1; 2x < 6}
3) {3 − x < 5; 4x + 1 ≤ 13; x + 5 > 0}
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) x > 4 və x < 3: heç bir ədəd eyni zamanda 4-dən böyük və 3-dən kiçik ola bilməz. Cavab: həlli yoxdur.
3) −x < 2 ⇒ x > −2; 4x ≤ 12 ⇒ x ≤ 3; x > −5. «−2-dən və −5-dən böyük» — yəni x > −2, deməli, (−2; 3]. Tam həllər: −1, 0, 1, 2, 3 — cəmi 5.
İkiqat bərabərsizlik m < ax + b < n iki bərabərsizlikdən ibarət sistemin qısa yazılışıdır. Onu hissələrə ayırmadan həll etmək olar: hər addımı eyni vaxtda hər üç hissəyə tətbiq edirik. Mənfi ədədə bölərkən hər iki işarə çevrilir; səliqə üçün nəticəni kiçik ədəddən böyüyə doğru yenidən yazırıq.
İkiqat bərabərsizliklər
Məsələ
1) −1 ≤ 2x + 3 < 9; 2) −3 < 1 − 2x ≤ 5 (tam həllərin cəmini də tap).
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Hər hissədən 1 çıxırıq: −4 < −2x ≤ 4. −2-yə bölürük və hər iki işarəni çeviririk: 2 > x ≥ −2, yəni −2 ≤ x < 2, x ∈ [−2; 2). Tam həllər: −2, −1, 0, 1; onların cəmi −2-dir.
Orta bal: ikiqat bərabərsizlik
Məsələ
Elvinin ilk üç testdən balları 78, 90 və 82-dir. Dörd testin orta balının ən azı 85 olması üçün dördüncü bal necə olmalıdır (maksimal bal 100-dür)?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Bal 100-dən çox ola bilməz, ona görə sistem alırıq: {x ≥ 90; x ≤ 100}, yəni 90 ≤ x ≤ 100.
Modullu sadə bərabərsizliklər
«Müsbət və mənfi ədədlər» dərsindən xatırla: |x| ədəd oxunda x-dən 0-a qədər məsafədir. Eyni qayda ilə |x − a| x və a nöqtələri arasındakı məsafədir. Deməli, |x − 3| < 2 soruşur: hansı nöqtələr 3 nöqtəsinə 2-dən yaxındır? Onlar 3 − 2 = 1-dən 3 + 2 = 5-ə qədər intervalı doldurur. |x − 3| > 2 isə 3-dən 2-dən çox uzaq olan nöqtələri soruşur: onlar 1-dən solda və 5-dən sağdadır.
Burada
- |x − a|
- ədəd oxunda x ilə a arasındakı məsafə
- a
- mərkəz — məsafənin ölçüldüyü nöqtə
- b
- icazə verilən məsafə, b > 0
«Kiçikdir» a ətrafında bir interval verir (sistem kimi), «böyükdür» isə ondan kənarda iki şüa (sözü «və ya», birləşmə ∪). ≤ və ≥ olduqda a ± b ucları da daxildir. b < 0 olarsa, |x − a| < b bərabərsizliyinin həlli yoxdur, |x − a| > b isə hər x üçün doğrudur, çünki məsafə mənfi ola bilməz.
Modullu bərabərsizliklər
Məsələ
Həll et: 1) |x − 3| < 2; 2) |x + 1| ≥ 4; 3) |2x − 1| ≤ 5; 4) |x − 4| < −1; 5) |x − 2| ≤ 3 bərabərsizliyinin neçə tam həlli var?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) |x + 1| = |x − (−1)|: mərkəz −1, məsafə 4. x ≤ −1 − 4 = −5 və ya x ≥ −1 + 4 = 3: (−∞; −5] ∪ [3; +∞).
3) −5 ≤ 2x − 1 ≤ 5 ⇒ −4 ≤ 2x ≤ 6 ⇒ −2 ≤ x ≤ 3, yəni [−2; 3].
4) Modul heç vaxt mənfi deyil, ona görə −1-dən kiçik ola bilməz: həlli yoxdur.
5) −3 ≤ x − 2 ≤ 3 ⇒ −1 ≤ x ≤ 5; −1-dən 5-ə qədər tam ədədlər: 5 − (−1) + 1 = 7.
İnteraktiv
Yadda saxla
- Hər iki tərəfi mənfi ədədə vuranda və ya bölərkən bərabərsizlik işarəsi əksinə dəyişir; ədəd əlavə etmək və müsbət ədədə vurmaq işarəni saxlayır.
- Kvadrat mötərizə ucu daxil edir, dairəvi mötərizə etmir; ∞ yanında həmişə dairəvi mötərizə olur.
- a = 0 olduqda 0 · x > b bərabərsizliyi ya bütün x-lər üçün doğrudur, ya heç biri üçün.
- Sistemin həlli həllər çoxluqlarının kəsişməsidir; ikiqat bərabərsizlikdə hər addım hər üç hissəyə tətbiq olunur.
- b > 0 olduqda |x − a| < b ⇔ a − b < x < a + b; |x − a| > b ⇔ x < a − b və ya x > a + b.