Törəmə və diferensiallama qaydaları

Törəmənin limit kimi tərifi, onun həndəsi və fiziki mənası, törəmələr cədvəli, cəmin, hasilin, qismətin və mürəkkəb funksiyanın törəməsi, qeyri-aşkar diferensiallama və yüksək tərtibli törəmələr.

  • Universitet
  • 30 dəq
  • 10 sual
  • 92 dərsdən 80-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Törəməni tərifə əsasən hesablamaq və onun mənasını izah etmək
  • Törəmələr cədvəlindən və diferensiallama qaydalarından istifadə etmək
  • Mürəkkəb və qeyri-aşkar funksiyaları diferensiallamaq
  • Yüksək tərtibli törəmələri tapmaq və sürət ilə təcili hesablamaq

Avtomobilin spidometri, dağ yolunun konkret bir yerdəki mailliyi, bakteriya koloniyasının günortadakı artım sürəti — üçü də eyni riyazi obyektdir: ani dəyişmə sürəti. Əvvəlki dərsdə limit 0/0 ifadəsini mənalı ədədə çevirdi; indi onun köməyi ilə riyazi analizin ən çox işlənən alətini — törəməni təyin edəcəyik.

Törəmənin tərifi və mənası

y = f(x) funksiyası verilsin və x₀ nöqtəsinə kiçik h artımı verək. Funksiya Δy = f(x₀ + h) − f(x₀) qədər dəyişir, Δy/h orta dəyişmə sürəti isə (x₀; f(x₀)) və (x₀ + h; f(x₀ + h)) nöqtələrindən keçən kəsənin bucaq əmsalıdır. h → 0 olduqda ikinci nöqtə birinciyə doğru sürüşür və kəsən toxunana çevrilir.

f′(x₀) = lim (h→0) (f(x₀ + h) − f(x₀)) / hf′(x₀) = lim (h→0) (f(x₀ + h) − f(x₀)) / h

Burada

f′(x₀)
x₀ nöqtəsində törəmə — toxunanın bucaq əmsalı
h = Δx
arqumentin artımı
f(x₀ + h) − f(x₀) = Δy
funksiyanın artımı

Bu limit mövcuddursa, f funksiyası x₀ nöqtəsində diferensiallanandır. İşarələr: f′(x), y′, dy/dx (Leybnis), zamana görə törəmə üçün ẋ (Nyuton).

Tərifə əsasən törəmə

Məsələ

Tərifdən istifadə edərək f(x) = x² və g(x) = 1/x funksiyalarının törəmələrini tap.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

f: ((x + h)² − x²)/h = (2xh + h²)/h = 2x + h → h → 0 olduqda 2x.
g: (1/(x + h) − 1/x)/h = (x − (x + h)) / (x(x + h)h) = −1/(x(x + h)) → h → 0 olduqda −1/x².
Deməli, (x²)′ = 2x və (1/x)′ = −1/x²; bu, n = 2 və n = −1 üçün xⁿ → n · xⁿ⁻¹ qaydası ilə üst-üstə düşür.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
İkinci xətt y = x² parabolasının absisləri a və a + h olan nöqtələrindən keçən kəsəndir; onun bucaq əmsalı ((a + h)² − a²)/h = 2a + h-dır. h-ı 0-a qədər azalt: kəsən bucaq əmsalı 2a olan toxunana çevrilir.

Həndəsi məna: f′(x₀) toxunanın bucaq əmsalıdır: f′(x₀) = tg α, burada α toxunanın x oxu ilə əmələ gətirdiyi bucaqdır. Fiziki məna: s(t) cismin koordinatıdırsa, v(t) = s′(t) onun sürəti, a(t) = v′(t) = s″(t) isə təcilidir. İqtisadiyyatda xərcin törəməsi marjinal xərcdir — təxminən daha bir vahid məhsul istehsalının dəyəri.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Törəmələr cədvəli

f(x)f′(x)Qeyd
c0sabitin törəməsi
xⁿn · xⁿ⁻¹istənilən həqiqi n: (x⁵)′ = 5x⁴
√x1 / (2√x)x > 0; bu, n = 1/2 halıdır
eˣeˣöz törəməsinə bərabərdir
aˣaˣ · ln aa > 0, a ≠ 1
ln x1 / xx > 0
logₐ x1 / (x · ln a)a > 0, a ≠ 1, x > 0
sin xcos xx radianla
cos x−sin xmənfi işarəyə diqqət
tg x1 / cos² xcos x ≠ 0
ctg x−1 / sin² xsin x ≠ 0
arcsin x1 / √(1 − x²)|x| < 1
arccos x−1 / √(1 − x²)|x| < 1
arctg x1 / (1 + x²)bütün x

Cədvəlin iki sətrini görkəmli limitlərdən çıxaraq: (sin x)′ = lim (sin(x + h) − sin x)/h = lim 2 cos(x + h/2) sin(h/2) / h = lim cos(x + h/2) · sin(h/2)/(h/2) = cos x · 1. (eˣ)′ = lim (eˣ⁺ʰ − eˣ)/h = eˣ · lim (eʰ − 1)/h = eˣ · 1. Məhz buna görə e «təbii» əsasdır: başqa əsasda əlavə ln a vuruğu yaranır.

Diferensiallama qaydaları

(u ± v)′ = u′ ± v′(c · u)′ = c · u′

Burada

u, v
x-in diferensiallanan funksiyaları
c
sabit

Xəttilik: cəmin törəməsi törəmələrin cəminə bərabərdir, sabit vuruq törəmə işarəsi xaricinə çıxarılır.

(u · v)′ = u′ · v + u · v′

Burada

u′, v′
vuruqların törəmələri

Hasilin törəməsi (Leybnis qaydası)

(u / v)′ = (u′ · v − u · v′) / v²(u / v)′ = (u′ · v − u · v′) / v²

Burada

v
məxrəc, v ≠ 0

Qismətin törəməsi

(f(g(x)))′ = f′(g(x)) · g′(x)dy/dx = dy/du · du/dx(f(g(x)))′ = f′(g(x)) · g′(x)dy/dx = dy/du · du/dx

Burada

g
daxili funksiya, u = g(x)
f
xarici funksiya, y = f(u)

Mürəkkəb funksiyanın törəməsi (zəncir qaydası)

Qaydaların tətbiqi

Məsələ

Törəmələri tap: a) y = x³ sin x; b) y = (x² + 1)/(x − 1); c) y = sin(3x² + 1); d) y = (2x + 1)⁵.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

a) Hasil qaydası: y′ = (x³)′ sin x + x³ (sin x)′ = 3x² sin x + x³ cos x.
b) Qismət qaydası: y′ = (2x(x − 1) − (x² + 1) · 1)/(x − 1)² = (x² − 2x − 1)/(x − 1)².
c) Zəncir qaydası: xarici funksiya sin u, daxili u = 3x² + 1: y′ = cos(3x² + 1) · 6x = 6x cos(3x² + 1).
d) Xarici u⁵, daxili 2x + 1: y′ = 5(2x + 1)⁴ · 2 = 10(2x + 1)⁴.

Zəncir qaydası üzrə məşq

Məsələ

Törəmələri tap: a) ln(x² + 4); b) √(1 + x³); c) e^(sin x); d) arctg 2x.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Hər dəfə: xarici funksiyanın törəməsi (daxili hissə olduğu kimi qalır) · daxili funksiyanın törəməsi.
a) (1/(x² + 4)) · 2x = 2x/(x² + 4).
b) (1/(2√(1 + x³))) · 3x² = 3x²/(2√(1 + x³)).
c) e^(sin x) · cos x = cos x · e^(sin x).
d) (1/(1 + (2x)²)) · 2 = 2/(1 + 4x²).

Qeyri-aşkar diferensiallama və yüksək tərtibli törəmələr

Bəzən y funksiyası y = f(x) şəklində deyil, x² + y² = 25 kimi tənliklə verilir. Onda tənliyin hər iki tərəfini x-ə görə diferensiallayırıq, y-i x-in funksiyası sayırıq (zəncir qaydasına görə (y²)′ = 2y · y′) və y′-i tapırıq. Eyni ideya loqarifmik diferensiallamanı verir: əvvəlcə hər iki tərəfi loqarifmləyirik, bu da qüvvətləri və hasilləri cəmə çevirir.

Çevrə və xˣ

Məsələ

a) x² + y² = 25 çevrəsinə (3; 4) nöqtəsində çəkilmiş toxunanın bucaq əmsalını tap.
b) y = xˣ (x > 0) funksiyasının törəməsini tap.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

a) 2x + 2y · y′ = 0 ⇒ y′ = −x/y.
(3; 4) nöqtəsində: y′ = −3/4. Yoxlama: (3; 4) nöqtəsinə çəkilmiş radiusun bucaq əmsalı 4/3-dür, toxunan ona perpendikulyardır: (4/3) · (−3/4) = −1. ✓
b) ln y = x ln x. Diferensiallayaq: y′/y = ln x + x · (1/x) = ln x + 1.
y′ = xˣ(ln x + 1).

Qeyri-aşkar diferensiallama cədvəldəki tərs funksiyaların törəmələrini də izah edir. y = arctg x olsun, onda tg y = x. Diferensiallayaq: (1/cos² y) · y′ = 1, buradan y′ = cos² y = 1/(1 + tg² y) = 1/(1 + x²). Eyni qayda ilə y = ln x üçün eʸ = x, eʸ · y′ = 1 və y′ = 1/eʸ = 1/x alınır.

(f⁻¹)′(y₀) = 1 / f′(x₀)y₀ = f(x₀)(f⁻¹)′(y₀) = 1 / f′(x₀)y₀ = f(x₀)

Burada

f⁻¹
f-in tərs funksiyası
f′(x₀)
x₀ nöqtəsində törəmə, f′(x₀) ≠ 0

Tərs funksiyanın törəməsi: qarşılıqlı tərs funksiyaların qrafiklərinin uyğun nöqtələrdəki bucaq əmsalları qarşılıqlı tərs ədədlərdir.

f″(x) = (f′(x))′f⁽ⁿ⁾(x) = (f⁽ⁿ⁻¹⁾(x))′

Burada

f″
ikinci tərtib törəmə — bucaq əmsalının dəyişmə sürəti (fizikada təcil)
f⁽ⁿ⁾
n-ci tərtib törəmə

Faydalı qanunauyğunluqlar: (eᵏˣ)⁽ⁿ⁾ = kⁿeᵏˣ; sin x-in törəmələri 4 addımdan bir təkrarlanır: sin → cos → −sin → −cos → sin.

Sürət və təcil

Məsələ

Cisim düz xətt üzrə s(t) = t³ − 6t² + 9t qanunu ilə hərəkət edir (s — metrlə, t — saniyə ilə). v(t) və a(t)-ni, cismin dayandığı anları və t = 3 s anında təcili tap.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

v(t) = s′(t) = 3t² − 12t + 9 = 3(t − 1)(t − 3) m/s.
Cisim v = 0 olduqda dayanır: t = 1 s və t = 3 s anlarında.
a(t) = v′(t) = s″(t) = 6t − 12 m/s².
a(3) = 18 − 12 = 6 m/s². (t = 1 s anında a = −6 m/s²: cisim tormozlanır və geri dönür.)

Yadda saxla

  • f′(x₀) = lim (h→0) (f(x₀ + h) − f(x₀))/h — toxunanın bucaq əmsalı və ani dəyişmə sürəti.
  • Əsas törəmələr: (xⁿ)′ = nxⁿ⁻¹, (eˣ)′ = eˣ, (ln x)′ = 1/x, (sin x)′ = cos x, (cos x)′ = −sin x.
  • Hasil: (uv)′ = u′v + uv′; qismət: (u/v)′ = (u′v − uv′)/v².
  • Zəncir qaydası: (f(g(x)))′ = f′(g(x)) · g′(x) — daxili törəməni heç vaxt unutma.
  • Qeyri-aşkar funksiyada hər iki tərəfi diferensialla; hərəkətdə s′ = v, s″ = a.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 10

Sual 1 / 10. f(x) = x⁴ − 3x + 2. f′(1)-i tap.