Avtomobilin spidometri, dağ yolunun konkret bir yerdəki mailliyi, bakteriya koloniyasının günortadakı artım sürəti — üçü də eyni riyazi obyektdir: ani dəyişmə sürəti. Əvvəlki dərsdə limit 0/0 ifadəsini mənalı ədədə çevirdi; indi onun köməyi ilə riyazi analizin ən çox işlənən alətini — törəməni təyin edəcəyik.
Törəmənin tərifi və mənası
y = f(x) funksiyası verilsin və x₀ nöqtəsinə kiçik h artımı verək. Funksiya Δy = f(x₀ + h) − f(x₀) qədər dəyişir, Δy/h orta dəyişmə sürəti isə (x₀; f(x₀)) və (x₀ + h; f(x₀ + h)) nöqtələrindən keçən kəsənin bucaq əmsalıdır. h → 0 olduqda ikinci nöqtə birinciyə doğru sürüşür və kəsən toxunana çevrilir.
Burada
- f′(x₀)
- x₀ nöqtəsində törəmə — toxunanın bucaq əmsalı
- h = Δx
- arqumentin artımı
- f(x₀ + h) − f(x₀) = Δy
- funksiyanın artımı
Bu limit mövcuddursa, f funksiyası x₀ nöqtəsində diferensiallanandır. İşarələr: f′(x), y′, dy/dx (Leybnis), zamana görə törəmə üçün ẋ (Nyuton).
Tərifə əsasən törəmə
Məsələ
Tərifdən istifadə edərək f(x) = x² və g(x) = 1/x funksiyalarının törəmələrini tap.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
g: (1/(x + h) − 1/x)/h = (x − (x + h)) / (x(x + h)h) = −1/(x(x + h)) → h → 0 olduqda −1/x².
Deməli, (x²)′ = 2x və (1/x)′ = −1/x²; bu, n = 2 və n = −1 üçün xⁿ → n · xⁿ⁻¹ qaydası ilə üst-üstə düşür.
İnteraktiv
Həndəsi məna: f′(x₀) toxunanın bucaq əmsalıdır: f′(x₀) = tg α, burada α toxunanın x oxu ilə əmələ gətirdiyi bucaqdır. Fiziki məna: s(t) cismin koordinatıdırsa, v(t) = s′(t) onun sürəti, a(t) = v′(t) = s″(t) isə təcilidir. İqtisadiyyatda xərcin törəməsi marjinal xərcdir — təxminən daha bir vahid məhsul istehsalının dəyəri.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Törəmələr cədvəli
| f(x) | f′(x) | Qeyd |
|---|---|---|
| c | 0 | sabitin törəməsi |
| xⁿ | n · xⁿ⁻¹ | istənilən həqiqi n: (x⁵)′ = 5x⁴ |
| √x | 1 / (2√x) | x > 0; bu, n = 1/2 halıdır |
| eˣ | eˣ | öz törəməsinə bərabərdir |
| aˣ | aˣ · ln a | a > 0, a ≠ 1 |
| ln x | 1 / x | x > 0 |
| logₐ x | 1 / (x · ln a) | a > 0, a ≠ 1, x > 0 |
| sin x | cos x | x radianla |
| cos x | −sin x | mənfi işarəyə diqqət |
| tg x | 1 / cos² x | cos x ≠ 0 |
| ctg x | −1 / sin² x | sin x ≠ 0 |
| arcsin x | 1 / √(1 − x²) | |x| < 1 |
| arccos x | −1 / √(1 − x²) | |x| < 1 |
| arctg x | 1 / (1 + x²) | bütün x |
Cədvəlin iki sətrini görkəmli limitlərdən çıxaraq: (sin x)′ = lim (sin(x + h) − sin x)/h = lim 2 cos(x + h/2) sin(h/2) / h = lim cos(x + h/2) · sin(h/2)/(h/2) = cos x · 1. (eˣ)′ = lim (eˣ⁺ʰ − eˣ)/h = eˣ · lim (eʰ − 1)/h = eˣ · 1. Məhz buna görə e «təbii» əsasdır: başqa əsasda əlavə ln a vuruğu yaranır.
Diferensiallama qaydaları
Burada
- u, v
- x-in diferensiallanan funksiyaları
- c
- sabit
Xəttilik: cəmin törəməsi törəmələrin cəminə bərabərdir, sabit vuruq törəmə işarəsi xaricinə çıxarılır.
Burada
- u′, v′
- vuruqların törəmələri
Hasilin törəməsi (Leybnis qaydası)
Burada
- v
- məxrəc, v ≠ 0
Qismətin törəməsi
Burada
- g
- daxili funksiya, u = g(x)
- f
- xarici funksiya, y = f(u)
Mürəkkəb funksiyanın törəməsi (zəncir qaydası)
Qaydaların tətbiqi
Məsələ
Törəmələri tap: a) y = x³ sin x; b) y = (x² + 1)/(x − 1); c) y = sin(3x² + 1); d) y = (2x + 1)⁵.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
b) Qismət qaydası: y′ = (2x(x − 1) − (x² + 1) · 1)/(x − 1)² = (x² − 2x − 1)/(x − 1)².
c) Zəncir qaydası: xarici funksiya sin u, daxili u = 3x² + 1: y′ = cos(3x² + 1) · 6x = 6x cos(3x² + 1).
d) Xarici u⁵, daxili 2x + 1: y′ = 5(2x + 1)⁴ · 2 = 10(2x + 1)⁴.
Zəncir qaydası üzrə məşq
Məsələ
Törəmələri tap: a) ln(x² + 4); b) √(1 + x³); c) e^(sin x); d) arctg 2x.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
a) (1/(x² + 4)) · 2x = 2x/(x² + 4).
b) (1/(2√(1 + x³))) · 3x² = 3x²/(2√(1 + x³)).
c) e^(sin x) · cos x = cos x · e^(sin x).
d) (1/(1 + (2x)²)) · 2 = 2/(1 + 4x²).
Qeyri-aşkar diferensiallama və yüksək tərtibli törəmələr
Bəzən y funksiyası y = f(x) şəklində deyil, x² + y² = 25 kimi tənliklə verilir. Onda tənliyin hər iki tərəfini x-ə görə diferensiallayırıq, y-i x-in funksiyası sayırıq (zəncir qaydasına görə (y²)′ = 2y · y′) və y′-i tapırıq. Eyni ideya loqarifmik diferensiallamanı verir: əvvəlcə hər iki tərəfi loqarifmləyirik, bu da qüvvətləri və hasilləri cəmə çevirir.
Çevrə və xˣ
Məsələ
a) x² + y² = 25 çevrəsinə (3; 4) nöqtəsində çəkilmiş toxunanın bucaq əmsalını tap.
b) y = xˣ (x > 0) funksiyasının törəməsini tap.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
(3; 4) nöqtəsində: y′ = −3/4. Yoxlama: (3; 4) nöqtəsinə çəkilmiş radiusun bucaq əmsalı 4/3-dür, toxunan ona perpendikulyardır: (4/3) · (−3/4) = −1. ✓
b) ln y = x ln x. Diferensiallayaq: y′/y = ln x + x · (1/x) = ln x + 1.
y′ = xˣ(ln x + 1).
Qeyri-aşkar diferensiallama cədvəldəki tərs funksiyaların törəmələrini də izah edir. y = arctg x olsun, onda tg y = x. Diferensiallayaq: (1/cos² y) · y′ = 1, buradan y′ = cos² y = 1/(1 + tg² y) = 1/(1 + x²). Eyni qayda ilə y = ln x üçün eʸ = x, eʸ · y′ = 1 və y′ = 1/eʸ = 1/x alınır.
Burada
- f⁻¹
- f-in tərs funksiyası
- f′(x₀)
- x₀ nöqtəsində törəmə, f′(x₀) ≠ 0
Tərs funksiyanın törəməsi: qarşılıqlı tərs funksiyaların qrafiklərinin uyğun nöqtələrdəki bucaq əmsalları qarşılıqlı tərs ədədlərdir.
Burada
- f″
- ikinci tərtib törəmə — bucaq əmsalının dəyişmə sürəti (fizikada təcil)
- f⁽ⁿ⁾
- n-ci tərtib törəmə
Faydalı qanunauyğunluqlar: (eᵏˣ)⁽ⁿ⁾ = kⁿeᵏˣ; sin x-in törəmələri 4 addımdan bir təkrarlanır: sin → cos → −sin → −cos → sin.
Sürət və təcil
Məsələ
Cisim düz xətt üzrə s(t) = t³ − 6t² + 9t qanunu ilə hərəkət edir (s — metrlə, t — saniyə ilə). v(t) və a(t)-ni, cismin dayandığı anları və t = 3 s anında təcili tap.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Cisim v = 0 olduqda dayanır: t = 1 s və t = 3 s anlarında.
a(t) = v′(t) = s″(t) = 6t − 12 m/s².
a(3) = 18 − 12 = 6 m/s². (t = 1 s anında a = −6 m/s²: cisim tormozlanır və geri dönür.)
Yadda saxla
- f′(x₀) = lim (h→0) (f(x₀ + h) − f(x₀))/h — toxunanın bucaq əmsalı və ani dəyişmə sürəti.
- Əsas törəmələr: (xⁿ)′ = nxⁿ⁻¹, (eˣ)′ = eˣ, (ln x)′ = 1/x, (sin x)′ = cos x, (cos x)′ = −sin x.
- Hasil: (uv)′ = u′v + uv′; qismət: (u/v)′ = (u′v − uv′)/v².
- Zəncir qaydası: (f(g(x)))′ = f′(g(x)) · g′(x) — daxili törəməni heç vaxt unutma.
- Qeyri-aşkar funksiyada hər iki tərəfi diferensialla; hərəkətdə s′ = v, s″ = a.