Tutaq ki, bakteriya hər 20 dəqiqədən bir ikiyə bölünür. 5 saatda 15 bölünmə baş verir və bir bakteriyadan 2 · 2 · … · 2 (15 vuruq) = 2¹⁵ = 32 768 bakteriya alınır. Bir sutkada isə bölünmələrin sayı 72 olur — belə hasili vuruq-vuruq yazmaq artıq mümkün deyil, amma 2⁷² yazılışı hər şeyi bir baxışda deyir. Qüvvət eyni vuruqların hasilini qısa yazmaq üsuludur. Bu dərsdə qüvvətin xassələrini öyrənəcək, uzun hesablamaları bir-iki sətirdə aparacaq, çox böyük və çox kiçik ədədləri — Yerin və elektronun kütləsini — rahat yazacaqsan.
x², a³ kimi qüvvətlərlə «Cəbri ifadələr. Birhədlilər və çoxhədlilər» dərsində, mənfi ədədlərin vurulmasında işarə qaydaları ilə isə «Rasional ədədlər üzərində əməllər» dərsində tanış olmusan. Burada qüvvət anlayışını sona qədər — sıfır və mənfi üstlərə qədər genişləndiririk. Növbəti dərs, «Kvadrat kök, n dərəcəli kök və rasional üstlü qüvvət», əks əməli — kökün tapılmasını öyrədir.
Natural üstlü qüvvət və onun işarəsi
Natural üstlü qüvvətTərif
n ≥ 2 natural ədəd olduqda aⁿ hər biri a-ya bərabər olan n vuruğun hasilidir. a — qüvvətin əsası, n — qüvvət üstü, bu hasili tapmaq isə qüvvətə yüksəltmə adlanır. Tərifə görə a¹ = a. a² «a-nın kvadratı», a³ «a-nın kubu» kimi oxunur.
Burada
- a
- qüvvətin əsası (istənilən ədəd)
- n
- qüvvət üstü, natural ədəd
Əməllərin ardıcıllığında qüvvətə yüksəltmə vurmadan əvvəl gəlir: 2 · 3² = 2 · 9 = 18, (2 · 3)² = 36 isə başqa ifadədir.
Natural üstlü qüvvətin hesablanması
Məsələ
Qiymətini hesabla: 1) 3⁴; 2) (2/3)³; 3) 0,1³; 4) 5 · 2³ − 4²; 5) 1¹⁰⁰ + 0⁷.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Kəsrin həm surəti, həm də məxrəci qüvvətə yüksəlir: (2/3)³ = (2 · 2 · 2)/(3 · 3 · 3) = 8/27.
3) 0,1³ = 0,1 · 0,1 · 0,1 = 0,001 — vergüldən sonra 1 · 3 = 3 rəqəm.
4) Əvvəlcə qüvvətlər: 2³ = 8, 4² = 16. Sonra 5 · 8 − 16 = 40 − 16 = 24.
5) 1-in istənilən qüvvəti 1-dir, 0-ın natural qüvvəti 0-dır: 1 + 0 = 1.
Mənfi ədədin qüvvətinin işarəsini hesablamadan da müəyyən etmək olar. Hər iki mənfi vuruq birlikdə müsbət hasil verir. Vuruqların sayı cütdürsə, onlar cüt-cüt qruplaşır və nəticə müsbət olur; tək olduqda isə bir mənfi vuruq «cütsüz» qalır və nəticə mənfi olur.
Burada
- a
- istənilən ədəd
- 2k
- cüt üst (k — natural ədəd)
- 2k + 1
- tək üst
Mənfi ədədin cüt qüvvəti müsbət, tək qüvvəti mənfidir. Deməli, istənilən ədədin cüt qüvvəti mənfi ola bilməz: x² ≥ 0, x⁴ ≥ 0.
Qüvvətin işarəsi
Məsələ
Qiymətini hesabla: 1) (−2)⁴ və −2⁴; 2) (−3)³; 3) (−1)¹⁰⁰ + (−1)¹⁰¹; 4) (−0,5)² · (−2)³.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Üst təkdir, nəticə mənfidir: (−3)³ = −27.
3) (−1)¹⁰⁰ = 1 (cüt üst), (−1)¹⁰¹ = −1 (tək üst); cəm 0-dır.
4) (−0,5)² = 0,25 və (−2)³ = −8; 0,25 · (−8) = −2.
İnteraktiv
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Qüvvətin xassələri
Qüvvətin xassələri kor-koranə əzbərlənən qaydalar deyil — onların hamısı vuruqları saymaqdan alınır. Məsələn, 2³ · 2⁴ = (2 · 2 · 2) · (2 · 2 · 2 · 2): cəmi 3 + 4 = 7 dənə 2 vuruğu var, yəni 2⁷. Bölmədə isə surət və məxrəcdəki eyni vuruqlar ixtisar olunur: 5⁶ / 5⁴ kəsrində surətdəki altı 5-dən dördü ixtisar olunur və 5² qalır.
Burada
- a
- ortaq əsas (bölmədə a ≠ 0)
- m, n
- qüvvət üstləri
Eyni əsaslı qüvvətləri vurduqda üstlər toplanır, böldükdə surətin üstündən məxrəcin üstü çıxılır. Əsas dəyişmir!
Hasil və qismət
Məsələ
Sadələşdir və ya hesabla: 1) 2³ · 2⁴; 2) x⁵ · x · x²; 3) 7¹² / 7¹⁰; 4) a⁷ · a³ / a⁸ (a ≠ 0); 5) 3¹⁵ / (3⁶ · 3⁷).
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Üstü yazılmayan x-in üstü 1-dir: x⁵⁺¹⁺² = x⁸.
3) 7¹²⁻¹⁰ = 7² = 49 — 7¹²-ni hesablamağa ehtiyac yoxdur!
4) a⁷ · a³ = a¹⁰, a¹⁰ / a⁸ = a².
5) Əvvəlcə məxrəc: 3⁶ · 3⁷ = 3¹³. Sonra 3¹⁵⁻¹³ = 3² = 9.
Burada
- a
- əsas
- m, n
- üstlər — onlar vurulur
Qüvvəti qüvvətə yüksəltdikdə üstlər vurulur: (a³)² = a³ · a³ = a³⁺³ = a⁶. Mötərizənin yeri vacibdir: 2^(3²) = 2⁹ = 512, amma (2³)² = 2⁶ = 64.
Qüvvətin qüvvəti
Məsələ
1) (3²)³; 2) (x⁴)³ · x; 3) (a²)⁵ / a⁷ (a ≠ 0); 4) (−2³)² ifadəsinin qiymətini tap.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) (x⁴)³ = x¹², sonra x¹² · x = x¹³.
3) (a²)⁵ = a¹⁰, a¹⁰ / a⁷ = a³.
4) Mötərizənin içi: −2³ = −8. Sonra (−8)² = 64 — cüt qüvvət mənfi işarəni «yeyir».
Burada
- a, b
- vuruqlar (qismətdə b ≠ 0)
- n
- ortaq üst
Hasilin qüvvəti vuruqların qüvvətləri hasilinə bərabərdir: (ab)³ = ab · ab · ab = a³b³. Qaydanı sağdan sola da oxuyuruq: üstləri eyni olan qüvvətləri birləşdirmək olar — 2⁵ · 5⁵ = (2 · 5)⁵.
Hasilin və qismətin qüvvəti
Məsələ
1) (−2a³b)²; 2) (2/5)³; 3) 2⁵ · 5⁵; 4) 4³ · 25³; 5) 15⁴ / 5⁴.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) 2³/5³ = 8/125.
3) Üstlər eynidir — əsasları vururuq: (2 · 5)⁵ = 10⁵ = 100 000.
4) (4 · 25)³ = 100³ = 1 000 000.
5) (15/5)⁴ = 3⁴ = 81.
Sıfır və mənfi üstlü qüvvət
aⁿ-in tərifi yalnız natural n üçün məna daşıyır: «sıfır dənə vuruq» və ya «mənfi üç vuruq» olmur. Ona görə 2⁰ və 2⁻³ yazılışlarına elə məna veririk ki, bütün xassələr işləməyə davam etsin. Ardıcıllığa bax: 2³ = 8, 2² = 4, 2¹ = 2 — üst 1 azaldıqca qiymət 2 dəfə kiçilir. Belə davam etsək, 2⁰ = 2/2 = 1, 2⁻¹ = 1/2, 2⁻² = 1/4, 2⁻³ = 1/8 alınır. Bölmə qaydası da eyni nəticəni verir: a⁵ / a⁵ = 1, digər tərəfdən a⁵⁻⁵ = a⁰; a² / a⁵ = 1/a³, digər tərəfdən a²⁻⁵ = a⁻³.
Burada
- a
- sıfırdan fərqli əsas
- n
- natural ədəd
Sıfır üstlü qüvvət 1-ə bərabərdir, mənfi üst isə ədədin tərsinə keçmək deməkdir. 0⁰ və 0⁻ⁿ ifadələri təyin olunmur (sıfıra bölmək olmaz). Bu tərifdən sonra qüvvətin bütün xassələri istənilən tam üstlər üçün doğrudur.
Sıfır və mənfi üstlü qüvvətin qiyməti
Məsələ
Qiymətini hesabla: 1) 2⁻³; 2) 10⁻⁴; 3) (−5)⁰ və −5⁰; 4) (−2)⁻³; 5) 3⁻¹ + 6⁻¹.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) 10⁻⁴ = 1/10⁴ = 1/10 000 = 0,0001.
3) (−5)⁰ = 1, amma −5⁰ = −(5⁰) = −1.
4) (−2)⁻³ = 1/(−2)³ = 1/(−8) = −1/8: işarəni əsas müəyyən edir, üstün işarəsi yox.
5) 3⁻¹ + 6⁻¹ = 1/3 + 1/6 = 2/6 + 1/6 = 3/6 = 1/2.
Burada
- a, b
- sıfırdan fərqli ədədlər
- n
- natural ədəd
Kəsrin mənfi qüvvəti: kəsri çevir və üstün işarəsini dəyiş. Məxrəcdəki mənfi üstlü qüvvət surətə müsbət üstlə keçir.
Kəsrlərin mənfi qüvvəti
Məsələ
Qiymətini hesabla: 1) (2/3)⁻²; 2) 0,2⁻²; 3) 1/2⁻³; 4) 1,5⁻¹.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Onluq kəsri adi kəsrə çeviririk: 0,2 = 1/5, deməli 0,2⁻² = (1/5)⁻² = 5² = 25.
3) Məxrəcdəki 2⁻³ surətə 2³ kimi keçir: 1/2⁻³ = 2³ = 8.
4) 1,5 = 3/2, ona görə 1,5⁻¹ = 2/3.
Sıfır və mənfi üstlər təyin olunduqdan sonra beş xassənin hamısı istənilən tam üstlər üçün işləyir. Mənfi ədədlərlə əməllərdə diqqətli ol: çıxmada mötərizə aç, vurmada işarə qaydasını xatırla.
Tam üstlərlə sadələşdirmə
Məsələ
Sadələşdir (dəyişənlər sıfırdan fərqlidir): 1) 3⁻⁴ · 3⁶; 2) 5⁻² / 5⁻⁴; 3) (2⁻²)⁻³; 4) (a⁻³b²)⁻²; 5) x⁻² · x⁵ / x⁻¹.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) 5⁻²⁻⁽⁻⁴⁾ = 5⁻²⁺⁴ = 5² = 25.
3) Üstləri vururuq: (−2) · (−3) = 6, deməli 2⁶ = 64.
4) (a⁻³)⁻² · (b²)⁻² = a⁶b⁻⁴ = a⁶/b⁴.
5) x⁻²⁺⁵ = x³, sonra x³ / x⁻¹ = x³⁻⁽⁻¹⁾ = x⁴.
Ortaq əsasa gətirmə və qüvvətlərin müqayisəsi
Xassələr yalnız əsaslar (və ya üstlər) eyni olduqda işləyir. Əsaslar fərqlidirsə, onları sadə vuruqlara ayırıb eyni əsasa gətiririk: 4 = 2², 8 = 2³, 0,5 = 2⁻¹, 9 = 3², 27 = 3³, 25 = 5², 0,04 = 5⁻². Buraxılış və qəbul imtahanlarında belə tapşırıqlara tez-tez rast gəlinir və onlar bu fəndlə bir-iki sətirdə həll olunur.
| n | 2ⁿ | 3ⁿ | 5ⁿ |
|---|---|---|---|
| 1 | 2 | 3 | 5 |
| 2 | 4 | 9 | 25 |
| 3 | 8 | 27 | 125 |
| 4 | 16 | 81 | 625 |
| 5 | 32 | 243 | 3125 |
| 6 | 64 | 729 | |
| 7 | 128 | 2187 | |
| 8 | 256 | 6561 | |
| 9 | 512 | ||
| 10 | 1024 |
Əsasları ayır
Hər əsası sadə vuruqlara ayır və qüvvət şəklində yaz: 12 = 2² · 3, 0,125 = 1/8 = 2⁻³.
Mötərizələri aç
(aᵐ)ⁿ = aᵐⁿ və (ab)ⁿ = aⁿbⁿ qaydaları ilə: 12³ = (2² · 3)³ = 2⁶ · 3³.
Eyni əsasları birləşdir
Hər sadə əsas üçün surətdəki üstləri topla, məxrəcdəki üstləri çıx.
Hesabla və yoxla
Qalan kiçik qüvvətləri hesabla. Belə tapşırıqlarda cavab adətən tam ədəd və ya sadə kəsr olur; çox böyük ədəd alınıbsa, hesablamanı yoxla.
Ortaq əsasa gətirərək hesablama
Məsələ
Qiymətini hesabla: 1) 4¹⁰ / 8⁶; 2) 9⁵ / 27³; 3) 6⁵ / (2⁴ · 3⁶); 4) 0,25⁷ · 4⁸; 5) 12³ · 2⁻⁴ / 18².
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) 9⁵ = 3¹⁰, 27³ = 3⁹; 3¹⁰ / 3⁹ = 3.
3) 6⁵ = 2⁵ · 3⁵; 2⁵⁻⁴ · 3⁵⁻⁶ = 2 · 3⁻¹ = 2/3.
4) 0,25 = 1/4 = 4⁻¹: 4⁻⁷ · 4⁸ = 4¹ = 4.
5) 12³ = 2⁶ · 3³, 18² = (2 · 3²)² = 2² · 3⁴. Surət: 2⁶⁻⁴ · 3³ = 2² · 3³. Qismət: 2²⁻² · 3³⁻⁴ = 3⁻¹ = 1/3.
Qüvvətləri müqayisə etmək üçün onları ya eyni əsasa, ya da eyni üstə gətiririk. Sonra aşağıdakı qaydalardan biri işləyir. Qrafikdə də bunu görmək olar: yuxarıdakı interaktiv qrafikdə x = 0,5 və x = 2 nöqtələrində n-i dəyişib qiymətlərə bax.
Burada
- a, b
- müsbət əsaslar
- m, n
- tam üstlər (üçüncü qaydada n natural ədəddir)
Əsas 1-dən böyükdürsə, böyük üst böyük qüvvət verir; əsas 0 ilə 1 arasındadırsa, əksinə: 0,5² = 0,25 > 0,5³ = 0,125. Üstlər eyni natural ədəd olduqda böyük müsbət əsasın qüvvəti böyükdür.
Qüvvətlərin müqayisəsi
Məsələ
Müqayisə et: 1) 2³⁰⁰ və 3²⁰⁰; 2) 27⁴ və 9⁷; 3) 0,3⁵ və 0,3⁷; 4) 5⁻³ və 5⁻²; 5) (−2)⁵ və (−3)⁴.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Əsası 3-ə gətiririk: 27⁴ = 3¹², 9⁷ = 3¹⁴. 3 > 1 və 12 < 14, deməli 27⁴ < 9⁷.
3) Əsas 0 ilə 1 arasındadır, böyük üst kiçik qüvvət verir: 0,3⁵ > 0,3⁷.
4) 5 > 1 və −3 < −2, deməli 5⁻³ < 5⁻² (1/125 < 1/25).
5) (−2)⁵ = −32 < 0, (−3)⁴ = 81 > 0, deməli (−2)⁵ < (−3)⁴ — burada hər şeyi işarə həll edir.
Ədədin standart şəkli
Astronomiya, fizika və kimyada çox böyük və çox kiçik ədədlərlə işləmək lazım gəlir. Yerin kütləsi təxminən 5 970 000 000 000 000 000 000 000 kq-dır, elektronun kütləsi isə 0,000…000911 kq (vergüldən sonra 30 sıfır). Belə yazılışda sıfırları saymaqda asanlıqla səhv etmək olar. 10-un qüvvətləri bu problemi həll edir: 5,97 · 10²⁴ kq və 9,11 · 10⁻³¹ kq.
Ədədin standart şəkliTərif
Müsbət ədədin a · 10ⁿ şəklində yazılışıdır, burada 1 ≤ a < 10, n isə tam ədəddir. n ədədin tərtibi adlanır: o, ədədin 1-dən neçə «onluq pillə» böyük və ya kiçik olduğunu göstərir.
Burada
- a
- vergüldən əvvəl bir sıfırdan fərqli rəqəmi olan ədəd
- n
- ədədin tərtibi, tam ədəd
Vergülü k mərtəbə sola keçiririksə, n = k olur (10-dan böyük ədədlər); k mərtəbə sağa keçiririksə, n = −k olur (1-dən kiçik ədədlər).
Vergülü yerləşdir
Vergülü elə keçir ki, ondan əvvəl yalnız bir sıfırdan fərqli rəqəm qalsın: 384 400 → 3,844; 0,00056 → 5,6.
Mərtəbələri say
Vergülün neçə mərtəbə keçdiyini say: 384 400-də 5 mərtəbə sola, 0,00056-da 4 mərtəbə sağa.
Üstün işarəsini seç
Ədəd 10-dan böyükdürsə, n müsbətdir, 1-dən kiçikdirsə, mənfidir: 3,844 · 10⁵, 5,6 · 10⁻⁴.
Şərti yoxla
a həmişə 1 ≤ a < 10 şərtini ödəməlidir: 38,44 · 10⁴ və 0,56 · 10⁻³ ədədin qiymətini düz göstərir, amma standart şəkil deyil.
Standart şəkildə yazılış
Məsələ
Standart şəkildə yaz: 1) Yerdən Aya qədər orta məsafə — 384 400 km; 2) 0,00056; 3) 45 · 10⁶; 4) 0,3 · 10⁻²; 5) 7 200 000 000.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Vergül 4 mərtəbə sağa keçir: 5,6 · 10⁻⁴.
3) 45 standart şəkildə deyil: 45 = 4,5 · 10¹, ona görə 45 · 10⁶ = 4,5 · 10¹⁺⁶ = 4,5 · 10⁷.
4) 0,3 = 3 · 10⁻¹, ona görə 0,3 · 10⁻² = 3 · 10⁻¹⁻² = 3 · 10⁻³.
5) Vergül 9 mərtəbə sola keçir: 7,2 · 10⁹.
Burada
- a, b
- standart şəkildəki ədədlərin 10-un qüvvətindən əvvəlki vuruqları
- m, n
- ədədlərin tərtibləri
a və b-ni ayrıca, 10-un qüvvətlərini ayrıca vururuq (bölürük). a · b ≥ 10 alınarsa, vergülü bir mərtəbə sola keçirib tərtibi 1 artırırıq. Toplamada isə əvvəlcə tərtibləri eyniləşdiririk.
Standart şəkildə hesablama
Məsələ
1) (3 · 10⁵) · (4 · 10⁻²); 2) (6 · 10⁸) / (2 · 10³); 3) Yerdən Günəşə qədər məsafə təxminən 1,5 · 10⁸ km, işığın sürəti isə təxminən 3 · 10⁵ km/s-dir. Günəş işığı Yerə neçə saniyəyə çatır? 4) Yerin kütləsi ≈ 5,97 · 10²⁴ kq, Ayın kütləsi ≈ 7,35 · 10²² kq. Yer Aydan təxminən neçə dəfə ağırdır? 5) 3,2 · 10⁵ + 4 · 10⁴.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) (6 / 2) · 10⁸⁻³ = 3 · 10⁵.
3) t = s / v = (1,5 · 10⁸) / (3 · 10⁵) = 0,5 · 10³ = 5 · 10² s, yəni təxminən 500 s ≈ 8 dəqiqə 20 saniyə.
4) (5,97 / 7,35) · 10²⁴⁻²² ≈ 0,812 · 10² ≈ 81 dəfə.
5) Tərtibləri eyniləşdiririk: 4 · 10⁴ = 0,4 · 10⁵; 3,2 · 10⁵ + 0,4 · 10⁵ = 3,6 · 10⁵.
- 1.2⁵ · 2³ / 2⁶ =
- 2.(−1)⁷ + (−1)⁸ =
- 3.(2/3)⁻² =
- 4.4³ · 0,25³ =
- 5.0,00072 = 7,2 · 10ⁿ, n =
- 6.5⁰ + 5⁻¹ =
Yadda saxla
- aⁿ — hər biri a olan n vuruğun hasilidir; mənfi ədədin cüt qüvvəti müsbət, tək qüvvəti mənfidir, −aⁿ və (−a)ⁿ isə fərqli ifadələrdir.
- aᵐ · aⁿ = aᵐ⁺ⁿ, aᵐ / aⁿ = aᵐ⁻ⁿ, (aᵐ)ⁿ = aᵐⁿ, (ab)ⁿ = aⁿbⁿ, (a/b)ⁿ = aⁿ/bⁿ; cəm üçün belə qayda yoxdur.
- a⁰ = 1 və a⁻ⁿ = 1/aⁿ (a ≠ 0); mənfi üst ədədi mənfi etmir, onu tərsinə çevirir.
- Fərqli əsasları sadə vuruqlara ayırıb ortaq əsasa gətir; müqayisə üçün ortaq əsas və ya ortaq üst axtar.
- Standart şəkil: a · 10ⁿ, 1 ≤ a < 10; vurmada a-lar vurulur, tərtiblər toplanır.