Limitlər və kəsilməzlik

Limitin intuitiv və ε–δ tərifi, birtərəfli limitlər, limit qaydaları, görkəmli limitlər, qeyri-müəyyənliklər, kəsilməzlik, kəsilmə növləri və aralıq qiymət teoremi.

  • Universitet
  • 30 dəq
  • 10 sual
  • 92 dərsdən 79-cusu

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Limiti intuitiv şəkildə və ε–δ dilində izah etmək
  • Limitləri qaydalar, vuruqlara ayırma və görkəmli limitlər vasitəsilə hesablamaq
  • Qeyri-müəyyənlikləri tanımaq və onları aradan qaldırmaq
  • Kəsilmə nöqtələrini təsnif etmək və aralıq qiymət teoremini tətbiq etmək

Spidometr avtomobilin sürətini konkret bir anda necə göstərir? Sürət yolun zamana nisbətidir, lakin bir anda həm yol, həm də zaman sıfırdır, 0/0 ifadəsi isə heç bir məna daşımır. Çıxış yolu getdikcə daha qısa zaman aralıqlarına baxıb nisbətin hansı ədədə yaxınlaşdığını soruşmaqdır. Bu ideya — limit — bütün riyazi analizin təməlidir: törəmə, inteqral və sıralar limit vasitəsilə təyin olunur.

Limit anlayışı

f(x) = (x² − 1)/(x − 1) funksiyasına baxaq. x = 1 nöqtəsində o təyin olunmayıb (0/0), lakin x ≠ 1 olduqda kəsri ixtisar etmək olar: f(x) = x + 1. 1-ə yaxın qiymətləri yerinə yazaq: f(0,9) = 1,9, f(0,99) = 1,99, f(0,999) = 1,999, f(1,01) = 2,01. x 1-ə nə qədər yaxın olsa, f(x) də 2-yə bir o qədər yaxın olur. Bunu lim (x→1) f(x) = 2 kimi yazırıq. Limit funksiyanın nöqtənin ətrafındakı davranışını təsvir edir; nöqtənin özündəki qiymət rol oynamır, hətta mövcud olmaya da bilər.

Limitin ε–δ tərifiTərif

Əgər istənilən ε > 0 ədədi üçün elə δ > 0 ədədi varsa ki, 0 < |x − a| < δ olduqda |f(x) − L| < ε ödənir, onda L ədədi x → a olduqda f(x) funksiyasının limiti adlanır. Sözlə: x-i a-ya kifayət qədər yaxın (δ-dan yaxın), lakin a-dan fərqli götürməklə f(x)-i L-ə istədiyimiz qədər (ε-dan yaxın) yaxınlaşdıra bilərik.

Bunu oyun kimi təsəvvür et. Rəqib funksiyanın qiyməti üçün ε dəqiqliyini, məsələn, 0,001-i seçir. Sən arqument üçün elə δ dəqiqliyi göstərməlisən ki, f(x) L-dən ε-dan çox uzaqlaşmasın. Əgər istənilən, hətta çox kiçik ε üçün qalib gəlirsənsə, limit L-ə bərabərdir. Adətən δ |f(x) − L| < ε bərabərsizliyindən geriyə doğru hərəkət etməklə tapılır.

ε–δ ilə isbat

Məsələ

lim (x→3) (2x + 1) = 7 olduğunu isbat et və ε = 0,01 üçün δ-nı tap.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

|(2x + 1) − 7| < ε olmasını təmin etməliyik.
|(2x + 1) − 7| = |2x − 6| = 2|x − 3|.
2|x − 3| < ε ⇔ |x − 3| < ε/2, deməli, δ = ε/2 götürürük.
Onda 0 < |x − 3| < δ olduqda |f(x) − 7| = 2|x − 3| < 2 · ε/2 = ε. ∎
ε = 0,01 üçün δ = 0,005: (2,995; 3,005) intervalındakı hər x üçün f(x) (6,99; 7,01) intervalına düşür.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Birtərəfli limitlər və sonsuzluq

Bəzən funksiya a nöqtəsinin iki tərəfində müxtəlif cür davranır. Sol limit lim (x→a⁻) f(x) yalnız x < a qiymətlərindən, sağ limit lim (x→a⁺) f(x) isə yalnız x > a qiymətlərindən istifadə edir. İkitərəfli limit yalnız o halda mövcuddur ki, hər iki birtərəfli limit mövcud və bərabər olsun. f(x) = |x|/x funksiyası üçün 0 nöqtəsində sol limit −1, sağ limit isə 1-dir, ona görə lim (x→0) |x|/x mövcud deyil.

Limitlərdə sonsuzluq da iştirak edə bilər. lim (x→0⁺) 1/x = +∞ və lim (x→0⁻) 1/x = −∞: qrafikin x = 0 şaquli asimptotu var. lim (x→∞) 1/x = 0 bərabərliyi isə y = 0 üfüqi asimptotunu verir. x → ∞ olduqda çoxhədlilərin nisbətinin limitini tapmaq üçün surəti və məxrəci x-in ən böyük qüvvətinə bölürük: lim (x→∞) (3x² + 5)/(2x² − x) = lim (3 + 5/x²)/(2 − 1/x) = 3/2.

lim (f ± g) = A ± Blim (f · g) = A · Blim (f / g) = A / B (B ≠ 0)lim (c · f) = c · Alim (f ± g) = A ± Blim (f · g) = A · Blim (f / g) = A / B (B ≠ 0)lim (c · f) = c · A

Burada

A
lim (x→a) f(x) — sonlu ədəd
B
lim (x→a) g(x) — sonlu ədəd
c
sabit ədəd

Limit qaydaları yalnız A və B limitləri mövcud və sonlu olduqda doğrudur; əks halda qeyri-müəyyənlik alına bilər.

Görkəmli limitlər

lim (x→0) sin x / x = 1lim (x→0) sin x / x = 1

Burada

x
bucaq, radianla (dərəcə ilə yox!)

Birinci görkəmli limit

Bu nə üçün doğrudur? 0 < x < π/2 olduqda vahid çevrədə kiçik üçbucağın, dairə sektorunun və böyük üçbucağın sahələrini müqayisə etsək, sin x < x < tg x alınır. Hər tərəfi sin x-ə bölüb kəsrləri çevirək: cos x < sin x / x < 1. x → 0 olduqda cos x → 1, deməli, nisbət 1-ə yaxınlaşan iki ifadə arasında «sıxışdırılır» və özü də 1-ə yaxınlaşır (aralıq funksiya haqqında teorem). sin x / x cüt funksiya olduğundan nəticə x < 0 üçün də doğrudur. Buradan: lim (x→0) tg x / x = 1 və lim (x→0) (1 − cos x)/x² = 1/2.

lim (n→∞) (1 + 1/n)ⁿ = e ≈ 2,71828lim (x→0) (1 + x)^(1/x) = elim (n→∞) (1 + 1/n)ⁿ = e ≈ 2,71828lim (x→0) (1 + x)^(1/x) = e

Burada

e
Eyler ədədi, natural loqarifmin əsası
n
qeyri-məhdud artan natural ədəd

İkinci görkəmli limit. Nəticələr: lim (n→∞) (1 + k/n)ⁿ = eᵏ, lim (x→0) (eˣ − 1)/x = 1, lim (x→0) ln(1 + x)/x = 1.

İkinci limitin maliyyə mənası var. İllik 100% faizlə qoyulan 1 manat, faiz ildə n dəfə hesablanarsa, il sonunda (1 + 1/n)ⁿ manata çevrilir: ildə bir dəfə — 2 manat, hər ay — ≈ 2,613, hər gün — ≈ 2,715 manat. Faizi fasiləsiz hesablasaq belə, məbləğ e ≈ 2,718 manatı keçmir.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Birinci əyri y = (1 + a/x)ˣ, ikinci üfüqi xətt isə y = eᵃ-dır. x artdıqca əyri xəttə yaxınlaşır. a = 1 ilə başla (limit e ≈ 2,718), sonra sürgünü hərəkət etdir: limit həmişə eᵃ olur.

Üç tipik limit

Məsələ

a) lim (x→2) (x² − 4)/(x² − 5x + 6)
b) lim (x→0) sin 5x / x
c) lim (n→∞) (1 + 2/n)³ⁿ

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

a) x = 2 yazdıqda 0/0 alınır, ona görə vuruqlara ayırırıq: (x − 2)(x + 2) / ((x − 2)(x − 3)) = (x + 2)/(x − 3), x ≠ 2.
Limit: (2 + 2)/(2 − 3) = −4.
b) 5-ə vurub bölək: sin 5x / x = 5 · sin 5x / (5x). t = 5x → 0 olduğundan kəsr 1-ə yaxınlaşır, limit 5-dir.
c) (1 + 2/n)³ⁿ = [(1 + 2/n)ⁿ]³ → (e²)³ = e⁶ ≈ 403,4.

Qeyri-müəyyənliklər

Əgər bilavasitə yerinə yazma 0/0, ∞/∞, ∞ − ∞, 0 · ∞, 1^∞, 0⁰ və ya ∞⁰ ifadələrindən birini verirsə, cavab hələ məlum deyil: limit istənilən ədəd ola, ya da heç mövcud olmaya bilər. Belə ifadə qeyri-müəyyənlik adlanır; limiti tapmaq üçün əvvəlcə ifadəni çevirmək lazımdır.

NövTipik üsulNümunə
0/0vuruqlara ayırıb ixtisar etmək, irrasionallıqdan qurtarmaq, ekvivalentlər, Lopital qaydası(x² − 1)/(x − 1) → 2 (x → 1)
∞/∞x-in ən böyük qüvvətinə bölmək(3x² + 5)/(2x² − x) → 3/2 (x → ∞)
∞ − ∞ortaq məxrəcə gətirmək və ya qoşma ifadəyə vurmaq√(x² + x) − x → 1/2 (x → ∞)
0 · ∞0/0 və ya ∞/∞ şəklində nisbətə çevirməkx · ln x → 0 (x → 0⁺)
1^∞ikinci görkəmli limitə gətirmək və ya loqarifmləmək(1 + 2/n)³ⁿ → e⁶ (n → ∞)

∞ − ∞ qeyri-müəyyənliyi

Məsələ

lim (x→∞) (√(x² + x) − x) limitini hesabla.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Yerinə yazma ∞ − ∞ verir. Qoşma ifadəyə, √(x² + x) + x-ə vurub bölək:
√(x² + x) − x = (x² + x − x²)/(√(x² + x) + x) = x/(√(x² + x) + x).
Surəti və məxrəci x-ə bölək (x > 0): 1/(√(1 + 1/x) + 1).
x → ∞ olduqda 1/x → 0, deməli, limit 1/(1 + 1) = 1/2-dir.

Kəsilməzlik və aralıq qiymət teoremi

Nöqtədə kəsilməzlikTərif

f funksiyası a nöqtəsində üç şərt ödəndikdə kəsilməzdir: f(a) təyin olunub, lim (x→a) f(x) mövcuddur və onlar bərabərdir: lim (x→a) f(x) = f(a). Sadə dillə: qrafiki a nöqtəsindən qələmi kağızdan qaldırmadan çəkmək olar.

  • Aradan qaldırıla bilən kəsilmə: limit mövcuddur, lakin f(a) ya təyin olunmayıb, ya da limitə bərabər deyil. Məsələn, (x² − 1)/(x − 1) funksiyası x = 1-də. f(1) = 2 qəbul etsək, «boşluq» aradan qalxır.
  • Sıçrayış (birinci növ kəsilmə): hər iki birtərəfli limit sonludur, lakin fərqlidir. Məsələn, |x|/x funksiyası 0-da −1-dən 1-ə «sıçrayır».
  • İkinci növ kəsilmə: birtərəfli limitlərdən heç olmasa biri sonsuzdur və ya mövcud deyil. Məsələn, 1/x funksiyası 0-da, yaxud 0-ın yaxınlığında sonsuz dəfə rəqs edən sin(1/x).

Bütün elementar funksiyalar — çoxhədlilər, rasional funksiyalar, köklər, üstlü və loqarifmik funksiyalar, triqonometrik funksiyalar — təyin oblastının hər nöqtəsində kəsilməzdir. Kəsilməz funksiyaların cəmi, hasili, nisbəti (məxrəc sıfır olmayanda) və mürəkkəb funksiyası da kəsilməzdir. Buna görə kəsilməz funksiyanın limiti sadəcə yerinə yazmaqla tapılır: lim (x→2) (x³ + eˣ⁻²) = 8 + 1 = 9.

f [a, b] parçasında kəsilməzdir və f(a) · f(b) < 0 ⇒ ∃ c ∈ (a, b): f(c) = 0

Burada

[a, b]
qapalı parça (uc nöqtələri daxil)
f(a) · f(b) < 0
uclarda funksiyanın işarələri müxtəlifdir
∃ c
«elə c var ki» — f-in kökü

Aralıq qiymət teoremi (Bolsano–Koşi teoremi). Ümumi halda: kəsilməz funksiya f(a) ilə f(b) arasındakı hər qiyməti alır.

Kökü tapmaq üçün yarıya bölmə

Məsələ

x³ + x − 1 = 0 tənliyinin 0 ilə 1 arasında kökü olduğunu göstər və onu uzunluğu 0,25 olan intervala qədər daralt.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

f(x) = x³ + x − 1 çoxhədlidir, deməli, kəsilməzdir.
f(0) = −1 < 0, f(1) = 1 > 0: işarələr müxtəlifdir, teoremə görə (0; 1) intervalında kök var.
Orta nöqtə: f(0,5) = 0,125 + 0,5 − 1 = −0,375 < 0 ⇒ kök (0,5; 1) intervalındadır.
Orta nöqtə: f(0,75) = 0,421875 + 0,75 − 1 = 0,171875 > 0 ⇒ kök (0,5; 0,75) intervalındadır.
Bu qayda ilə davam etsək, x ≈ 0,6823 alınır.

Yadda saxla

  • lim (x→a) f(x) = L: x a-ya yaxınlaşdıqda (a-ya bərabər olmadan) f(x) L-ə istənilən qədər yaxınlaşır; ciddi tərif ε və δ ilə verilir.
  • Limit o zaman mövcuddur ki, sol və sağ limitlər mövcud və bərabər olsun.
  • lim (x→0) sin x / x = 1 (radianla) və lim (n→∞) (1 + 1/n)ⁿ = e.
  • 0/0, ∞/∞, ∞ − ∞, 0 · ∞, 1^∞ qeyri-müəyyənlikdir — əvvəlcə ifadəni çevir.
  • a nöqtəsində kəsilməzlik: lim (x→a) f(x) = f(a); kəsilmələr aradan qaldırıla bilən, sıçrayış və ikinci növ olur.
  • Aralıq qiymət teoremi: [a, b]-də işarəsini dəyişən kəsilməz funksiyanın (a, b)-də kökü var.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 10

Sual 1 / 10. lim (x→3) (x² − 9)/(x − 3) limitini hesabla.