Spidometr avtomobilin sürətini konkret bir anda necə göstərir? Sürət yolun zamana nisbətidir, lakin bir anda həm yol, həm də zaman sıfırdır, 0/0 ifadəsi isə heç bir məna daşımır. Çıxış yolu getdikcə daha qısa zaman aralıqlarına baxıb nisbətin hansı ədədə yaxınlaşdığını soruşmaqdır. Bu ideya — limit — bütün riyazi analizin təməlidir: törəmə, inteqral və sıralar limit vasitəsilə təyin olunur.
Limit anlayışı
f(x) = (x² − 1)/(x − 1) funksiyasına baxaq. x = 1 nöqtəsində o təyin olunmayıb (0/0), lakin x ≠ 1 olduqda kəsri ixtisar etmək olar: f(x) = x + 1. 1-ə yaxın qiymətləri yerinə yazaq: f(0,9) = 1,9, f(0,99) = 1,99, f(0,999) = 1,999, f(1,01) = 2,01. x 1-ə nə qədər yaxın olsa, f(x) də 2-yə bir o qədər yaxın olur. Bunu lim (x→1) f(x) = 2 kimi yazırıq. Limit funksiyanın nöqtənin ətrafındakı davranışını təsvir edir; nöqtənin özündəki qiymət rol oynamır, hətta mövcud olmaya da bilər.
Limitin ε–δ tərifiTərif
Əgər istənilən ε > 0 ədədi üçün elə δ > 0 ədədi varsa ki, 0 < |x − a| < δ olduqda |f(x) − L| < ε ödənir, onda L ədədi x → a olduqda f(x) funksiyasının limiti adlanır. Sözlə: x-i a-ya kifayət qədər yaxın (δ-dan yaxın), lakin a-dan fərqli götürməklə f(x)-i L-ə istədiyimiz qədər (ε-dan yaxın) yaxınlaşdıra bilərik.
Bunu oyun kimi təsəvvür et. Rəqib funksiyanın qiyməti üçün ε dəqiqliyini, məsələn, 0,001-i seçir. Sən arqument üçün elə δ dəqiqliyi göstərməlisən ki, f(x) L-dən ε-dan çox uzaqlaşmasın. Əgər istənilən, hətta çox kiçik ε üçün qalib gəlirsənsə, limit L-ə bərabərdir. Adətən δ |f(x) − L| < ε bərabərsizliyindən geriyə doğru hərəkət etməklə tapılır.
ε–δ ilə isbat
Məsələ
lim (x→3) (2x + 1) = 7 olduğunu isbat et və ε = 0,01 üçün δ-nı tap.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
|(2x + 1) − 7| = |2x − 6| = 2|x − 3|.
2|x − 3| < ε ⇔ |x − 3| < ε/2, deməli, δ = ε/2 götürürük.
Onda 0 < |x − 3| < δ olduqda |f(x) − 7| = 2|x − 3| < 2 · ε/2 = ε. ∎
ε = 0,01 üçün δ = 0,005: (2,995; 3,005) intervalındakı hər x üçün f(x) (6,99; 7,01) intervalına düşür.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Birtərəfli limitlər və sonsuzluq
Bəzən funksiya a nöqtəsinin iki tərəfində müxtəlif cür davranır. Sol limit lim (x→a⁻) f(x) yalnız x < a qiymətlərindən, sağ limit lim (x→a⁺) f(x) isə yalnız x > a qiymətlərindən istifadə edir. İkitərəfli limit yalnız o halda mövcuddur ki, hər iki birtərəfli limit mövcud və bərabər olsun. f(x) = |x|/x funksiyası üçün 0 nöqtəsində sol limit −1, sağ limit isə 1-dir, ona görə lim (x→0) |x|/x mövcud deyil.
Limitlərdə sonsuzluq da iştirak edə bilər. lim (x→0⁺) 1/x = +∞ və lim (x→0⁻) 1/x = −∞: qrafikin x = 0 şaquli asimptotu var. lim (x→∞) 1/x = 0 bərabərliyi isə y = 0 üfüqi asimptotunu verir. x → ∞ olduqda çoxhədlilərin nisbətinin limitini tapmaq üçün surəti və məxrəci x-in ən böyük qüvvətinə bölürük: lim (x→∞) (3x² + 5)/(2x² − x) = lim (3 + 5/x²)/(2 − 1/x) = 3/2.
Burada
- A
- lim (x→a) f(x) — sonlu ədəd
- B
- lim (x→a) g(x) — sonlu ədəd
- c
- sabit ədəd
Limit qaydaları yalnız A və B limitləri mövcud və sonlu olduqda doğrudur; əks halda qeyri-müəyyənlik alına bilər.
Görkəmli limitlər
Burada
- x
- bucaq, radianla (dərəcə ilə yox!)
Birinci görkəmli limit
Bu nə üçün doğrudur? 0 < x < π/2 olduqda vahid çevrədə kiçik üçbucağın, dairə sektorunun və böyük üçbucağın sahələrini müqayisə etsək, sin x < x < tg x alınır. Hər tərəfi sin x-ə bölüb kəsrləri çevirək: cos x < sin x / x < 1. x → 0 olduqda cos x → 1, deməli, nisbət 1-ə yaxınlaşan iki ifadə arasında «sıxışdırılır» və özü də 1-ə yaxınlaşır (aralıq funksiya haqqında teorem). sin x / x cüt funksiya olduğundan nəticə x < 0 üçün də doğrudur. Buradan: lim (x→0) tg x / x = 1 və lim (x→0) (1 − cos x)/x² = 1/2.
Burada
- e
- Eyler ədədi, natural loqarifmin əsası
- n
- qeyri-məhdud artan natural ədəd
İkinci görkəmli limit. Nəticələr: lim (n→∞) (1 + k/n)ⁿ = eᵏ, lim (x→0) (eˣ − 1)/x = 1, lim (x→0) ln(1 + x)/x = 1.
İkinci limitin maliyyə mənası var. İllik 100% faizlə qoyulan 1 manat, faiz ildə n dəfə hesablanarsa, il sonunda (1 + 1/n)ⁿ manata çevrilir: ildə bir dəfə — 2 manat, hər ay — ≈ 2,613, hər gün — ≈ 2,715 manat. Faizi fasiləsiz hesablasaq belə, məbləğ e ≈ 2,718 manatı keçmir.
İnteraktiv
Üç tipik limit
Məsələ
a) lim (x→2) (x² − 4)/(x² − 5x + 6)
b) lim (x→0) sin 5x / x
c) lim (n→∞) (1 + 2/n)³ⁿ
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Limit: (2 + 2)/(2 − 3) = −4.
b) 5-ə vurub bölək: sin 5x / x = 5 · sin 5x / (5x). t = 5x → 0 olduğundan kəsr 1-ə yaxınlaşır, limit 5-dir.
c) (1 + 2/n)³ⁿ = [(1 + 2/n)ⁿ]³ → (e²)³ = e⁶ ≈ 403,4.
Qeyri-müəyyənliklər
Əgər bilavasitə yerinə yazma 0/0, ∞/∞, ∞ − ∞, 0 · ∞, 1^∞, 0⁰ və ya ∞⁰ ifadələrindən birini verirsə, cavab hələ məlum deyil: limit istənilən ədəd ola, ya da heç mövcud olmaya bilər. Belə ifadə qeyri-müəyyənlik adlanır; limiti tapmaq üçün əvvəlcə ifadəni çevirmək lazımdır.
| Növ | Tipik üsul | Nümunə |
|---|---|---|
| 0/0 | vuruqlara ayırıb ixtisar etmək, irrasionallıqdan qurtarmaq, ekvivalentlər, Lopital qaydası | (x² − 1)/(x − 1) → 2 (x → 1) |
| ∞/∞ | x-in ən böyük qüvvətinə bölmək | (3x² + 5)/(2x² − x) → 3/2 (x → ∞) |
| ∞ − ∞ | ortaq məxrəcə gətirmək və ya qoşma ifadəyə vurmaq | √(x² + x) − x → 1/2 (x → ∞) |
| 0 · ∞ | 0/0 və ya ∞/∞ şəklində nisbətə çevirmək | x · ln x → 0 (x → 0⁺) |
| 1^∞ | ikinci görkəmli limitə gətirmək və ya loqarifmləmək | (1 + 2/n)³ⁿ → e⁶ (n → ∞) |
∞ − ∞ qeyri-müəyyənliyi
Məsələ
lim (x→∞) (√(x² + x) − x) limitini hesabla.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
√(x² + x) − x = (x² + x − x²)/(√(x² + x) + x) = x/(√(x² + x) + x).
Surəti və məxrəci x-ə bölək (x > 0): 1/(√(1 + 1/x) + 1).
x → ∞ olduqda 1/x → 0, deməli, limit 1/(1 + 1) = 1/2-dir.
Kəsilməzlik və aralıq qiymət teoremi
Nöqtədə kəsilməzlikTərif
f funksiyası a nöqtəsində üç şərt ödəndikdə kəsilməzdir: f(a) təyin olunub, lim (x→a) f(x) mövcuddur və onlar bərabərdir: lim (x→a) f(x) = f(a). Sadə dillə: qrafiki a nöqtəsindən qələmi kağızdan qaldırmadan çəkmək olar.
- Aradan qaldırıla bilən kəsilmə: limit mövcuddur, lakin f(a) ya təyin olunmayıb, ya da limitə bərabər deyil. Məsələn, (x² − 1)/(x − 1) funksiyası x = 1-də. f(1) = 2 qəbul etsək, «boşluq» aradan qalxır.
- Sıçrayış (birinci növ kəsilmə): hər iki birtərəfli limit sonludur, lakin fərqlidir. Məsələn, |x|/x funksiyası 0-da −1-dən 1-ə «sıçrayır».
- İkinci növ kəsilmə: birtərəfli limitlərdən heç olmasa biri sonsuzdur və ya mövcud deyil. Məsələn, 1/x funksiyası 0-da, yaxud 0-ın yaxınlığında sonsuz dəfə rəqs edən sin(1/x).
Bütün elementar funksiyalar — çoxhədlilər, rasional funksiyalar, köklər, üstlü və loqarifmik funksiyalar, triqonometrik funksiyalar — təyin oblastının hər nöqtəsində kəsilməzdir. Kəsilməz funksiyaların cəmi, hasili, nisbəti (məxrəc sıfır olmayanda) və mürəkkəb funksiyası da kəsilməzdir. Buna görə kəsilməz funksiyanın limiti sadəcə yerinə yazmaqla tapılır: lim (x→2) (x³ + eˣ⁻²) = 8 + 1 = 9.
Burada
- [a, b]
- qapalı parça (uc nöqtələri daxil)
- f(a) · f(b) < 0
- uclarda funksiyanın işarələri müxtəlifdir
- ∃ c
- «elə c var ki» — f-in kökü
Aralıq qiymət teoremi (Bolsano–Koşi teoremi). Ümumi halda: kəsilməz funksiya f(a) ilə f(b) arasındakı hər qiyməti alır.
Kökü tapmaq üçün yarıya bölmə
Məsələ
x³ + x − 1 = 0 tənliyinin 0 ilə 1 arasında kökü olduğunu göstər və onu uzunluğu 0,25 olan intervala qədər daralt.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
f(0) = −1 < 0, f(1) = 1 > 0: işarələr müxtəlifdir, teoremə görə (0; 1) intervalında kök var.
Orta nöqtə: f(0,5) = 0,125 + 0,5 − 1 = −0,375 < 0 ⇒ kök (0,5; 1) intervalındadır.
Orta nöqtə: f(0,75) = 0,421875 + 0,75 − 1 = 0,171875 > 0 ⇒ kök (0,5; 0,75) intervalındadır.
Bu qayda ilə davam etsək, x ≈ 0,6823 alınır.
Yadda saxla
- lim (x→a) f(x) = L: x a-ya yaxınlaşdıqda (a-ya bərabər olmadan) f(x) L-ə istənilən qədər yaxınlaşır; ciddi tərif ε və δ ilə verilir.
- Limit o zaman mövcuddur ki, sol və sağ limitlər mövcud və bərabər olsun.
- lim (x→0) sin x / x = 1 (radianla) və lim (n→∞) (1 + 1/n)ⁿ = e.
- 0/0, ∞/∞, ∞ − ∞, 0 · ∞, 1^∞ qeyri-müəyyənlikdir — əvvəlcə ifadəni çevir.
- a nöqtəsində kəsilməzlik: lim (x→a) f(x) = f(a); kəsilmələr aradan qaldırıla bilən, sıçrayış və ikinci növ olur.
- Aralıq qiymət teoremi: [a, b]-də işarəsini dəyişən kəsilməz funksiyanın (a, b)-də kökü var.