Mürəkkəb funksiyanın törəməsi

Mürəkkəb funksiyada daxili və xarici funksiyanı tanımaq, zəncir qaydası (f(g(x)))′ = f′(g(x)) · g′(x), f(kx + b) xüsusi halı, əsas düsturların mürəkkəb variantları, bir neçə qatlı funksiyalar və zəncir qaydasının hasil və qismət qaydaları ilə birgə tətbiqi — addım-addım həll olunmuş nümunələrlə.

  • 10 və 11-ci siniflər
  • 25 dəq
  • 12 sual
  • 92 dərsdən 74-cüsü

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Mürəkkəb funksiyada daxili və xarici funksiyanı müəyyən etmək
  • Zəncir qaydasını və onun f(kx + b) xüsusi halını tətbiq etmək
  • Əsas düsturların mürəkkəb variantları ilə qüvvət, üstlü, loqarifmik və triqonometrik mürəkkəb funksiyaları diferensiallamaq
  • Bir neçə qatlı funksiyaları diferensiallamaq və zəncir qaydasını hasil və qismət qaydaları ilə birləşdirmək

Elvin Bakı bulvarında velosiped sürür. O, pedalı saniyədə bir dəfə fırladır; ötürmə mexanizmi pedalın hər dövründə arxa təkəri 3 dəfə fırladır; təkərin hər dövründə isə velosiped 2 m irəliləyir. Elvinin sürəti nə qədərdir? 1 · 3 · 2 = 6 m/s. Biz zəncir kimi bir-birinə bağlı kəmiyyətlərin dəyişmə sürətlərini bir-birinə vurduq: pedal → təkər → yol. Mürəkkəb funksiyanın törəməsi də məhz belə tapılır.

«Törəmələr cədvəli» və «Cəmin, hasilin və qismətin törəməsi» dərslərində sin x, eˣ, ln x kimi funksiyaları və onların cəmini, hasilini, qismətini diferensiallamağı öyrəndik. Bəs sin(x²), e^(−x) və ya (3x − 2)⁵? (3x − 2)⁵ ifadəsində mötərizəni açmaq uzun çəkir, sin(x²) isə heç sadə funksiyaların hasili şəklində yazılmır. Mürəkkəb funksiyanın törəməsi qaydası bütün bu halları bir sətirdə həll edir.

Mürəkkəb funksiya: daxili və xarici funksiya

y = sin(x²) funksiyasının x = 3 olduqda qiymətini hesablamaq üçün əvvəlcə kvadrata yüksəldirik: 3² = 9, yalnız sonra sinusu tapırıq: sin 9. Deməli, bu funksiya zəncir kimi birləşdirilmiş iki «maşından» ibarətdir: birincisi x-i u = x² ədədinə, ikincisi isə u-nu y = sin u ədədinə çevirir.

Mürəkkəb funksiyaTərif

y = f(g(x)) şəklində olan funksiya: əvvəlcə daxili funksiya u = g(x) hesablanır, sonra alınan nəticəyə xarici funksiya y = f(u) tətbiq olunur. Başqa yazılışlar: y = f(u), u = g(x) və ya (f ∘ g)(x). Burada u aralıq arqument adlanır.

Xarici funksiyanı necə tanımalı? Təsəvvür et ki, qiyməti kalkulyatorla hesablayırsan. Ən sonda yerinə yetirdiyin əməl xarici funksiyadır; onun «içində» qalan hər şey — mötərizədəki, kökaltı, üstdəki ifadə və ya sin, cos, ln-dən sonra gələn ifadə — daxili funksiyadır. Xarici funksiya adətən cədvəldəki funksiyalardan biridir: uⁿ, √u, eᵘ, aᵘ, ln u, sin u, cos u, tg u, ctg u.

Sadə izah

Sadə yol: funksiyanın qiymətini kalkulyatorla hesablayırmış kimi addımları say. y = (3x − 2)⁵ və x = 2: əvvəlcə 3 · 2 − 2 = 4 (bu, daxili funksiyadır), sonra 4⁵ = 1024 (bu, xarici funksiyadır — sonuncu düymə). y = sin(x²) və x = 3: əvvəlcə 3² = 9, sonra sin 9 — xarici funksiya sinusdur. sin²x = (sin x)² isə əksinədir: əvvəlcə sin x, sonra kvadrat — xarici funksiya kvadratdır. Qısaca: sonuncu basdığın düymə — xarici funksiyadır.

FunksiyaDaxili funksiyaXarici funksiyaSon əməl
(3x − 2)⁵u = 3x − 2y = u⁵5-ci qüvvətə yüksəltmə
sin(x²)u = x²y = sin usinus
e^(−x)u = −xy = eᵘe əsaslı üstlü funksiya
√(x² + 9)u = x² + 9y = √ukvadrat kök
ln(cos x)u = cos xy = ln unatural loqarifm
sin² x = (sin x)²u = sin xy = u²kvadrata yüksəltmə
cos 5xu = 5xy = cos ukosinus
Daxili funksiya «içəridə» duran ifadədir: mötərizədə, kökün altında, üstdə və ya sin, cos, ln-dən sonra. Diqqət: sin² x-də xarici funksiya kvadrat, sin(x²)-da isə sinusdur.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Zəncir qaydası: dəyişmə sürətləri bir-birinə vurulur

Elvinin velosipedinə qayıdaq. Təkərin dönmə bucağı pedalın bucağından, gedilən yol isə təkərin bucağından asılıdır. Əgər u kəmiyyəti x-dən 3 dəfə tez, y isə u-dan 2 dəfə tez dəyişirsə, y x-dən 3 · 2 = 6 dəfə tez dəyişir. Vahidlər də belə çevrilir: 1 saat = 60 dəqiqə, 1 dəqiqə = 60 saniyə, deməli, 1 saat = 60 · 60 = 3600 saniyə. Törəmə dəyişmə sürəti olduğundan funksiyalar zəncirində törəmələr bir-birinə vurulur.

(f(g(x)))′ = f′(g(x)) · g′(x)

Burada

g(x)
daxili funksiya
f
xarici funksiya
f′(g(x))
xarici funksiyanın törəməsi; daxili funksiya onun içində dəyişmədən qalır
g′(x)
daxili funksiyanın törəməsi

Mürəkkəb funksiyanın törəməsi xarici funksiyanın (daxili funksiyadan götürülmüş) törəməsi ilə daxili funksiyanın törəməsinin hasilinə bərabərdir.

Sadə izah

Qayda addım-addım və yoxlama

Məsələ

y = (2x + 1)³ funksiyasının törəməsini tap və mötərizəni açmaqla yoxla.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Daxili funksiya u = 2x + 1, onun törəməsi u′ = 2.
Xarici funksiya u³, onun törəməsi 3u² — içəridəki 2x + 1-ə toxunmuruq.
Vururuq: y′ = 3(2x + 1)² · 2 = 6(2x + 1)².
Yoxlama: (2x + 1)³ = 8x³ + 12x² + 6x + 1, törəmə 24x² + 24x + 6 = 6(4x² + 4x + 1) = 6(2x + 1)². Eynidir!
dy/dx = dy/du · du/dxdy/dx = dy/du · du/dx

Burada

u
aralıq arqument, u = g(x)
dy/dudy/du
y-in u-ya görə törəməsi (xarici funksiyanın törəməsi)
du/dxdu/dx
u-nun x-ə görə törəməsi (daxili funksiyanın törəməsi)

Leybnis yazılışı. Sanki adi kəsrlərdə olduğu kimi du «ixtisar olunur» — bu, yadda saxlamaq üçün rahatdır, amma isbat deyil. Velosiped nümunəsində: dy/du = 2 (təkərin hər dövrünə 2 m), du/dx = 3, deməli, dy/dx = 6.

Nə üçün belədir? x-ə Δx artımı verək. Onda daxili funksiya Δu, xarici funksiya isə Δy qədər dəyişir və (Δu ≠ 0 olduqda) Δy/Δx = (Δy/Δu) · (Δu/Δx). Δx → 0 olduqda Δu da sıfıra yaxınlaşır, birinci nisbət f′(u)-ya, ikincisi isə g′(x)-ə yaxınlaşır. Limitə keçəndə qayda alınır.

Sadə izah

Nə üçün vurulur? Ədədlərlə bax: u = 3x, y = 2u (velosipeddəki kimi). x 0,01 artanda u 3 · 0,01 = 0,03, y isə 2 · 0,03 = 0,06 artır: y-in dəyişməsi x-inkindən 0,06 / 0,01 = 6 dəfə böyükdür. Əyri funksiyalarda da eyni şey baş verir, sadəcə çox kiçik addımlarda: kiçik hissədə hər hamar funksiya bucaq əmsalı törəməsinə bərabər olan düz xətt kimi davranır. Ona görə kiçik dəyişmələr eyni qayda ilə vurulur: Δy ≈ f′(u) · Δu ≈ f′(u) · g′(x) · Δx.

Dərindən

Yuxarıdakı mülahizə Δu-ya bölür, amma Δx ≠ 0 olanda da Δu sıfır ola bilər (məsələn, daxili funksiya bir hissədə sabitdirsə). Ciddi isbat bundan qaçır. u ≠ u₀ üçün q(u) = (f(u) − f(u₀)) / (u − u₀), u = u₀ üçün isə q(u₀) = f′(u₀) götürək. Onda f(u) − f(u₀) = q(u) · (u − u₀) bərabərliyi istənilən u üçün, u = u₀ üçün də doğrudur. Deməli, Δy/Δx = q(g(x₀ + Δx)) · Δu/Δx. Δx → 0 olduqda g(x₀ + Δx) → u₀ (diferensiallanan g kəsilməzdir), ona görə q(…) → f′(u₀), Δu/Δx isə g′(x₀)-a yaxınlaşır. Δu-ya bölmək lazım olmadı.

  1. Qatları müəyyən et

    Hansı əməlin sonuncu yerinə yetirildiyini (xarici funksiyanı) tap və daxili funksiyanı ayrıca yaz: u = …

  2. Daxili funksiyanın törəməsi

    u′-i hesabla.

  3. Xarici funksiyanın törəməsi

    Xarici funksiyanı cədvələ əsasən u-ya görə diferensialla: f′(u). u-ya toxunma — o, olduğu kimi qalır.

  4. Vur və geri qoy

    y′ = f′(u) · u′ yaz və u-nun yerinə onun x ilə ifadəsini qoy.

  5. Sadələşdir

    Ədədi vuruqları öndə topla və mümkünsə cavabı sadələşdir.

Cədvəldəki beş funksiyanın törəməsi

Məsələ

Törəməni tap: 1) y = (3x − 2)⁵; 2) y = sin(x²); 3) y = e^(−x); 4) y = √(x² + 9); 5) y = ln(cos x).

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) u = 3x − 2, y = u⁵. Leybnis yazılışı ilə: dy/du = 5u⁴, du/dx = 3, deməli, y′ = 5u⁴ · 3 = 15(3x − 2)⁴.
2) u = x², u′ = 2x; xarici funksiya sin u, onun törəməsi cos u-dur. y′ = cos(x²) · 2x = 2x · cos(x²).
3) u = −x, u′ = −1; (eᵘ)′ = eᵘ. y′ = e^(−x) · (−1) = −e^(−x).
4) u = x² + 9, u′ = 2x; (√u)′ = 1/(2√u). y′ = 1/(2√(x² + 9)) · 2x = x / √(x² + 9).
5) u = cos x, u′ = −sin x; (ln u)′ = 1/u. y′ = (1/cos x) · (−sin x) = −tg x.

Mötərizəni açaraq yoxlayaq

Məsələ

f(x) = (x² + 1)³. f′(1)-i mürəkkəb funksiyanın törəməsi qaydası ilə tap və mötərizəni açaraq yoxla.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) u = x² + 1, u′ = 2x. f′(x) = 3(x² + 1)² · 2x = 6x(x² + 1)².
2) f′(1) = 6 · 1 · 2² = 24.
3) Yoxlama: (x² + 1)³ = x⁶ + 3x⁴ + 3x² + 1, f′(x) = 6x⁵ + 12x³ + 6x, f′(1) = 6 + 12 + 6 = 24.
Cavablar üst-üstə düşür, amma zəncir qaydası xeyli qısadır; (x² + 1)⁵⁰ üçün isə mötərizəni açmaq praktik olaraq mümkün deyil.

Xüsusi hal: daxili funksiya kx + b

Ən çox rast gəlinən daxili funksiya xəttidir: u = kx + b. Onun törəməsi sadəcə k ədədidir, ona görə qayda çox qısalır: funksiyanı elə diferensialla ki, sanki kx + b sadəcə x-dir, sonra nəticəni k-ya vur.

(f(kx + b))′ = k · f′(kx + b)

Burada

k
x-in əmsalı — daxili funksiyanın törəməsi: (kx + b)′ = k
b
sərbəst hədd; ayrıca vuruq vermir, sadəcə içəridə qalır
f′
xarici funksiyanın cədvəldəki törəməsi

Mötərizəni sanki x kimi diferensialla, sonra x-in əmsalına vur. Məsələn, (sin 3x)′ = 3 cos 3x, (e^(−2x))′ = −2e^(−2x).

On iki sürətli nümunə

Məsələ

Törəməni şifahi tap: 1) sin 3x; 2) cos(2x + 1); 3) e^(5x); 4) e^(−2x); 5) (4x + 1)³; 6) √(2x + 7); 7) ln(3x − 1); 8) tg(x/2); 9) 1/(5 − x); 10) ln 7x; 11) (1 − x)⁴; 12) 2^(3x).

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) k = 3: (sin 3x)′ = 3 cos 3x.
2) k = 2: (cos(2x + 1))′ = −2 sin(2x + 1).
3) k = 5: (e^(5x))′ = 5e^(5x).
4) k = −2: (e^(−2x))′ = −2e^(−2x).
5) k = 4: 3(4x + 1)² · 4 = 12(4x + 1)².
6) k = 2: 2 · 1/(2√(2x + 7)) = 1/√(2x + 7).
7) k = 3: 3 · 1/(3x − 1) = 3/(3x − 1).
8) k = ½: ½ · 1/cos²(x/2) = 1/(2cos²(x/2)).
9) 1/u = u⁻¹ və (u⁻¹)′ = −1/u²; k = −1: (−1) · (−1/(5 − x)²) = 1/(5 − x)².
10) k = 7: 7 · 1/(7x) = 1/x. Yoxlama: ln 7x = ln 7 + ln x, (ln 7)′ = 0 olduğundan törəmə 1/x-dir.
11) k = −1: 4(1 − x)³ · (−1) = −4(1 − x)³.
12) k = 3: 3 · 2^(3x) · ln 2.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Birinci qrafik y = sin kx, ikincisi onun törəməsi y′ = k · cos kx-dir. k-nı dəyiş: k böyüdükcə dalğa sıxılır və dikləşir, törəmənin qrafiki isə k dəfə hündür olur. Bu k vuruğu məhz daxili funksiyanın (kx) törəməsidir.

Əsas düsturların mürəkkəb variantları

Törəmələr cədvəlinin hər sətrinə zəncir qaydasını ixtiyari daxili funksiya u = u(x) üçün bir dəfə tətbiq etsək, «mürəkkəb cədvəl» alınır. Onu məhz bu şəkildə əzbərləmək faydalıdır: hər düstur köhnə düsturdur, sadəcə sonuna u′ vuruğu əlavə olunub.

Sadə düsturMürəkkəb variantNümunə
(xⁿ)′ = n · xⁿ⁻¹(uⁿ)′ = n · uⁿ⁻¹ · u′((x² + 1)³)′ = 3(x² + 1)² · 2x
(√x)′ = 1 / (2√x)(√u)′ = u′ / (2√u)(√(3x + 1))′ = 3 / (2√(3x + 1))
(eˣ)′ = eˣ(eᵘ)′ = eᵘ · u′(e^(x³))′ = 3x² · e^(x³)
(aˣ)′ = aˣ · ln a(aᵘ)′ = aᵘ · ln a · u′(5^(2x))′ = 2 · 5^(2x) · ln 5
(ln x)′ = 1 / x(ln u)′ = u′ / u(ln(x² + 3))′ = 2x / (x² + 3)
(sin x)′ = cos x(sin u)′ = cos u · u′(sin 4x)′ = 4 cos 4x
(cos x)′ = −sin x(cos u)′ = −sin u · u′(cos(x³))′ = −3x² · sin(x³)
(tg x)′ = 1 / cos² x(tg u)′ = u′ / cos² u(tg 2x)′ = 2 / cos² 2x
(ctg x)′ = −1 / sin² x(ctg u)′ = −u′ / sin² u(ctg 3x)′ = −3 / sin² 3x
Hər mürəkkəb düsturun sonuncu vuruğu u′-dir — daxili funksiyanın törəməsi. u = x olduqda u′ = 1 və adi cədvəl geri qayıdır.
(uⁿ)′ = n · uⁿ⁻¹ · u′(√u)′ = u′ / (2√u)(uⁿ)′ = n · uⁿ⁻¹ · u′(√u)′ = u′ / (2√u)

Burada

u
daxili funksiya u(x)
n
istənilən həqiqi üst (mənfi və kəsr üstlər də daxil)
u′
daxili funksiyanın törəməsi

Qüvvət və kök. 1/uⁿ şəklində kəsrləri əvvəlcə u⁻ⁿ kimi, kökləri isə qüvvət kimi yaz: ∛u = u^(1/3). Onda qismət qaydası lazım olmur.

Qüvvət və kök: nümunələr

Məsələ

Törəməni tap: 1) y = (x² − 3x + 1)⁴; 2) y = 1/(x² + 1)³; 3) y = √(4 − x²); 4) y = ∛(x² + 1); 5) f(x) = √(x² + 16) olduqda f′(3)-ü hesabla.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) u = x² − 3x + 1, u′ = 2x − 3: y′ = 4(x² − 3x + 1)³ · (2x − 3).
2) Qüvvət şəklində yazaq: y = (x² + 1)⁻³. y′ = −3(x² + 1)⁻⁴ · 2x = −6x / (x² + 1)⁴. Qismət qaydasına ehtiyac olmadı.
3) u = 4 − x², u′ = −2x: y′ = −2x / (2√(4 − x²)) = −x / √(4 − x²).
4) y = (x² + 1)^(1/3): y′ = ⅓ · (x² + 1)^(−2/3) · 2x = 2x / (3∛((x² + 1)²)).
5) f′(x) = 2x / (2√(x² + 16)) = x / √(x² + 16); f′(3) = 3 / √25 = 3/5.
(eᵘ)′ = eᵘ · u′(aᵘ)′ = aᵘ · ln a · u′(ln u)′ = u′ / u(eᵘ)′ = eᵘ · u′(aᵘ)′ = aᵘ · ln a · u′(ln u)′ = u′ / u

Burada

u
daxili funksiya u(x)
a
üstlü funksiyanın əsası: a > 0, a ≠ 1
ln a
əsasın natural loqarifmi — sabit ədəd
u′
daxili funksiyanın törəməsi

Üstlü və loqarifmik funksiyalar. (ln u)′ = u′/u düsturunu belə yadda saxla: «içərinin törəməsi bölünsün içəriyə». ln u üçün daxili funksiya müsbət olmalıdır.

Üstlü və loqarifmik funksiyalar: nümunələr

Məsələ

Törəməni tap: 1) y = e^(x² − 1) (həm də y′(1)-i hesabla); 2) y = 3^(2x + 1); 3) y = 2^(−x²); 4) y = ln(x² + 4); 5) y = ln(sin x).

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) u = x² − 1, u′ = 2x. Üstlü funksiya dəyişmədən qalır və u′-ə vurulur: y′ = 2x · e^(x² − 1); y′(1) = 2 · e⁰ = 2.
2) u = 2x + 1, u′ = 2: y′ = 3^(2x + 1) · ln 3 · 2 = 2 ln 3 · 3^(2x + 1).
3) u = −x², u′ = −2x: y′ = 2^(−x²) · ln 2 · (−2x) = −2x · ln 2 · 2^(−x²).
4) u = x² + 4, u′ = 2x: y′ = 2x / (x² + 4).
5) u = sin x, u′ = cos x: y′ = cos x / sin x = ctg x.
(sin u)′ = cos u · u′(cos u)′ = −sin u · u′

Burada

u
daxili funksiya (bucaq radianla)
u′
daxili funksiyanın törəməsi

Sinus və kosinus. Arqument u dəyişmədən qalır, (cos u)′-dəki mənfi işarə isə itmir.

Sinus və kosinus: nümunələr

Məsələ

Törəməni tap: 1) y = sin(x³); 2) y = cos(π/3 − 2x); 3) y = cos(eˣ); 4) f(x) = sin 2x olduqda f′(π/6)-nı hesabla.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) u = x³, u′ = 3x²: y′ = cos(x³) · 3x² = 3x² · cos(x³).
2) u = π/3 − 2x, u′ = −2: y′ = −sin(π/3 − 2x) · (−2) = 2 sin(π/3 − 2x). İki mənfi işarə müsbət verir.
3) u = eˣ, u′ = eˣ: y′ = −sin(eˣ) · eˣ = −eˣ · sin(eˣ).
4) f′(x) = 2 cos 2x; f′(π/6) = 2 cos(π/3) = 2 · ½ = 1.
(tg u)′ = u′ / cos² u(ctg u)′ = −u′ / sin² u(tg u)′ = u′ / cos² u(ctg u)′ = −u′ / sin² u

Burada

u
daxili funksiya
cos² u, sin² u
bütün daxili funksiyanın kosinusunun (sinusunun) kvadratı

Tangens və kotangens: daxili funksiyanın törəməsi kəsrin surətinə yazılır.

Tangens və kotangens: nümunələr

Məsələ

Törəməni tap: 1) y = tg(x²); 2) y = ctg 4x; 3) y = tg(ln x); 4) f(x) = tg 3x olduqda f′(π/12)-ni hesabla.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) u = x², u′ = 2x: y′ = 2x / cos²(x²).
2) u = 4x, u′ = 4: y′ = −4 / sin² 4x.
3) u = ln x, u′ = 1/x: y′ = (1/x) / cos²(ln x) = 1 / (x · cos²(ln x)).
4) f′(x) = 3 / cos² 3x; x = π/12 olduqda 3x = π/4 və cos²(π/4) = ½, deməli, f′(π/12) = 3 / ½ = 6.
Dərindən

Zəncir qaydası tərsinə: ln x, arcsin x və çevrə

Məsələ

1) e^(ln x) = x eyniliyindən (ln x)′-i çıxar. 2) Eyni üsulla (arcsin x)′-i tap. 3) x² + y² = 25 çevrəsinin (3; 4) nöqtəsində toxunanın bucaq əmsalını tap.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) Hər iki tərəfi diferensiallayaq, sol tərəf mürəkkəb funksiyadır: e^(ln x) · (ln x)′ = 1 ⇒ x · (ln x)′ = 1 ⇒ (ln x)′ = 1/x.
2) sin(arcsin x) = x ⇒ cos(arcsin x) · (arcsin x)′ = 1. arcsin x ∈ [−π/2; π/2], orada kosinus mənfi deyil: cos(arcsin x) = √(1 − x²). Deməli, (arcsin x)′ = 1/√(1 − x²).
3) y-i x-in funksiyası sayıb diferensiallayaq: 2x + 2y · y′ = 0 ⇒ y′ = −x/y = −3/4. Yoxlama: y = √(25 − x²), y′ = −x/√(25 − x²) = −3/4. Bu üsula qeyri-aşkar diferensiallama deyilir.
Özünü yoxla: boşluğu doldur
  1. 1.(sin 4x)′ = · cos 4x
  2. 2.(e^(−3x))′ = · e^(−3x)
  3. 3.((2x + 5)⁴)′ = · (2x + 5)³
  4. 4.(ln(x² + 5))′ = / (x² + 5)
  5. 5.(cos(x²))′ = − · sin(x²)
  6. 6.(√(6x + 1))′ = / √(6x + 1)

Çətin hallar: bir neçə qat, hasil və qismət

Bəzi funksiyalarda üç və daha çox qat olur. sin³(2x) = (sin 2x)³ funksiyasında xarici qat kub, orta qat sinus, daxili qat isə 2x-dir. Belə funksiyada zəncir qaydası təkrar-təkrar tətbiq olunur: qatları soğan kimi çöldən içəriyə doğru bir-bir soyuruq və bütün qatların törəmələrini bir-birinə vururuq.

Sadə izah

Bir neçə qat matryoşka gəlinciklərinə bənzəyir: əvvəlcə ən çöldəkini açırsan. sin³(2x) = (sin 2x)³ funksiyasında ən çöldəki gəlincik «kub», onun içində «sinus», ən içəridə isə «2x»-dir. Hər gəlinciyin törəməsini al, içindəkilərə toxunma, sonra hamısını vur: 3(sin 2x)² · cos 2x · 2. Üç qat — üç vuruq.

Qatları bir-bir soy

Məsələ

y = cos²(3x) funksiyasının törəməsini tap.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Qatlar: ( )² → cos → 3x.
1-ci qat (kvadrat): 2 cos 3x — içəridəki cos 3x dəyişmir.
2-ci qat (kosinus): −sin 3x — içəridəki 3x dəyişmir.
3-cü qat (3x): 3.
Vururuq: y′ = 2 cos 3x · (−sin 3x) · 3 = −6 sin 3x · cos 3x, və ya qısa şəkildə −3 sin 6x.
(f(g(h(x))))′ = f′(g(h(x))) · g′(h(x)) · h′(x)

Burada

f
xarici qat
g
orta qat
h
daxili qat

Üç qat — üç vuruq; hər qatın törəməsi onun içində duran ifadədən götürülür. Leybnis yazılışında: dy/dx = dy/du · du/dv · dv/dx, burada u = g(v), v = h(x).

  1. Xarici qat

    Ən xarici əməli diferensialla; onun altındakı hər şeyi olduğu kimi köçür.

  2. Növbəti qat

    Növbəti qatın törəməsinə vur; onun da içinə toxunma.

  3. x-ə qədər

    x-in özünə çatana qədər davam et: xətti qatın törəməsi sadəcə ədəddir.

  4. Sadələşdir

    Ədədləri bir-birinə vur və mümkünsə 2 sin u · cos u = sin 2u kimi düsturlardan istifadə et.

Soğanı qat-qat soyuruq

Məsələ

Törəməni tap: 1) y = sin³(2x); 2) y = e^(sin² x); 3) y = √(ln x); 4) y = ln(cos 3x); 5) f(x) = cos²(πx) olduqda f′(1/4)-i hesabla.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) Qatlar: ( )³ → sin → 2x. y′ = 3 sin²(2x) · cos(2x) · 2 = 6 sin²(2x) · cos(2x).
2) Qatlar: e^( ) → ( )² → sin x. y′ = e^(sin² x) · 2 sin x · cos x = sin 2x · e^(sin² x).
3) Qatlar: √( ) → ln x. y′ = 1/(2√(ln x)) · 1/x = 1 / (2x√(ln x)).
4) Qatlar: ln( ) → cos → 3x. y′ = (1/cos 3x) · (−sin 3x) · 3 = −3 tg 3x.
5) Qatlar: ( )² → cos → πx. f′(x) = 2 cos(πx) · (−sin(πx)) · π = −π sin(2πx); f′(1/4) = −π sin(π/2) = −π.
Sadələşdirmədən əvvəl hər cavabda qat sayı qədər vuruq olur.
Dərindən

Tələ: y = xˣ

Məsələ

y = xˣ (x > 0) funksiyasının törəməsini tap və y′(2)-ni hesabla.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Üstlü funksiya qaydası (xⁿ)′ = n · xⁿ⁻¹ burada işləmir — üst sabit deyil; (aˣ)′ = aˣ · ln a da işləmir — əsas sabit deyil.
Loqarifmləyək: ln y = x · ln x. Sol tərəf mürəkkəb funksiyadır: y′/y = ln x + x · (1/x) = ln x + 1.
Deməli, y′ = xˣ(ln x + 1), y′(2) = 4(ln 2 + 1) ≈ 6,77.
Maraqlıdır: cavab iki səhv «qaydanın» cəmidir — x · xˣ⁻¹ = xˣ və xˣ · ln x. x = 2 üçün 4 + 4 ln 2 ≈ 6,77. Bu üsula loqarifmik diferensiallama deyilir.

x · e^(−x) funksiyasında sonuncu əməl vurmadır, deməli, əsas qayda hasil qaydasıdır («Cəmin, hasilin və qismətin törəməsi» dərsi); zəncir qaydası yalnız içəridə, e^(−x) vuruğu üçün lazımdır. Ona görə hər dəfə əvvəlcə soruş: «Sonuncu əməl hansıdır — vurma, bölmə, yoxsa funksiyanın tətbiqi?» — və əvvəlcə həmin qaydanı tətbiq et.

Sadə izah

Törəmə almazdan əvvəl özündən soruş: sonuncu əməl hansıdır? x · e^(−x): kalkulyatorda ən sonda vurursan — deməli, əvvəlcə hasil qaydası, zəncir qaydası isə yalnız e^(−x) vuruğu üçün lazımdır. e^(−x²): ən sonda e-ni qüvvətə yüksəldirsən — deməli, birbaşa zəncir qaydası: (e^(−x²))′ = e^(−x²) · (−2x). sin x / x: ən sonda bölürsən — qismət qaydası.

Əvvəlcə hasil, sonra zəncir

Məsələ

y = x² · sin 3x funksiyasının törəməsini tap.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Sonuncu əməl vurmadır, ona görə hasil qaydası: y′ = (x²)′ · sin 3x + x² · (sin 3x)′.
(x²)′ = 2x; (sin 3x)′ = 3 cos 3x — burada zəncir qaydası işləyir (daxili funksiya 3x).
Cavab: y′ = 2x · sin 3x + 3x² · cos 3x.

Qarışıq nümunələr

Məsələ

Törəməni tap: 1) y = x · e^(−x); 2) y = x² · √(1 − x); 3) y = sin 2x / x; 4) y = x / √(x² + 1); 5) y = e^(2x) · sin 3x.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) Hasil: y′ = (x)′ · e^(−x) + x · (e^(−x))′ = e^(−x) + x · (−e^(−x)) = (1 − x) · e^(−x).
2) Hasil; (√(1 − x))′ = −1/(2√(1 − x)). y′ = 2x · √(1 − x) − x² / (2√(1 − x)). Ortaq məxrəcə gətirək: y′ = (4x(1 − x) − x²) / (2√(1 − x)) = x(4 − 5x) / (2√(1 − x)).
3) Qismət; (sin 2x)′ = 2 cos 2x. y′ = (2 cos 2x · x − sin 2x · 1) / x² = (2x cos 2x − sin 2x) / x².
4) Qismət; (√(x² + 1))′ = x / √(x² + 1). y′ = (√(x² + 1) − x · x/√(x² + 1)) / (x² + 1) = ((x² + 1) − x²) / ((x² + 1)√(x² + 1)) = 1 / ((x² + 1)√(x² + 1)).
5) Hasil, hər vuruqda xətti daxili funksiya var: y′ = 2e^(2x) · sin 3x + e^(2x) · 3 cos 3x = e^(2x)(2 sin 3x + 3 cos 3x).
Dərindən

Zaman üzrə zəncir: şar şişirilir

Məsələ

Sferik şarın radiusu saniyədə 2 sm artır. r = 10 sm olduqda şarın həcmi hansı sürətlə artır? (V = 4πr³/3)

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Həcm radiusdan, radius isə zamandan asılıdır: V(r(t)). Zəncir qaydası: dV/dt = dV/dr · dr/dt = 4πr² · dr/dt.
r = 10, dr/dt = 2: dV/dt = 4π · 100 · 2 = 800π ≈ 2513 sm³/s.
Eyni radius artımı böyük şarda həcmi daha sürətlə artırır: həcmin artım sürəti səthin sahəsinə (4πr²) mütənasibdir.

Yadda saxla

  • Mürəkkəb funksiya y = f(g(x)): əvvəlcə daxili funksiya u = g(x), sonra xarici funksiya f hesablanır; ən sonda yerinə yetirilən əməl xarici funksiyadır.
  • (f(g(x)))′ = f′(g(x)) · g′(x), yəni dy/dx = dy/du · du/dx: dəyişmə sürətləri bir-birinə vurulur.
  • Xətti daxili funksiya: (f(kx + b))′ = k · f′(kx + b), məsələn, (sin 3x)′ = 3 cos 3x, (e^(−2x))′ = −2e^(−2x).
  • Mürəkkəb cədvəldə hər düstur adi düsturla u′-in hasilidir: (uⁿ)′ = n · uⁿ⁻¹ · u′, (eᵘ)′ = eᵘ · u′, (ln u)′ = u′/u, (sin u)′ = cos u · u′.
  • Bir neçə qatda soğanı çöldən içəriyə soy və bütün qatların törəmələrini vur; hasil və qismətdə əvvəlcə sonuncu əməlin qaydasını tətbiq et.
  • Daxili funksiyanın törəməsini unutma və sin² x = (sin x)², sin x² = sin(x²) ifadələrini qarışdırma.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 12

Sual 1 / 12. y = cos(x³) funksiyasında daxili funksiya hansıdır?