Gölün qarşı sahillərində bitən iki ağac arasındakı məsafəni necə ölçmək olar? Onların arasındakı düz xətt boyunca addımlamaq mümkün deyil. Amma sahildə bir nöqtə seçib hər ağaca qədər olan məsafəni və bu iki istiqamət arasındakı bucağı ölçmək olar. Onda iki tərəfi və onlar arasındakı bucağı məlum olan üçbucaq alınır, lakin bu üçbucaq düzbucaqlı deyil — Pifaqor teoremi və «Triqonometriyanın əsasları» dərsindəki düzbucaqlı üçbucaq nisbətləri burada kömək etmir. Bu dərsdə istənilən üçbucağın tərəfləri ilə bucaqlarını əlaqələndirən iki əsas teoremi — sinuslar teoremini və kosinuslar teoremini öyrənəcəksən. Onların köməyi ilə üç məlum elementə görə üçbucağın qalan bütün elementlərini tapmaq olur; buna üçbucağın həlli deyilir. Geodezistlər və dənizçilər əsrlərdir məhz bu hesablamaları aparırlar.
Dərs boyu işarələmələr: ABC üçbucağında təpələrdəki bucaqlar A, B, C, onların qarşısındakı tərəflər isə a = BC, b = CA, c = AB ilə işarə olunur. a tərəfi A bucağının qarşısında durur — bu cütləşməni yadda saxla, hər iki teorem ona əsaslanır.
0°-dən 180°-yə qədər bucaqların sinusu, kosinusu və tangensi
Üçbucağın bucaqlarından biri kor bucaq ola bilər, məsələn, 120°. Düzbucaqlı üçbucaqda isə iti bucaqlar 90°-dən kiçikdir, ona görə «qarşı katetin hipotenuza nisbəti» tərifi 120° üçün mənasızdır. Çıxış yolu «Triqonometriyanın əsasları» dərsində tanış olduğun vahid çevrədir. Mərkəzi koordinat başlanğıcında olan, radiusu 1-ə bərabər çevrənin yuxarı yarısını götürək. OM radiusunu Ox oxunun müsbət istiqamətindən α bucağı qədər döndərək (0° ≤ α ≤ 180°).
0°-dən 180°-yə qədər bucağın sinusu və kosinusuTərif
Vahid yarımçevrənin OM radiusu Ox oxunun müsbət istiqaməti ilə α bucağı əmələ gətirirsə, M nöqtəsinin absisi cos α, ordinatı isə sin α adlanır: M(cos α; sin α). Tangens tg α = sin α / cos α kimi təyin olunur (α = 90° üçün mənası yoxdur).
İti bucaq üçün bu tərif köhnə qiymətləri verir: M nöqtəsindən Ox oxuna endirilmiş perpendikulyar hipotenuzu 1 olan düzbucaqlı üçbucaq əmələ gətirir, onun katetləri isə cos α və sin α-dır. M yarımçevrənin yuxarı hissəsində olduğuna görə üçbucağın istənilən bucağı üçün sin α > 0 olur. Kosinus isə işarəsini dəyişir: iti bucaqda cos α > 0, cos 90° = 0, kor bucaqda cos α < 0. α bucağı 0°-dən 180°-yə qədər artdıqca cos α 1-dən −1-ə qədər azalır. M nöqtəsi vahid çevrənin üzərində olduğu üçün sin²α + cos²α = 1 eyniliyi bütün bu bucaqlar üçün doğrudur.
Bunu şəkil kimi təsəvvür et: M nöqtəsi radiusu 1 olan yarımçevrə üzərində gəzir. sin α — M-in hündürlüyüdür, cos α isə M-in mərkəzdən sağa (+) və ya sola (−) uzaqlığıdır. M həmişə Ox oxundan yuxarıdadır, ona görə üçbucağın istənilən bucağının sinusu müsbətdir. İti bucaqda M sağdadır (cos α > 0), 90°-də düz yuxarıdadır (cos 90° = 0), kor bucaqda isə soldadır (cos α < 0). Məsələn, 60° və 120° nöqtələri eyni hündürlükdədir: sin 120° = sin 60° = √3/2, amma 120° solda olduğu üçün cos 120° = −1/2. M radiusu 1 olan çevrənin üzərində olduğuna görə hər bucaq üçün sin²α + cos²α = 1 də doğrudur.
Burada
- α
- 0°-dən 180°-yə qədər istənilən bucaq (tangens üçün α ≠ 90°)
- 180° − α
- α-nı 180°-yə tamamlayan bucaq: α kor bucaqdırsa, bu bucaq itidir
Çevirmə düsturları: kor bucağın sinusu, kosinusu və tangensi iti bucağınkına gətirilir. Sinus dəyişmir, kosinus və tangens işarəsini dəyişir.
| α | sin α | cos α | tg α |
|---|---|---|---|
| 0° | 0 | 1 | 0 |
| 30° | 1/2 | √3/2 | √3/3 |
| 45° | √2/2 | √2/2 | 1 |
| 60° | √3/2 | 1/2 | √3 |
| 90° | 1 | 0 | yoxdur |
| 120° | √3/2 | −1/2 | −√3 |
| 135° | √2/2 | −√2/2 | −1 |
| 150° | 1/2 | −√3/2 | −√3/3 |
| 180° | 0 | −1 | 0 |
Kor bucağı iti bucağa gətirmək
Məsələ
1) sin 120°, cos 150° və tg 135°-ni tapın.
2) cos 80° ≈ 0,174 və sin 80° ≈ 0,985-dir. cos 100° və sin 100°-ni tapın.
3) Hansı böyükdür: sin 70° yoxsa sin 130°?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
cos 150° = −cos 30° = −√3/2.
tg 135° = −tg 45° = −1.
2) 100° = 180° − 80°, ona görə cos 100° = −cos 80° ≈ −0,174, sin 100° = sin 80° ≈ 0,985.
3) sin 130° = sin 50°. 0°-dən 90°-yə qədər sinus artır, ona görə sin 50° < sin 70°. Cavab: sin 70° böyükdür.
Bucağı sinusuna və ya kosinusuna görə tapmaq
Məsələ
1) 0° < α < 180° və sin α = 1/2. α nəyə bərabər ola bilər?
2) 0° < α < 180° və cos α = −1/2. α-nı tapın.
3) α kor bucaqdır və sin α = 3/5. cos α və tg α-nı tapın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) cos 60° = 1/2, kosinus mənfidir, deməli, bucaq kordur: α = 180° − 60° = 120°. Kosinus bucağı birqiymətli təyin edir, ikinci cavab yoxdur.
3) cos²α = 1 − sin²α = 1 − 9/25 = 16/25. Bucaq kor olduğuna görə kosinus mənfidir: cos α = −4/5.
tg α = (3/5) : (−4/5) = −3/4.
İnteraktiv
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
İki tərəfə və onlar arasındakı bucağa görə sahə
Tutaq ki, a = BC və b = CA tərəfləri və onlar arasındakı C bucağı məlumdur. A təpəsindən BC düz xəttinə AH hündürlüyünü endirək. AHC düzbucaqlı üçbucağında AH = b · sin C. C bucağı kordursa, H nöqtəsi BC-nin uzantısına düşür və ACH bucağı 180° − C olur; amma sin(180° − C) = sin C olduğundan nəticə dəyişmir. Onda S = ½ · a · AH = ½ab · sin C.
Sahə yenə də «oturacağın hündürlüyə hasilinin yarısıdır». a tərəfini oturacaq götürək. b tərəfi ona C bucağı altında söykənir, ona görə A təpəsinin hündürlüyü b · sin C-dir: bucaq 90°-yə qədər böyüdükcə A təpəsi yuxarı qalxır. Nümunə: a = 8, b = 5, C = 30°. Hündürlük 5 · sin 30° = 5 · ½ = 2,5, deməli, S = ½ · 8 · 2,5 = 10. Kor bucaqda, məsələn, 150°-də hündürlük eyni qalır, çünki sin 150° = sin 30°.
Burada
- a, b
- üçbucağın iki tərəfi
- C
- bu tərəflər arasındakı bucaq
- S
- üçbucağın sahəsi
Üçbucağın sahəsi iki tərəfinin hasilinin onlar arasındakı bucağın sinusuna hasilinin yarısına bərabərdir. C = 90° olanda düzbucaqlı üçbucağın tanış S = ½ab düsturu alınır.
Sahəni hesablamaq
Məsələ
1) a = 8 sm, b = 5 sm, C = 30°. Üçbucağın sahəsini tapın.
2) Üçbucağın iki tərəfi 6 sm və 10 sm, onlar arasındakı bucaq 120°-dir. Sahəni tapın.
3) Tərəfi 4 sm olan bərabərtərəfli üçbucağın sahəsini tapın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) sin 120° = sin 60° = √3/2. S = ½ · 6 · 10 · √3/2 = 15√3 sm² ≈ 26,0 sm².
3) Bütün bucaqlar 60°-dir: S = ½ · 4 · 4 · sin 60° = 8 · √3/2 = 4√3 sm² ≈ 6,93 sm². Ümumiyyətlə, tərəfi a olan bərabərtərəfli üçbucaq üçün S = a²√3/4.
Paraleloqram və tərs məsələ
Məsələ
1) Paraleloqramın tərəfləri 7 sm və 4 sm, bucaqlarından biri 150°-dir. Onun sahəsini tapın.
2) Üçbucağın sahəsi 12 sm², iki tərəfi 6 sm və 8 sm-dir. Bu tərəflər arasındakı bucağı tapın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) ½ · 6 · 8 · sin C = 12 ⇒ 24 · sin C = 12 ⇒ sin C = 1/2. Onda C = 30° və ya C = 150°: hər iki üçbucaq mövcuddur və sahələri eynidir.
Koordinatlarda sahə. C təpəsi koordinat başlanğıcında olsun, B(x₁; y₁), A(x₂; y₂). Onda ab · cos C = x₁x₂ + y₁y₂ (bunu kosinuslar teoremi verir), sin²C = 1 − cos²C isə Laqranj eyniliyinə gətirir: (ab · sin C)² = (x₁² + y₁²)(x₂² + y₂²) − (x₁x₂ + y₁y₂)² = (x₁y₂ − x₂y₁)². Beləliklə, ½ab · sin C düsturu koordinatlarla aşağıdakı kimi yazılır.
Burada
- (x₁; y₁), (x₂; y₂)
- C təpəsi başlanğıcda olduqda B və A təpələrinin koordinatları
Nümunə: C(0; 0), B(4; 1), A(1; 3) olduqda S = ½ · |4 · 3 − 1 · 1| = 5,5. Heç bir bucaq və kök lazım olmadı. Universitetdə bu ifadəni 2×2 matrisin determinantı və vektorların vektorial hasilinin uzunluğu kimi görəcəksən.
Sinuslar teoremi
Sahəni üç üsulla yazaq: S = ½bc · sin A = ½ac · sin B = ½ab · sin C. Hər üç ifadəni ½abc-yə bölsək, sin A / a = sin B / b = sin C / c alarıq. Kəsrləri çevirəndə sinuslar teoremi alınır: tərəflər qarşılarındakı bucaqların sinusları ilə mütənasibdir.
Sözlə desək: üçbucaqda bucaq nə qədər böyükdürsə, onun qarşısındakı tərəf də o qədər uzundur, sinuslar teoremi isə nə qədər uzun olduğunu dəqiq deyir — sinusla mütənasib. Nümunə: bucaqları 30°, 60° və 90° olan üçbucaqda sinuslar 1/2, √3/2 və 1-dir. Deməli, 30°-nin qarşısındakı tərəf 90°-nin qarşısındakı tərəfin yarısıdır — tanış qayda: 30°-li bucağın qarşısındakı katet hipotenuzun yarısına bərabərdir. 45° və 30°-li bucaqların qarşısındakı tərəflərin nisbəti isə sin 45° : sin 30° = √2/2 : 1/2 = √2 ≈ 1,41-dir.
Sinuslar teoremi ilə ilk addım
Məsələ
ABC üçbucağında A = 30°, B = 45°, a = 4 sm. b tərəfini tapın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
b = a · sin 45° / sin 30° = 4 · (√2/2) : (1/2) = 4√2 ≈ 5,66 sm.
Yoxlama: 45° > 30°, deməli, b > a olmalıdır — elədir.
Burada
- a, b, c
- üçbucağın tərəfləri
- A, B, C
- bu tərəflərin qarşısındakı bucaqlar
- R
- üçbucağın xaricinə çəkilmiş çevrənin radiusu
Üçbucağın tərəfləri qarşılarındakı bucaqların sinusları ilə mütənasibdir, ortaq nisbət isə xaricinə çəkilmiş çevrənin diametrinə bərabərdir. Buradan a = 2R · sin A.
2R haradan gəlir? Üçbucağın xaricinə mərkəzi O olan çevrə çəkək və BD diametrini keçirək (şəkil). BAC və BDC daxilə çəkilmiş bucaqları eyni BC qövsünə söykənir, ona görə bərabərdir (bax: «Çevrə: vətər, toxunan, mərkəzi və daxilə çəkilmiş bucaqlar» dərsi). BCD bucağı diametrə söykəndiyi üçün düz bucaqdır. BCD düzbucaqlı üçbucağında BC = BD · sin D, yəni a = 2R · sin A. A bucağı kor olanda D nöqtəsi digər qövsə düşür və D = 180° − A olur, amma sinuslar yenə bərabərdir.
Nə üçün məhz diametr? Düzbucaqlı üçbucaqda yoxlayaq. Orada c hipotenuzunun qarşısındakı bucaq 90°-dir, sin 90° = 1, ona görə c / sin 90° = c. Bilirik ki, düzbucaqlı üçbucağın hipotenuzu xaricinə çəkilmiş çevrənin diametridir (mərkəz hipotenuzun ortasındadır). Deməli, ortaq nisbət doğrudan da 2R-dir. Başqa üçbucaqlar üçün aşağıdakı şəkil eyni fikri göstərir: BD diametri eyni bucaqlı düzbucaqlı üçbucaq yaradır.
Tərəf və iki bucağa görə
Məsələ
ABC üçbucağında A = 45°, B = 60°, a = 10 sm. Qalan bucağı və tərəfləri tapın (sin 75° ≈ 0,966).
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Sinuslar teoremi: b / sin B = a / sin A ⇒ b = a · sin B / sin A = 10 · (√3/2) : (√2/2) = 10 · √3/√2 = 5√6 ≈ 12,25 sm.
c = a · sin C / sin A ≈ 10 · 0,966 : 0,707 ≈ 13,66 sm.
Yoxlama: ən böyük bucaq C = 75°-nin qarşısında ən böyük tərəf c durur, ən kiçik A = 45°-nin qarşısında isə ən kiçik tərəf a.
Xaricinə çəkilmiş çevrənin radiusu
Məsələ
1) a = 6 sm, A = 30°. Xaricinə çəkilmiş çevrənin radiusunu tapın.
2) Tərəfi 9 sm olan bərabərtərəfli üçbucağın xaricinə çəkilmiş çevrənin radiusunu tapın.
3) R = 5 sm və B = 150°-dir. b tərəfini tapın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) 2R = 9 / sin 60° = 9 : (√3/2) = 18/√3 = 6√3 ⇒ R = 3√3 ≈ 5,2 sm.
3) b = 2R · sin B = 10 · sin 150° = 10 · ½ = 5 sm.
Kosinuslar teoremi
C təpəsini koordinat başlanğıcına qoyaq, CB şüasını isə Ox oxu boyunca yönəldək. Onda B(a; 0), A nöqtəsi isə başlanğıcdan b məsafədə, C bucağı altında yerləşir: A(b · cos C; b · sin C) — birinci bölmədəki tərifin b dəfə böyüdülmüş halı. İki nöqtə arasındakı məsafə düsturu ilə (Pifaqor teoremi): c² = (b · cos C − a)² + (b · sin C)² = b²cos²C − 2ab · cos C + a² + b²sin²C = a² + b² − 2ab · cos C, çünki cos²C + sin²C = 1. Bu isbat C bucağının istənilən qiymətində doğrudur. Koordinatlar üsulunu növbəti dərsdə — «Müstəvidə koordinatlar üsulu: düz xəttin və çevrənin tənliyi» dərsində ətraflı öyrənəcəksən.
Kosinuslar teoremini düzəlişli Pifaqor teoremi kimi düşün. Uzunluqları 3 və 4 olan iki çubuq C nöqtəsində oynaqla birləşib. C = 90° olanda uclar arasındakı məsafə c = 5-dir (3² + 4² = 25). Bucağı 60°-yə qədər qapasaq, uclar yaxınlaşır: c² = 9 + 16 − 2 · 3 · 4 · ½ = 13, c ≈ 3,61. 120°-yə qədər açsaq, uzaqlaşır: c² = 25 + 12 = 37, c ≈ 6,08. −2ab · cos C həddi elə bu düzəlişdir: iti bucaqda çıxılır, kor bucaqda (cos C < 0) əslində əlavə olunur.
Burada
- c
- axtarılan tərəf
- a, b
- digər iki tərəf
- C
- a və b arasındakı bucaq, yəni c-nin qarşısındakı bucaq
Tərəfin kvadratı digər iki tərəfin kvadratları cəmindən bu tərəflərlə onlar arasındakı bucağın kosinusu hasilinin iki mislini çıxmağa bərabərdir. C = 90° olanda cos C = 0 və Pifaqor teoremi alınır.
İki tərəf və onlar arasındakı bucağa görə üçüncü tərəf
Məsələ
1) a = 5 sm, b = 8 sm, C = 60°. c-ni tapın.
2) a = 3 sm, b = 5 sm, C = 120°. c-ni tapın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) cos 120° = −½, ona görə çıxma toplamaya çevrilir: c² = 9 + 25 − 2 · 3 · 5 · (−½) = 34 + 15 = 49 ⇒ c = 7 sm.
Kor bucağın qarşısındakı tərəf böyüyür: 7 > √(9 + 25) ≈ 5,83.
Kosinuslar teoremi vektorların skalyar hasilinin məktəb formasıdır. CB və CA tərəflərini u və v vektorları kimi götürsək, c² = |u − v|² = |u|² + |v|² − 2u · v, u · v isə |u| · |v| · cos C-yə bərabərdir. Xətti cəbrdə eyni düstur istənilən sayda koordinatı olan vektorlar arasındakı bucağı təyin edir: cos θ = (u · v) / (|u| · |v|). Axtarış sistemləri və tövsiyə sistemləri iki mətnin və ya iki istifadəçinin zövqünün nə qədər yaxın olduğunu məhz bu «kosinus oxşarlığı» ilə ölçür.
Burada
- a, b, c
- üçbucağın üç tərəfi
- C
- c tərəfinin qarşısındakı bucaq
Eyni teorem kosinusa görə həll olunub: üç tərəfə görə bucağı tapır. Kosinus 0°-dən 180°-yə qədər bucağı birqiymətli təyin etdiyi üçün burada ikimənalılıq yoxdur.
Üç tərəfə görə bucaq və üçbucağın növü
Məsələ
1) Üçbucağın tərəfləri 5, 7 və 8-dir. 7-yə bərabər tərəfin qarşısındakı bucağı tapın.
2) Tərəfləri 4, 5, 7 və 6, 8, 9 olan üçbucaqlar itibucaqlı, düzbucaqlı, yoxsa korbucaqlıdır?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Ən böyük bucaq ən böyük tərəfin qarşısındadır, ona görə yalnız onu yoxlamaq kifayətdir.
4, 5, 7: cos = (16 + 25 − 49) / 40 = −8/40 = −0,2 < 0 ⇒ bucaq ≈ 101,5°, üçbucaq korbucaqlıdır.
6, 8, 9: cos = (36 + 64 − 81) / 96 = 19/96 > 0 ⇒ ən böyük bucaq itidir (≈ 78,6°), üçbucaq itibucaqlıdır.
Paraleloqramın diaqonalları
Məsələ
Paraleloqramın tərəfləri 5 sm və 3 sm, iti bucağı 60°-dir. Diaqonallarını tapın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Böyük diaqonal 120°-li bucağın qarşısındadır: d₂² = 34 − 30 · cos 120° = 34 + 15 = 49 ⇒ d₂ = 7 sm.
Toplayanda kosinuslu hədlər ixtisar olunur: d₁² + d₂² = 19 + 49 = 68 = 2 · (5² + 3²). Bu, istənilən paraleloqram üçün doğrudur: d₁² + d₂² = 2(a² + b²).
Burada
- mc
- c tərəfinə çəkilmiş median
- a, b, c
- üçbucağın tərəfləri
Üçbucağı paraleloqrama tamamla: median onun bir diaqonalının yarısıdır, c isə o biri diaqonaldır. Yuxarıdakı d₁² + d₂² = 2(a² + b²) bərabərliyi (2m_c)² + c² = 2(a² + b²) verir. Məsələn, 13, 14, 15 üçbucağında 14-lük tərəfə çəkilmiş median √((2 · 169 + 2 · 225 − 196) / 4) = √148 ≈ 12,17-dir.
Olimpiada: üçbucağı bərabəryanlı edən şərt
Məsələ
ABC üçbucağında a = 2b · cos C. Üçbucağın bərabəryanlı olduğunu isbat edin.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Hər iki tərəfi a-ya vuraq: a² = a² + b² − c², yəni b² = c² və b = c: AC = AB, üçbucaq bərabəryanlıdır. ∎
Üsul: hər kosinusu kosinuslar teoremi ilə, hər sinusu isə sinuslar teoremi ilə (sin A = a / (2R)) tərəflərlə əvəz et — şərt təmiz cəbrə çevrilir.
Üçbucağın həlli: dörd hal
Üçbucağı həll etmək onun üç tərəfini və üç bucağını tapmaq deməkdir. Bunun üçün üç asılı olmayan element lazımdır və onlardan ən azı biri tərəf olmalıdır: üç bucaq yalnız formanı müəyyən edir, ölçünü yox. Hansı teoremdən başlamaq verilənlərdən asılıdır.
| Verilir | Birinci addım | Sonra | Həllər |
|---|---|---|---|
| TTT: üç tərəf | ən böyük bucaq — kosinuslar teoremi ilə | ikinci bucaq kosinuslar teoremi ilə, üçüncüsü 180°-dən çıxmaqla | 1 |
| TBT: iki tərəf və aralarındakı bucaq | üçüncü tərəf — kosinuslar teoremi ilə | kiçik tərəfin qarşısındakı bucaq sinuslar teoremi ilə, üçüncüsü 180°-dən | 1 |
| BTB və ya BBT: tərəf və iki bucaq | üçüncü bucaq = 180° − iki bucağın cəmi | qalan tərəflər sinuslar teoremi ilə | 1 |
| TTB: iki tərəf və onlardan birinin qarşısındakı bucaq | ikinci bucağın sinusu — sinuslar teoremi ilə | hər uyğun bucaq üçün qalanları | 0, 1 və ya 2 |
Eyni üçbucaq — iki yolla
Məsələ
1) Üçbucağı həll edin: a = 7, b = 8, c = 5.
2) Üçbucağı həll edin: b = 8, c = 5, A = 60°.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
cos A = (64 + 25 − 49) / (2 · 8 · 5) = 40/80 = ½ ⇒ A = 60°.
C = 180° − 60° − 81,8° = 38,2°.
2) a² = 64 + 25 − 2 · 8 · 5 · ½ = 49 ⇒ a = 7 — birinci bəndin üçbucağı alındı!
Ən kiçik tərəf c = 5-in qarşısındakı bucaq: sin C = c · sin A / a = 5 · 0,866 : 7 ≈ 0,619 ⇒ C ≈ 38,2° (ən kiçik tərəfin qarşısındakı bucaq itidir).
B = 180° − 60° − 38,2° = 81,8°. Hər iki üsul eyni cavabı verdi.
Dördüncü hal xüsusidir. Tutaq ki, a, b tərəfləri və A bucağı verilib. Sinuslar teoremi sin B = b · sin A / a verir. Şəkildə C nöqtəsindən a radiuslu qövs çəkilib: o, A bucağının digər tərəfini iki nöqtədə kəsə, ona toxuna və ya ona çatmaya bilər. Deməli, üç nəticə mümkündür: iki üçbucaq, bir üçbucaq və heç bir üçbucaq.
sin B-ni hesabla
sin B = b · sin A / a.
1 ilə müqayisə et
sin B > 1 — üçbucaq yoxdur. sin B = 1 — B = 90°, bir düzbucaqlı üçbucaq.
İki namizəd götür
sin B < 1 olanda iti B₁ bucağını tap və B₂ = 180° − B₁ götür.
Bucaqların cəmini yoxla
Namizəd yalnız A + B < 180° olanda yararlıdır.
Üçbucağı tamamla
Hər yararlı B üçün C = 180° − A − B və c = a · sin C / sin A.
İki tərəf və bucaq: dörd variant
Məsələ
A = 30°, b = 10. Neçə üçbucaq alınır və onların c tərəfi nəyə bərabərdir, əgər 1) a = 6; 2) a = 12; 3) a = 4; 4) a = 5?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
C₁ ≈ 93,6°, c₁ = 6 · sin 93,6° : ½ ≈ 11,98; C₂ ≈ 26,4°, c₂ = 12 · sin 26,4° ≈ 5,34.
2) sin B = 5/12 ≈ 0,417 ⇒ B₁ ≈ 24,6°, B₂ ≈ 155,4°, amma 30° + 155,4° > 180°. Bir üçbucaq: C ≈ 125,4°, c = 24 · sin 125,4° ≈ 19,57.
3) sin B = 5/4 = 1,25 > 1 ⇒ üçbucaq yoxdur: a = 4 tərəfi h = 5 məsafəsinə çatmır.
4) sin B = 1 ⇒ B = 90°, bir düzbucaqlı üçbucaq: C = 60°, c = 5 · sin 60° : ½ = 5√3 ≈ 8,66.
Nə üçün məhz 0, 1 və ya 2? Verilmiş A bucağı üçün kosinuslar teoremini yazaq: a² = b² + c² − 2bc · cos A. a, b və A məlum olduğundan bu, c-yə nəzərən kvadrat tənlikdir: c² − 2b · cos A · c + (b² − a²) = 0. Onun diskriminantı D/4 = b²cos²A − b² + a² = a² − (b · sin A)² = a² − h². Deməli, a < h olduqda kök yoxdur (üçbucaq yoxdur), a = h olduqda bir kök var, a > h olduqda iki kök var və hər ikisi yalnız hasilləri b² − a² müsbət olanda, yəni a < b olanda müsbətdir. A = 30°, b = 10, a = 6 üçün: c² − 10√3 · c + 64 = 0, c = 5√3 ± √11 ≈ 11,98 və 5,34 — yuxarıda tapılan iki üçbucaq.
Heron düsturu, ölçmə və naviqasiya məsələləri
Yalnız üç tərəf məlumdursa, sahəni heç bir bucaq tapmadan hesablamaq olar. Kosinuslar teoremindən cos C-ni, sonra sin C = √(1 − cos²C) tapıb S = ½ab · sin C-yə qoysaq və ifadəni sadələşdirsək, aşağıdakı gözəl düstur alınır.
Burada
- a, b, c
- üçbucağın tərəfləri
- p
- yarımperimetr
- S
- üçbucağın sahəsi
Heron düsturu. Onu I əsrdə yaşamış İsgəndəriyyəli Heron Metrika kitabında isbat etmişdir. p − a, p − b, p − c ədədlərinin hamısı müsbətdirsə, belə tərəfli üçbucaq mövcuddur.
Burada
- R
- xaricinə çəkilmiş çevrənin radiusu
- a, b, c
- tərəflər
- S
- sahə
Sinuslar teoremindən c = 2R · sin C, sahə düsturundan sin C = 2S / (ab). Birincidə yerinə qoysaq, c = 4RS / (ab), buradan R = abc / (4S).
Üç tərəfə görə sahə, hündürlük və R
Məsələ
1) Tərəfləri 13, 14 və 15 sm olan üçbucağın sahəsini, 14 sm-lik tərəfə endirilmiş hündürlüyünü və R-i tapın.
2) Tərəfləri 5, 5 və 6 sm olan üçbucağın sahəsini və R-i tapın.
3) Torpaq sahəsinin tərəfləri 25 m, 39 m və 56 m-dir. Onun sahəsini tapın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
h = 2S / 14 = 168 / 14 = 12 sm.
R = 13 · 14 · 15 / (4 · 84) = 2730 / 336 = 8,125 sm.
2) p = 8, S = √(8 · 3 · 3 · 2) = √144 = 12 sm². Yoxlama: oturacağa endirilmiş hündürlük √(25 − 9) = 4, S = ½ · 6 · 4 = 12.
R = 5 · 5 · 6 / (4 · 12) = 150 / 48 = 3,125 sm.
3) p = (25 + 39 + 56) / 2 = 60. S = √(60 · 35 · 21 · 4) = √176 400 = 420 m².
Heron düsturu haradan gəlir? 4S = 2ab · sin C və kosinuslar teoremindəki 2ab · cos C = a² + b² − c² bərabərliklərini kvadrata yüksəldib toplasaq, 16S² = 4a²b² − (a² + b² − c²)² alınır. Bu, iki dəfə kvadratlar fərqidir: 16S² = (c² − (a − b)²)((a + b)² − c²) = (c − a + b)(c + a − b)(a + b − c)(a + b + c). Hər mötərizə p − a, p − b, p − c və p ədədlərindən birinin iki mislidir, ona görə 16S² = 16p(p − a)(p − b)(p − c).
Burada
- r
- daxilinə çəkilmiş çevrənin radiusu
- p
- yarımperimetr
- R
- xaricinə çəkilmiş çevrənin radiusu
Daxilə çəkilmiş çevrənin mərkəzini təpələrlə birləşdirsək, üçbucaq hündürlükləri r olan üç üçbucağa bölünür: S = ½ar + ½br + ½cr = pr. 13, 14, 15 üçbucağında r = 84 / 21 = 4 sm, R = 8,125 sm ≥ 2r = 8 sm. Eyler bərabərsizliyi R ≥ 2r yalnız bərabərtərəfli üçbucaqda bərabərliyə çevrilir — olimpiadaların sevimli faktı.
Əlçatmaz nöqtəyə qədər məsafəni ölçmək üçün geodezistlər əlçatan bir baza parçası ölçür və onun uclarından bucaqları təyin edir; qalanını sinuslar və kosinuslar teoremləri həll edir. Bu üsul triangulyasiya adlanır. Dənizçilər də gəminin yerini eyni cür hesablayırlar.
Göl və qüllə
Məsələ
1) C nöqtəsindən gölün qarşı sahillərindəki A və B ağaclarına qədər məsafələr 300 m və 400 m, ACB bucağı isə 60°-dir. AB məsafəsini tapın.
2) A nöqtəsindən qüllənin zirvəsi 30° bucaq altında görünür. Qülləyə doğru 50 m yeriyib B nöqtəsinə çatanda bu bucaq 45° olur. Qüllənin hündürlüyünü tapın (sin 15° ≈ 0,259).
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) T qüllənin zirvəsi olsun. ABT üçbucağında A = 30°, ABT bucağı 45°-li bucağa qonşudur: 180° − 45° = 135°. Onda T = 180° − 30° − 135° = 15°.
Sinuslar teoremi: BT = AB · sin 30° / sin 15° ≈ 50 · 0,5 : 0,259 ≈ 96,6 m.
Hündürlük BT maili məsafəsinin 45°-li bucağın qarşısındakı katetidir: h = BT · sin 45° ≈ 96,6 · 0,707 ≈ 68,3 m.
Katerin marşrutu
Məsələ
Kater limandan çıxıb düz şərqə 12 km üzür, sonra 40° sola (şimala tərəf) dönüb daha 8 km üzür. O, limandan nə qədər uzaqdadır? (cos 40° ≈ 0,766)
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
cos 140° = −cos 40° ≈ −0,766.
PM² = 12² + 8² − 2 · 12 · 8 · (−0,766) ≈ 144 + 64 + 147,1 = 355,1 ⇒ PM ≈ 18,8 km.
Yoxlama: cavab 12 + 8 = 20 km-dən kiçik (dönmə yolu uzadır), düz bucaqla dönmədə alınacaq √(144 + 64) ≈ 14,4 km-dən isə böyükdür.
- 1.cos 120° =
- 2.sin 150° =
- 3.a = 3, b = 5, C = 120° ⇒ c =
- 4.a = 6, A = 30° ⇒ 2R =
- 5.Tərəfləri 13, 14, 15 olan üçbucaq: S =
Yadda saxla
- 0° ≤ α ≤ 180° üçün M(cos α; sin α) vahid yarımçevrənin nöqtəsidir: sin(180° − α) = sin α, cos(180° − α) = −cos α; kor bucağın kosinusu mənfidir.
- Sahə: S = ½ab · sin C; üç tərəfə görə Heron düsturu S = √(p(p − a)(p − b)(p − c)).
- Sinuslar teoremi: a / sin A = b / sin B = c / sin C = 2R; böyük bucağın qarşısında böyük tərəf durur.
- Kosinuslar teoremi: c² = a² + b² − 2ab · cos C; bucaq üçün cos C = (a² + b² − c²) / (2ab); c² ilə a² + b²-nin müqayisəsi üçbucağın növünü göstərir.
- TTT və TBT — kosinuslar teoremi ilə başla; BTB — bucaqların cəmi, sonra sinuslar teoremi; TTB — sinuslar teoremi, 0, 1 və ya 2 üçbucaq ola bilər.