Birinci dərsdə törəməni tərifə əsasən tapırdıq: arqumentin artımı, funksiyanın artımı, nisbət, limit — hər yeni funksiya üçün eyni uzun yol. Hər məsələdə sin x və ya √x üçün bu limiti yenidən hesablamaq həm yorucudur, həm də çox vaxt aparır. Riyaziyyatçılar bu işi bütün əsas funksiyalar üçün bir dəfə görüb, nəticələri törəmələr cədvəlində toplayıblar. Cədvəl vurma cədvəli kimi işləyir: 7 · 8-i barmaqla saymırsan — sadəcə 56 olduğunu bilirsən. Bu dərsdə cədvəli öyrənəcək, hər sətrin haradan gəldiyini görəcək və ondan avtomatik istifadə edənə qədər məşq edəcəksən.
Cədvəl bir baxışda
Aşağıda məktəb kursunun bütün əsas funksiyalarının törəmələri verilib. Sol sütunda funksiya, ortada onun törəməsi, sağda isə düsturun doğru olduğu şərtlər yazılıb. İki ümumi qayda var: düstur yalnız funksiyanın özünün təyin olunduğu (və diferensiallanan olduğu) nöqtələrdə işləyir, triqonometrik düsturlarda isə x həmişə radianla ölçülür.
| f(x) | f′(x) | Şərt və qeyd |
|---|---|---|
| C | 0 | C — istənilən sabit ədəd: 7, π, e², ln 5 |
| x | 1 | y = x düz xəttinin bucaq əmsalı 1-dir |
| kx + b | k | k, b — sabitlər; törəmə düz xəttin bucaq əmsalıdır |
| xⁿ | n · xⁿ⁻¹ | n — istənilən həqiqi ədəd; n mənfi tam olduqda x ≠ 0, n kəsr olduqda x > 0 |
| √x | 1 / (2√x) | x > 0; x = 0 nöqtəsində törəmə yoxdur |
| ∛x | 1 / (3∛x²) | x ≠ 0 |
| 1 / x | −1 / x² | x ≠ 0 |
| 1 / xⁿ | −n / xⁿ⁺¹ | x ≠ 0, n — natural ədəd |
| eˣ | eˣ | öz törəməsinə bərabərdir |
| aˣ | aˣ · ln a | a > 0, a ≠ 1 |
| ln x | 1 / x | x > 0 |
| logₐ x | 1 / (x · ln a) | x > 0, a > 0, a ≠ 1 |
| sin x | cos x | x radianla |
| cos x | −sin x | x radianla; mənfi işarəyə diqqət |
| tg x | 1 / cos² x | cos x ≠ 0: x ≠ π/2 + πk, k ∈ ℤ |
| ctg x | −1 / sin² x | sin x ≠ 0: x ≠ πk, k ∈ ℤ |
Növü tanı
x harada durur? Əsasdadırsa (xⁿ) — qüvvət funksiyası, üstdədirsə (aˣ) — üstlü funksiya, ln və ya log işarəsi altındadırsa — loqarifmik, sin, cos, tg, ctg altındadırsa — triqonometrik funksiyadır. İfadədə x yoxdursa, bu sabitdir və törəməsi 0-dır.
Lazım olsa, çevir
Kökü və kəsri qüvvət şəklində yaz: √x = x^(1/2), 1/x³ = x⁻³. Bundan sonra bu, adi qüvvət funksiyasıdır.
Cədvəldən yaz
f′(x)-i cədvəldən yaz və şərtləri yoxla: ln x və √x üçün x > 0, triqonometrik funksiyalarda x radianla.
Qiyməti hesabla
Törəmənin x₀ nöqtəsindəki qiyməti soruşulursa, x₀-ı f(x)-ə yox, f′(x)-ə yaz və sadələşdir.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Sabit, xətti funksiya və qüvvət funksiyası
Sabit dəyişmir: f(x) = C üçün istənilən Δx-də Δf = C − C = 0, deməli Δf / Δx = 0 və C′ = 0. Onun qrafiki üfüqi düz xəttdir, üfüqi düz xəttin bucaq əmsalı isə 0-dır. f(x) = kx + b üçün Δf = k(x + Δx) + b − (kx + b) = k · Δx, yəni istənilən Δx-də Δf / Δx = k. Xətti funksiyanın törəməsi onun bucaq əmsalıdır və bütün nöqtələrdə eynidir; xüsusi halda x′ = 1.
Burada
- C
- istənilən sabit ədəd (7, π, e², ln 5)
- x
- arqument
- k, b
- sabit ədədlər; k — düz xəttin bucaq əmsalı
İçində x olmayan ədədin törəməsi 0-dır; düz xəttin törəməsi sabitdir və onun bucaq əmsalına bərabərdir.
Sabitlər və düz xətlər
Məsələ
Tap: 1) (7)′; 2) (π²)′; 3) (ln 5)′; 4) (3x + 5)′; 5) (4 − 2x)′; 6) (x/2)′.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) π² ≈ 9,87 də sadəcə ədəddir: (π²)′ = 0.
3) ln 5 ≈ 1,61 ifadəsində x yoxdur: (ln 5)′ = 0 (1/5 yox!).
4) k = 3: (3x + 5)′ = 3.
5) 4 − 2x = −2x + 4, k = −2: (4 − 2x)′ = −2.
6) x/2 = ½ · x, k = ½: (x/2)′ = ½.
İndi natural n üçün f(x) = xⁿ götürək. (x + Δx)ⁿ ifadəsini n ədəd (x + Δx) mötərizəsinin hasili kimi yaz. Hər mötərizədən x götürsək, xⁿ alınır. Yalnız bir mötərizədən Δx, qalanlarından x götürsək, xⁿ⁻¹ · Δx alınır; belə mötərizəni n üsulla seçmək olar, ona görə cəmi n · xⁿ⁻¹ · Δx olur. Qalan bütün hədlərdə ən azı (Δx)² var, ona görə Δx-ə böləndən sonra onlarda Δx qalır və onlar sıfıra yaxınlaşır.
Məsələn, n = 3 üçün (x + Δx)³ = x³ + 3x²Δx + 3x(Δx)² + (Δx)³. Onda Δf = 3x²Δx + 3x(Δx)² + (Δx)³ və Δf / Δx = 3x² + 3xΔx + (Δx)² → 3x². Deməli, (x³)′ = 3x²: üst önə vuruq kimi keçdi, özü isə 1 vahid azaldı.
Eyni düstur mənfi və kəsr üstlər üçün də doğrudur. İki halı birbaşa yoxlayaq. 1/x = x⁻¹ üçün: Δf = 1/(x + Δx) − 1/x = −Δx / (x(x + Δx)), Δf / Δx = −1 / (x(x + Δx)) → −1/x². Düstur da eyni cavabı verir: (x⁻¹)′ = −1 · x⁻² = −1/x². √x = x^(1/2) üçün surəti və məxrəci √(x + Δx) + √x ifadəsinə vuraq: Δf / Δx = (√(x + Δx) − √x) / Δx = 1 / (√(x + Δx) + √x) → 1/(2√x), düstur isə ½ · x^(−1/2) = 1/(2√x) verir. İstənilən həqiqi n üçün ümumi isbat ali riyaziyyatda verilir, məktəbdə isə düsturdan hazır şəkildə istifadə edilir.
Burada
- n
- qüvvət üstü — istənilən həqiqi ədəd (natural, mənfi, kəsr)
- xⁿ⁻¹
- üstü 1 vahid azalmış qüvvət
- x
- arqument; n kəsr olduqda x > 0, n mənfi tam olduqda x ≠ 0
Qüvvət düsturu: üstü vuruq kimi önə endir və üstü 1 vahid azalt.
Qüvvət düsturu
Məsələ
Tap: 1) (x⁸)′; 2) (x⁻³)′; 3) (x^(2/3))′; 4) (x^(3/2))′ və onun x = 4 olduqda qiyməti.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) n = −3, n − 1 = −4: (x⁻³)′ = −3x⁻⁴ = −3/x⁴.
3) n = 2/3, n − 1 = 2/3 − 1 = −1/3: (x^(2/3))′ = (2/3) · x^(−1/3) = 2 / (3∛x).
4) n = 3/2, n − 1 = 1/2: (x^(3/2))′ = (3/2) · x^(1/2) = (3/2)√x; x = 4 olduqda qiyməti (3/2) · 2 = 3-dür.
| Funksiya | Qüvvət şəklində | Törəmə |
|---|---|---|
| √x | x^(1/2) | ½ · x^(−1/2) = 1 / (2√x) |
| ∛x | x^(1/3) | ⅓ · x^(−2/3) = 1 / (3∛x²) |
| ∛x² | x^(2/3) | (2/3) · x^(−1/3) = 2 / (3∛x) |
| 1 / x | x⁻¹ | −x⁻² = −1 / x² |
| 1 / x³ | x⁻³ | −3x⁻⁴ = −3 / x⁴ |
| 1 / √x | x^(−1/2) | −½ · x^(−3/2) = −1 / (2x√x) |
| x√x | x^(3/2) | (3/2) · x^(1/2) = (3/2)√x |
Burada
- √x
- kvadrat kök; düstur x > 0 üçün doğrudur
- ∛x
- kub kök; düstur x ≠ 0 üçün doğrudur
- n
- natural ədəd; 1 / xⁿ üçün x ≠ 0
Qüvvət düsturunun n = 1/2, n = 1/3 və mənfi n üçün xüsusi halları. Onları yadda saxlamaq faydalıdır, amma unutsan da, funksiyanı qüvvət şəklində yazıb həmişə yenidən ala bilərsən.
Köklər və kəsrlər: nöqtədə qiymət
Məsələ
Törəmənin qiymətini hesabla: 1) x = 9 olduqda (√x)′; 2) x = 8 olduqda (∛x)′; 3) x = 2 olduqda (1/x)′; 4) x = 1 olduqda (1/x³)′; 5) x = 4 olduqda (1/√x)′.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) (∛x)′ = 1/(3∛x²); x = 8 olduqda ∛64 = 4, ona görə 1/(3 · 4) = 1/12.
3) (1/x)′ = −1/x²; x = 2 olduqda −1/4.
4) 1/x³ = x⁻³, (x⁻³)′ = −3/x⁴; x = 1 olduqda −3.
5) 1/√x = x^(−1/2), törəməsi −1/(2x√x); x = 4 olduqda −1/(2 · 4 · 2) = −1/16.
Üstlü və loqarifmik funksiyalar
y = aˣ funksiyasında x qüvvətin üstündədir, ona görə qüvvət düsturu burada işləmir. Artımı hesablayaq: a^(x + Δx) − aˣ = aˣ · (a^Δx − 1), deməli Δf / Δx = aˣ · (a^Δx − 1) / Δx. İkinci vuruq x-dən asılı deyil: Δx → 0 olduqda o, aˣ qrafikinin (0; 1) nöqtəsindəki bucaq əmsalına yaxınlaşır. Deməli, üstlü funksiyanın törəməsi funksiyanın özünün sabit ədədə hasilidir.
Bu sabit əsasdan asılıdır: 2ˣ üçün təxminən 0,69, 3ˣ üçün isə təxminən 1,10-dur. Kalkulyatorla yoxlamaq olar: (2^0,001 − 1) / 0,001 ≈ 0,693, (3^0,001 − 1) / 0,001 ≈ 1,099. Deməli, 2 ilə 3 arasında elə bir əsas var ki, onun üçün (0; 1) nöqtəsində bucaq əmsalı düz 1-ə bərabərdir. Bu əsas e ədədidir.
e ədədiTərif
y = eˣ qrafikinin (0; 1) nöqtəsindəki bucaq əmsalı düz 1 olan əsas: e ≈ 2,71828. π kimi, e də irrasional ədəddir.
a = e olduqda sabit 1-ə bərabərdir, ona görə (eˣ)′ = eˣ: bu funksiya öz törəməsinə bərabərdir. Hər nöqtədə eˣ qrafikinin bucaq əmsalı onun hündürlüyünə bərabərdir: x = 0 olduqda hər ikisi 1-dir, x = 2 olduqda hər ikisi e² ≈ 7,39-dur. Başqa əsas üçün a = e^(ln a) yazaq; onda aˣ = e^(kx), burada k = ln a sabitdir. x-i k-ya vurmaq qrafikin bütün bucaq əmsallarını da k-ya vurur (dəqiq səbəbi 5-ci dərsdə, mürəkkəb funksiyanın törəməsində görəcəyik), ona görə (aˣ)′ = k · e^(kx) = aˣ · ln a. Yoxlama: ln 2 ≈ 0,693 və ln 3 ≈ 1,099 — yuxarıda ölçdüyümüz ədədlərin eynisi.
Burada
- e
- e ≈ 2,718 — natural loqarifmin əsası
- a
- üstlü funksiyanın əsası: a > 0, a ≠ 1
- ln a
- əsasın natural loqarifmi: a > 1 olduqda ln a > 0, 0 < a < 1 olduqda ln a < 0
Üstlü funksiyanın törəməsi funksiyanın özü ilə mütənasibdir; e əsası üçün əmsal ln e = 1-dir.
Üstlü funksiyaların törəməsi
Məsələ
Tap: 1) (5eˣ)′ və onun x = 0 olduqda qiyməti; 2) x = 2 olduqda (eˣ)′; 3) (3ˣ)′; 4) x = 3 olduqda (2ˣ)′; 5) ((1/2)ˣ)′ və onun işarəsi.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) (eˣ)′ = eˣ; x = 2 olduqda e² ≈ 7,39.
3) a = 3: (3ˣ)′ = 3ˣ · ln 3 ≈ 1,099 · 3ˣ.
4) (2ˣ)′ = 2ˣ · ln 2; x = 3 olduqda 8 · ln 2 ≈ 8 · 0,693 ≈ 5,55.
5) ((1/2)ˣ)′ = (1/2)ˣ · ln(1/2) = −(1/2)ˣ · ln 2. Bu, istənilən x üçün mənfidir: (1/2)ˣ azalan funksiyadır.
İnteraktiv
Natural loqarifmTərif
e əsasına görə loqarifm: ln x = logₑ x, yəni ln x = t ⇔ eᵗ = x (x > 0). Məsələn, ln 1 = 0, ln e = 1, e^(ln 2) = 2. y = ln x funksiyası y = eˣ funksiyasının tərsidir.
Qarşılıqlı tərs funksiyaların qrafikləri y = x düz xəttinə nəzərən simmetrikdir. Belə əks etdirmədə Δx və Δy yerlərini dəyişir, ona görə bucaq əmsalı k olan düz xətt bucaq əmsalı 1/k olan düz xəttə keçir. eˣ qrafikində (t; eᵗ) nöqtəsini götürək: orada bucaq əmsalı eᵗ-dir. Ona simmetrik olan (eᵗ; t) nöqtəsi ln x qrafikindədir və orada bucaq əmsalı 1/eᵗ olur. x = eᵗ işarə etsək, (ln x)′ = 1/x alınır.
Başqa əsaslı loqarifm yeni əsasa keçid düsturu ilə ln-ə gətirilir: logₐ x = ln x / ln a. Burada 1/ln a sadəcə sabit vuruqdur, ona görə (logₐ x)′ = 1/(x · ln a). Onluq loqarifm lg x = log₁₀ x üçün: (lg x)′ = 1/(x · ln 10) ≈ 0,434/x.
Burada
- x
- arqument, x > 0
- a
- loqarifmin əsası: a > 0, a ≠ 1
- ln a
- əsasın natural loqarifmi — sabit ədəd
Loqarifm yalnız x > 0 üçün təyin olunub, ona görə düsturlar da yalnız orada doğrudur. a = e olduqda ln e = 1 və ikinci düstur birinciyə çevrilir.
Loqarifmik funksiyaların törəməsi
Məsələ
Tap: 1) x = 5 olduqda (ln x)′; 2) (log₂ x)′ və onun x = 4 olduqda qiyməti; 3) x = 10 olduqda (lg x)′; 4) x = 6 olduqda (3 ln x)′; 5) (ln 5)′.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) a = 2: (log₂ x)′ = 1/(x · ln 2); x = 4 olduqda 1/(4 ln 2) ≈ 1/2,773 ≈ 0,361.
3) (lg x)′ = 1/(x · ln 10); x = 10 olduqda 1/(10 ln 10) ≈ 1/23,03 ≈ 0,0434.
4) Sabit vuruq qalır: (3 ln x)′ = 3/x; x = 6 olduqda 3/6 = 1/2.
5) ln 5 ədəddir, ona görə (ln 5)′ = 0. Bunu x = 5 nöqtəsində (ln x)′ = 1/5 qiyməti ilə qarışdırma.
Triqonometrik funksiyalar
Hər şey bir limitə əsaslanır: x radianla ölçüldükdə h → 0 olduqda sin h / h → 1. Həndəsi mənası: vahid çevrədə uzunluğu h olan kiçik qövs və onun ucundan Ox oxuna endirilmiş sin h perpendikulyarı demək olar ki, bərabərdir. Ədədlərlə: sin 0,1 / 0,1 ≈ 0,9983, sin 0,01 / 0,01 ≈ 0,99998.
Triqonometriyadan sinusların fərqi düsturunu bilirik: sin α − sin β = 2 cos((α + β)/2) · sin((α − β)/2). Onda sin(x + h) − sin x = 2 cos(x + h/2) · sin(h/2) və h-a bölsək:
(sin(x + h) − sin x) / h = cos(x + h/2) · sin(h/2) / (h/2) → cos x · 1 = cos x.
Eyni qayda ilə kosinusların fərqi düsturu cos(x + h) − cos x = −2 sin(x + h/2) · sin(h/2) bərabərliyini verir, buradan (cos x)′ = −sin x.
Burada
- x
- bucaq radianla (π radian = 180°)
- sin x, cos x
- x-in sinusu və kosinusu
Sinusun törəməsi kosinus, kosinusun törəməsi mənfi sinusdur. (0; π) aralığında sin x > 0 və cos x azalır — mənfi işarənin səbəbi budur.
Sinus və kosinus: nöqtədə qiymət
Məsələ
Törəmənin qiymətini hesabla: 1) x = 0 olduqda (sin x)′; 2) x = π/2 olduqda (cos x)′; 3) x = π/3 olduqda (sin x)′; 4) x = π/6 olduqda (cos x)′; 5) x = π olduqda (4 sin x)′.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) (cos x)′ = −sin x; x = π/2 olduqda −sin(π/2) = −1.
3) (sin x)′ = cos x; x = π/3 olduqda cos(π/3) = 1/2.
4) (cos x)′ = −sin x; x = π/6 olduqda −sin(π/6) = −1/2.
5) (4 sin x)′ = 4 cos x; x = π olduqda 4 · (−1) = −4.
İnteraktiv
Tangens və kotangens qismətdir: tg x = sin x / cos x, ctg x = cos x / sin x. Onların törəmələrini 4-cü dərsdə qismətin törəməsi qaydası ilə çıxaracağıq, indilik isə cədvəldən götürürük. Qeyd et ki, 1/cos² x = 1 + tg² x, ona görə (tg x)′ həmişə müsbətdir: tangens təyin oblastının hər aralığında artır. Eyni qayda ilə (ctg x)′ = −1/sin² x < 0: kotangens hər aralıqda azalır.
Burada
- x
- bucaq radianla (π radian = 180°)
- cos² x
- cos² x = (cos x)²; tg x üçün cos x ≠ 0, yəni x ≠ π/2 + πk
- sin² x
- sin² x = (sin x)²; ctg x üçün sin x ≠ 0, yəni x ≠ πk
- k
- istənilən tam ədəd
Həmçinin (tg x)′ = 1 + tg² x və (ctg x)′ = −(1 + ctg² x). Yenə «c» ilə başlayan funksiya mənfi işarə alır.
Tangens və kotangens
Məsələ
Törəmənin qiymətini hesabla: 1) x = π/4 olduqda (tg x)′; 2) x = π/6 olduqda (ctg x)′; 3) x = 0 olduqda (tg x)′; 4) x = π/2 olduqda (ctg x)′; 5) x = π/3 olduqda (tg x)′.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) sin(π/6) = 1/2, sin²(π/6) = 1/4, deməli (ctg x)′ = −1 : (1/4) = −4.
3) cos 0 = 1, ona görə (tg x)′ = 1: tg x-in qrafiki də koordinat başlanğıcından bucaq əmsalı 1 ilə keçir.
4) sin(π/2) = 1, ona görə (ctg x)′ = −1.
5) cos(π/3) = 1/2, cos²(π/3) = 1/4, ona görə (tg x)′ = 4. 1 + tg² x ilə yoxlama: tg(π/3) = √3, 1 + 3 = 4.
Cədvəllə işləmək: yoxlama və məşq
Cədvəl tərsinə də işləyir: törəmənin qiyməti məlumdursa, nöqtəni tapmaq olar. Bu bacarıq toxunan məsələlərində (bucaq əmsalı harada verilmiş ədədə bərabərdir?) və 6-cı dərsdə (törəmə harada sıfıra bərabərdir?) lazım olacaq.
Tərsinə məsələlər
Məsələ
x-i tap: 1) (ln x)′ = 0,25; 2) (√x)′ = 1/4; 3) (x³)′ = 12; 4) (eˣ)′ = 5; 5) (sin x)′ = 0 və 0 ≤ x ≤ 2π.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) 1/(2√x) = 1/4 → 2√x = 4 → √x = 2 → x = 4.
3) 3x² = 12 → x² = 4 → x = 2 və ya x = −2.
4) eˣ = 5 → x = ln 5 ≈ 1,61.
5) cos x = 0 → x = π/2 və ya x = 3π/2.
- 1.(x⁷)′ =
- 2.(x⁻³)′ = · x⁻⁴
- 3.x = 25 olduqda (√x)′ =
- 4.(eˣ)′ =
- 5.(5ˣ)′ = 5ˣ ·
- 6.(ln x)′ =
- 7.(log₇ x)′ = 1 / (x · )
- 8.(cos x)′ =
- 9.(tg x)′ = 1 /
- 10.(ln 5)′ =
Cədvəl növbəti iki dərsin təməlidir. 4-cü dərsdə cədvəldəki funksiyaların cəmini, hasilini və qismətini (məsələn, x² · sin x) diferensiallamağı, 5-ci dərsdə isə sin 3x və ya e^(x²) kimi mürəkkəb funksiyaların törəməsini öyrənəcəyik. Hər belə hesablama sonda bu cədvəlin bir sətrinə gəlib çıxır — ona görə onu əzbər bilmək lazımdır.
Yadda saxla
- C′ = 0, (kx + b)′ = k, istənilən həqiqi n üçün (xⁿ)′ = n · xⁿ⁻¹; kök və kəsrləri əvvəlcə qüvvət şəklində yaz.
- (eˣ)′ = eˣ, (aˣ)′ = aˣ · ln a; e ≈ 2,718 elə əsasdır ki, eˣ qrafikinin x = 0 nöqtəsindəki bucaq əmsalı 1-dir.
- (ln x)′ = 1/x, (logₐ x)′ = 1/(x · ln a) — yalnız x > 0 olduqda.
- (sin x)′ = cos x, (cos x)′ = −sin x, (tg x)′ = 1/cos² x, (ctg x)′ = −1/sin² x — x radianla; «c» ilə başlayan funksiyalar mənfi işarə alır.
- İçində x olmayan ifadə (ln 5, e², π) sabitdir və törəməsi 0-dır; qüvvət düsturu yalnız xⁿ üçündür, aˣ üçün yox.