Çay soyuyur, bakteriya koloniyası böyüyür, radioaktiv atomlar parçalanır, yaydan asılmış yük rəqs edir. Bu proseslərin qanunları kəmiyyətin özünü deyil, onun nə qədər sürətlə dəyişdiyini bildirir: «soyuma sürəti temperatur fərqi ilə mütənasibdir», «qüvvə yükü yerdəyişmə ilə mütənasib olaraq geri çəkir». Naməlum funksiyanı onun törəmələri ilə birlikdə əhatə edən tənlik diferensial tənlikdir; onu həll etmək dəyişmə qanununa əsasən gələcəyi proqnozlaşdırmaq deməkdir.
Diferensial tənlik nədir?
Adi diferensial tənlikTərif
Naməlum y(x) funksiyasını onun törəmələri ilə əlaqələndirən tənlik: F(x, y, y′, …, y⁽ⁿ⁾) = 0. Tənliyə daxil olan ən yüksək törəmənin tərtibi tənliyin tərtibidir. Tənliyi eyniliyə çevirən funksiya onun həllidir. n-tərtibli tənliyin ümumi həllində n ixtiyari sabit olur; başlanğıc şərtlər (Koşi məsələsi) onların arasından bir xüsusi həlli seçir.
y′ = 2x birtərtibli tənlikdir; inteqrallasaq, y = x² + C alınır — bütöv parabolalar ailəsi. y(0) = 1 şərti bu ailədən bir parabolanı seçir: y = x² + 1. y″ + y = 0 isə ikitərtibli tənlikdir; onun ümumi həlli y = C₁ cos x + C₂ sin x iki sabitdən asılıdır.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Dəyişənlərinə ayrılan tənliklər
Burada
- f(x)
- yalnız x-dən asılı vuruq
- g(y)
- yalnız y-dən asılı vuruq, g(y) ≠ 0
y olan hər şeyi sola, x olan hər şeyi sağa keçir və hər iki tərəfi inteqralla.
Dəyişənləri ayırırıq
Məsələ
a) dy/dx = x · y, y(0) = 2 məsələsini həll et.
b) dy/dx = −x/y tənliyinin ümumi həllini tap.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
y(0) = C = 2 ⇒ y = 2e^(x²/2).
Yoxlama: y′ = 2e^(x²/2) · x = x · y ✓.
b) y dy = −x dx ⇒ y²/2 = −x²/2 + C₀ ⇒ x² + y² = C: həllər mərkəzi koordinat başlanğıcında olan çevrələrdir (törəmə dərsindəki y′ = −x/y ilə müqayisə et).
Eksponensial artım, parçalanma və soyuma
Burada
- N₀
- başlanğıc miqdar (t = 0)
- k
- sürət sabiti, 1/zaman: k > 0 — artım, k < 0 — azalma
- t
- zaman
Artım sürəti miqdarın özü ilə mütənasibdir. Yarımparçalanma dövrü (k < 0): T = ln 2 / |k|; ikiqat artma müddəti (k > 0): T = ln 2 / k.
Radiokarbon
Məsələ
Karbon-14-ün yarımparçalanma dövrü təxminən 5730 ildir. 11 460 ildən sonra onun hansı hissəsi qalır? Bəs 1000 ildən sonra?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
11 460 = 2 · 5730 il — iki yarımparçalanma dövrü, deməli, 1/4 hissə qalır.
1000 il: (1/2)^(1000/5730) = 2^(−0,1745) ≈ 0,886, yəni təxminən 88,6%.
Radiokarbon üsulu bu hesablamanı tərsinə aparır: ölçülmüş hissəyə görə t tapılır.
Burada
- Tₘ
- ətraf mühitin (otağın) temperaturu
- T₀
- başlanğıc temperatur
- k
- soyuma sabiti, k > 0
Nyutonun soyuma qanunu: temperatur fərqi eksponensial olaraq azalır.
Bir fincan çay
Məsələ
90 °C-lik çay 20 °C olan otağa qoyulub. 5 dəqiqədən sonra onun temperaturu 60 °C olur. Çay nə vaxt 40 °C-yə qədər soyuyacaq?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
60 = 20 + 70e⁻⁵ᵏ ⇒ e⁻⁵ᵏ = 4/7 ⇒ k = ln(7/4)/5 ≈ 0,112 dəq⁻¹.
40 = 20 + 70e⁻ᵏᵗ ⇒ e⁻ᵏᵗ = 2/7 ⇒ t = ln 3,5 / k = 5 · ln 3,5 / ln 1,75 ≈ 11,2 dəq.
Məntiq yoxlaması: ilk 30 dərəcə 5 dəqiqə çəkdi, növbəti 20 dərəcə təxminən 6 dəqiqə çəkir — fərq azaldıqca soyuma yavaşıyır.
İnteraktiv
Birtərtibli xətti tənliklər
Burada
- p(x), q(x)
- verilmiş funksiyalar
- μ(x)
- inteqrallayıcı vuruq
μ-yə vurduqda sol tərəf hasilin törəməsinə çevrilir: (μ · y)′ = μ · q.
Niyə işləyir? μ = e^(∫ p dx) olduqda μ′ = p · μ. Onda tənliyi μ-yə vurduqda sol tərəf μy′ + μ′y olur — bu isə hasil qaydasına görə məhz (μ · y)′-dir. Deməli, bir dəfə inteqrallamaq kifayətdir.
İnteqrallayıcı vuruq iş başında
Məsələ
y′ + y = x, y(0) = 1 məsələsini həll et.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
(eˣ · y)′ = x eˣ ⇒ eˣ · y = ∫ x eˣ dx = x eˣ − eˣ + C (hissə-hissə inteqrallama).
y = x − 1 + C e⁻ˣ.
y(0) = −1 + C = 1 ⇒ C = 2: y = x − 1 + 2e⁻ˣ.
Yoxlama: y′ = 1 − 2e⁻ˣ, y′ + y = 1 − 2e⁻ˣ + x − 1 + 2e⁻ˣ = x ✓. Böyük x-lərdə 2e⁻ˣ həddi sönür və y ≈ x − 1.
Sabit əmsallı ikitərtibli xətti tənliklər
Burada
- a, b, c
- sabit əmsallar, a ≠ 0
- r
- xarakteristik tənliyin kökü
y = eʳˣ yerinə yazıldıqda diferensial tənlik kvadrat tənliyə — xarakteristik tənliyə çevrilir.
| D = b² − 4ac | Köklər | Ümumi həll |
|---|---|---|
| D > 0 | həqiqi r₁ ≠ r₂ | y = C₁e^(r₁x) + C₂e^(r₂x) |
| D = 0 | təkrarlanan kök r₁ = r₂ = r | y = (C₁ + C₂x) eʳˣ |
| D < 0 | kompleks r = α ± βi | y = eᵅˣ (C₁ cos βx + C₂ sin βx) |
Üç hal — üç nümunə
Məsələ
a) y″ − 5y′ + 6y = 0
b) y″ + 4y′ + 4y = 0
c) y″ + 2y′ + 5y = 0, y(0) = 1, y′(0) = 0
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
b) r² + 4r + 4 = (r + 2)² = 0 ⇒ r = −2 (iki qat kök): y = (C₁ + C₂x)e⁻²ˣ.
c) r² + 2r + 5 = 0, D = 4 − 20 = −16 ⇒ r = −1 ± 2i: y = e⁻ˣ(C₁ cos 2x + C₂ sin 2x).
y(0) = C₁ = 1; y′(0) = −C₁ + 2C₂ = 0 ⇒ C₂ = 1/2.
y = e⁻ˣ(cos 2x + (1/2) sin 2x) — sönən rəqs.
Harmonik rəqqas. Sərtliyi k olan yaydan asılmış m kütləli yük üçün Nyutonun ikinci qanunu m · x″ = −k · x verir, yəni ω = √(k/m) olmaqla x″ + ω²x = 0. Xarakteristik köklər r = ±iω-dır (α = 0 olan D < 0 halı), buna görə x(t) = A cos(ωt + φ) — harmonik rəqs. Kiçik bucaqlarda riyazi rəqqas da eyni tənliyə tabedir: θ″ + (g/L)θ = 0, çünki sin θ ≈ θ (sıralar dərsini xatırla!).
Burada
- A
- amplitud, m
- φ
- başlanğıc faza, rad
- ω
- dairəvi (bucaq) tezlik, rad/s
- T
- rəqs periodu, s
- m, k
- kütlə (kq) və yayın sərtliyi (N/m)
Harmonik rəqslər: period amplituddan asılı deyil.
Yaydan asılmış yük
Məsələ
Kütləsi m = 0,5 kq olan yük sərtliyi k = 50 N/m olan yaydan asılıb. Yükü 5 sm dartıb sükunətdən buraxırlar. ω, T və x(t)-ni tap.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
T = 2π/10 ≈ 0,63 s.
Başlanğıc şərtlər: x(0) = 0,05 m, x′(0) = 0 ⇒ A = 0,05 m, φ = 0: x(t) = 0,05 cos 10t (m).
Yoxlama: x″ = −5 cos 10t = −100 · x ✓.
İnteraktiv
Yadda saxla
- Diferensial tənlik funksiyanı onun törəmələri ilə əlaqələndirir; tərtib — ən yüksək törəmədir, ümumi həlldə tərtib qədər sabit olur.
- Dəyişənlərinə ayrılan tənlik: dy/dx = f(x)g(y) ⇒ ∫ dy/g(y) = ∫ f(x) dx.
- Artım və parçalanma: N′ = kN ⇒ N = N₀eᵏᵗ; yarımparçalanma dövrü T = ln 2/|k|; soyuma: T(t) = Tₘ + (T₀ − Tₘ)e⁻ᵏᵗ.
- y′ + p y = q: tənliyi μ = e^(∫ p dx)-ə vur, sonra (μy)′ = μq.
- ay″ + by′ + cy = 0: ar² + br + c = 0 tənliyini həll et; D > 0, D = 0, D < 0 halları eksponentlər, (C₁ + C₂x)eʳˣ və ya rəqslər verir.