Diferensial tənliklər

Adi diferensial tənlik və onun tərtibi, dəyişənlərinə ayrılan tənliklər, birtərtibli xətti tənliklər və inteqrallayıcı vuruq, eksponensial artım, azalma və soyuma, sabit əmsallı ikitərtibli tənliklər və harmonik rəqslər.

  • Universitet
  • 35 dəq
  • 10 sual
  • 92 dərsdən 85-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Diferensial tənliyin tərtibini müəyyən etmək və həlli yerinə yazmaqla yoxlamaq
  • Dəyişənlərinə ayrılan və birtərtibli xətti tənlikləri həll etmək
  • Artım, radioaktiv parçalanma və soyuma məsələlərini modelləşdirmək
  • Sabit əmsallı ikitərtibli tənlikləri xarakteristik tənlik vasitəsilə həll etmək

Çay soyuyur, bakteriya koloniyası böyüyür, radioaktiv atomlar parçalanır, yaydan asılmış yük rəqs edir. Bu proseslərin qanunları kəmiyyətin özünü deyil, onun nə qədər sürətlə dəyişdiyini bildirir: «soyuma sürəti temperatur fərqi ilə mütənasibdir», «qüvvə yükü yerdəyişmə ilə mütənasib olaraq geri çəkir». Naməlum funksiyanı onun törəmələri ilə birlikdə əhatə edən tənlik diferensial tənlikdir; onu həll etmək dəyişmə qanununa əsasən gələcəyi proqnozlaşdırmaq deməkdir.

Diferensial tənlik nədir?

Adi diferensial tənlikTərif

Naməlum y(x) funksiyasını onun törəmələri ilə əlaqələndirən tənlik: F(x, y, y′, …, y⁽ⁿ⁾) = 0. Tənliyə daxil olan ən yüksək törəmənin tərtibi tənliyin tərtibidir. Tənliyi eyniliyə çevirən funksiya onun həllidir. n-tərtibli tənliyin ümumi həllində n ixtiyari sabit olur; başlanğıc şərtlər (Koşi məsələsi) onların arasından bir xüsusi həlli seçir.

y′ = 2x birtərtibli tənlikdir; inteqrallasaq, y = x² + C alınır — bütöv parabolalar ailəsi. y(0) = 1 şərti bu ailədən bir parabolanı seçir: y = x² + 1. y″ + y = 0 isə ikitərtibli tənlikdir; onun ümumi həlli y = C₁ cos x + C₂ sin x iki sabitdən asılıdır.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Dəyişənlərinə ayrılan tənliklər

dy/dx = f(x) · g(y) ⇒ ∫ dy / g(y) = ∫ f(x) dxdy/dx = f(x) · g(y) ⇒ ∫ dy / g(y) = ∫ f(x) dx

Burada

f(x)
yalnız x-dən asılı vuruq
g(y)
yalnız y-dən asılı vuruq, g(y) ≠ 0

y olan hər şeyi sola, x olan hər şeyi sağa keçir və hər iki tərəfi inteqralla.

Dəyişənləri ayırırıq

Məsələ

a) dy/dx = x · y, y(0) = 2 məsələsini həll et.
b) dy/dx = −x/y tənliyinin ümumi həllini tap.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

a) dy/y = x dx ⇒ ln|y| = x²/2 + C₀ ⇒ y = C · e^(x²/2).
y(0) = C = 2 ⇒ y = 2e^(x²/2).
Yoxlama: y′ = 2e^(x²/2) · x = x · y ✓.
b) y dy = −x dx ⇒ y²/2 = −x²/2 + C₀ ⇒ x² + y² = C: həllər mərkəzi koordinat başlanğıcında olan çevrələrdir (törəmə dərsindəki y′ = −x/y ilə müqayisə et).

Eksponensial artım, parçalanma və soyuma

dN/dt = k · N ⇒ N(t) = N₀ · eᵏᵗdN/dt = k · N ⇒ N(t) = N₀ · eᵏᵗ

Burada

N₀
başlanğıc miqdar (t = 0)
k
sürət sabiti, 1/zaman: k > 0 — artım, k < 0 — azalma
t
zaman

Artım sürəti miqdarın özü ilə mütənasibdir. Yarımparçalanma dövrü (k < 0): T = ln 2 / |k|; ikiqat artma müddəti (k > 0): T = ln 2 / k.

Radiokarbon

Məsələ

Karbon-14-ün yarımparçalanma dövrü təxminən 5730 ildir. 11 460 ildən sonra onun hansı hissəsi qalır? Bəs 1000 ildən sonra?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

k = −ln 2 / T olduğundan eᵏᵗ = 2^(−t/T), yəni N(t) = N₀ · (1/2)^(t/T).
11 460 = 2 · 5730 il — iki yarımparçalanma dövrü, deməli, 1/4 hissə qalır.
1000 il: (1/2)^(1000/5730) = 2^(−0,1745) ≈ 0,886, yəni təxminən 88,6%.
Radiokarbon üsulu bu hesablamanı tərsinə aparır: ölçülmüş hissəyə görə t tapılır.
dT/dt = −k (T − Tₘ) ⇒ T(t) = Tₘ + (T₀ − Tₘ) · e⁻ᵏᵗdT/dt = −k (T − Tₘ) ⇒ T(t) = Tₘ + (T₀ − Tₘ) · e⁻ᵏᵗ

Burada

Tₘ
ətraf mühitin (otağın) temperaturu
T₀
başlanğıc temperatur
k
soyuma sabiti, k > 0

Nyutonun soyuma qanunu: temperatur fərqi eksponensial olaraq azalır.

Bir fincan çay

Məsələ

90 °C-lik çay 20 °C olan otağa qoyulub. 5 dəqiqədən sonra onun temperaturu 60 °C olur. Çay nə vaxt 40 °C-yə qədər soyuyacaq?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

T(t) = 20 + 70e⁻ᵏᵗ.
60 = 20 + 70e⁻⁵ᵏ ⇒ e⁻⁵ᵏ = 4/7 ⇒ k = ln(7/4)/5 ≈ 0,112 dəq⁻¹.
40 = 20 + 70e⁻ᵏᵗ ⇒ e⁻ᵏᵗ = 2/7 ⇒ t = ln 3,5 / k = 5 · ln 3,5 / ln 1,75 ≈ 11,2 dəq.
Məntiq yoxlaması: ilk 30 dərəcə 5 dəqiqə çəkdi, növbəti 20 dərəcə təxminən 6 dəqiqə çəkir — fərq azaldıqca soyuma yavaşıyır.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
N(t) = C · eᵏᵗ (üfüqi ox zaman t-dir). k > 0 — artım, əyri getdikcə dikləşir; k < 0 — 0-a doğru azalma; k = 0 — heç nə dəyişmir. C — t = 0 anındakı qiymətdir.

Birtərtibli xətti tənliklər

y′ + p(x) · y = q(x)μ(x) = e^(∫ p(x) dx)y = (1/μ) · (∫ μ · q dx + C)y′ + p(x) · y = q(x)μ(x) = e^(∫ p(x) dx)y = (1/μ) · (∫ μ · q dx + C)

Burada

p(x), q(x)
verilmiş funksiyalar
μ(x)
inteqrallayıcı vuruq

μ-yə vurduqda sol tərəf hasilin törəməsinə çevrilir: (μ · y)′ = μ · q.

Niyə işləyir? μ = e^(∫ p dx) olduqda μ′ = p · μ. Onda tənliyi μ-yə vurduqda sol tərəf μy′ + μ′y olur — bu isə hasil qaydasına görə məhz (μ · y)′-dir. Deməli, bir dəfə inteqrallamaq kifayətdir.

İnteqrallayıcı vuruq iş başında

Məsələ

y′ + y = x, y(0) = 1 məsələsini həll et.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

p(x) = 1, deməli, μ = eˣ.
(eˣ · y)′ = x eˣ ⇒ eˣ · y = ∫ x eˣ dx = x eˣ − eˣ + C (hissə-hissə inteqrallama).
y = x − 1 + C e⁻ˣ.
y(0) = −1 + C = 1 ⇒ C = 2: y = x − 1 + 2e⁻ˣ.
Yoxlama: y′ = 1 − 2e⁻ˣ, y′ + y = 1 − 2e⁻ˣ + x − 1 + 2e⁻ˣ = x ✓. Böyük x-lərdə 2e⁻ˣ həddi sönür və y ≈ x − 1.

Sabit əmsallı ikitərtibli xətti tənliklər

a · y″ + b · y′ + c · y = 0, y = eʳˣ ⇒ a · r² + b · r + c = 0

Burada

a, b, c
sabit əmsallar, a ≠ 0
r
xarakteristik tənliyin kökü

y = eʳˣ yerinə yazıldıqda diferensial tənlik kvadrat tənliyə — xarakteristik tənliyə çevrilir.

D = b² − 4acKöklərÜmumi həll
D > 0həqiqi r₁ ≠ r₂y = C₁e^(r₁x) + C₂e^(r₂x)
D = 0təkrarlanan kök r₁ = r₂ = ry = (C₁ + C₂x) eʳˣ
D < 0kompleks r = α ± βiy = eᵅˣ (C₁ cos βx + C₂ sin βx)
Xarakteristik tənliyin diskriminantına görə üç hal.

Üç hal — üç nümunə

Məsələ

a) y″ − 5y′ + 6y = 0
b) y″ + 4y′ + 4y = 0
c) y″ + 2y′ + 5y = 0, y(0) = 1, y′(0) = 0

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

a) r² − 5r + 6 = 0 ⇒ r = 2, r = 3: y = C₁e²ˣ + C₂e³ˣ.
b) r² + 4r + 4 = (r + 2)² = 0 ⇒ r = −2 (iki qat kök): y = (C₁ + C₂x)e⁻²ˣ.
c) r² + 2r + 5 = 0, D = 4 − 20 = −16 ⇒ r = −1 ± 2i: y = e⁻ˣ(C₁ cos 2x + C₂ sin 2x).
y(0) = C₁ = 1; y′(0) = −C₁ + 2C₂ = 0 ⇒ C₂ = 1/2.
y = e⁻ˣ(cos 2x + (1/2) sin 2x) — sönən rəqs.

Harmonik rəqqas. Sərtliyi k olan yaydan asılmış m kütləli yük üçün Nyutonun ikinci qanunu m · x″ = −k · x verir, yəni ω = √(k/m) olmaqla x″ + ω²x = 0. Xarakteristik köklər r = ±iω-dır (α = 0 olan D < 0 halı), buna görə x(t) = A cos(ωt + φ) — harmonik rəqs. Kiçik bucaqlarda riyazi rəqqas da eyni tənliyə tabedir: θ″ + (g/L)θ = 0, çünki sin θ ≈ θ (sıralar dərsini xatırla!).

x″ + ω² x = 0 ⇒ x(t) = A cos(ωt + φ)ω = √(k/m)T = 2π/ω = 2π √(m/k)x″ + ω² x = 0 ⇒ x(t) = A cos(ωt + φ)ω = √(k/m)T = 2π/ω = 2π √(m/k)

Burada

A
amplitud, m
φ
başlanğıc faza, rad
ω
dairəvi (bucaq) tezlik, rad/s
T
rəqs periodu, s
m, k
kütlə (kq) və yayın sərtliyi (N/m)

Harmonik rəqslər: period amplituddan asılı deyil.

Yaydan asılmış yük

Məsələ

Kütləsi m = 0,5 kq olan yük sərtliyi k = 50 N/m olan yaydan asılıb. Yükü 5 sm dartıb sükunətdən buraxırlar. ω, T və x(t)-ni tap.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

ω = √(50/0,5) = √100 = 10 rad/s.
T = 2π/10 ≈ 0,63 s.
Başlanğıc şərtlər: x(0) = 0,05 m, x′(0) = 0 ⇒ A = 0,05 m, φ = 0: x(t) = 0,05 cos 10t (m).
Yoxlama: x″ = −5 cos 10t = −100 · x ✓.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Sönən rəqs x(t) = A e^(−bt) cos ωt (sürtünmə kiçik olduqda m · x″ + c · x′ + k · x = 0 tənliyinin həlli) və onun zərfi A e^(−bt). b = 0 — sönməyən harmonik rəqs; b-ni artır — rəqslər daha tez sönür.

Yadda saxla

  • Diferensial tənlik funksiyanı onun törəmələri ilə əlaqələndirir; tərtib — ən yüksək törəmədir, ümumi həlldə tərtib qədər sabit olur.
  • Dəyişənlərinə ayrılan tənlik: dy/dx = f(x)g(y) ⇒ ∫ dy/g(y) = ∫ f(x) dx.
  • Artım və parçalanma: N′ = kN ⇒ N = N₀eᵏᵗ; yarımparçalanma dövrü T = ln 2/|k|; soyuma: T(t) = Tₘ + (T₀ − Tₘ)e⁻ᵏᵗ.
  • y′ + p y = q: tənliyi μ = e^(∫ p dx)-ə vur, sonra (μy)′ = μq.
  • ay″ + by′ + cy = 0: ar² + br + c = 0 tənliyini həll et; D > 0, D = 0, D < 0 halları eksponentlər, (C₁ + C₂x)eʳˣ və ya rəqslər verir.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 10

Sual 1 / 10. y′ + (2/x) · y = 1 (x > 0) tənliyi üçün inteqrallayıcı vuruq hansıdır?