İnteqral və əyrixətli trapesiyanın sahəsi

Əyrixətli trapesiya və onun sahəsi, müəyyən inteqral və Nyuton–Leybnis düsturu, inteqralın xassələri və parametrli tapşırıqlar, əyrilərlə hüdudlanmış fiqurların sahəsi, sürətə görə yol və dəyişən qüvvənin işi — DİM-in qapalı, kodlaşdırılan və yazılı tapşırıqları ilə.

  • 11-ci sinif
  • 25 dəq
  • 12 sual
  • 92 dərsdən 78-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Əyrixətli trapesiyanı tanımaq və onun sahəsini Nyuton–Leybnis düsturu ilə hesablamaq
  • Müəyyən inteqralı hesablamaq, onun xassələrindən və parametrli bərabərliklərdən istifadə etmək
  • Əyrilər və düz xətlərlə hüdudlanmış fiqurun sahəsini tapmaq: kəsişmə nöqtələri, «yuxarıdakı çıx aşağıdakı», işarəsini dəyişən funksiya
  • Sürətə görə yolu və yerdəyişməni, dəyişən qüvvənin işini inteqralla hesablamaq

Leylanın ailəsinin bağı bir tərəfdən düz hasarla, digər tərəfdən çayın əyri sahili ilə hüdudlanıb. Düzbucaqlının, üçbucağın, trapesiyanın sahəsini tapmağı bilirik, bəs bir tərəfi əyri olan fiqurun sahəsi necə tapılır? Bu suala Arximed hələ eramızdan əvvəl III əsrdə parabolik seqment üçün cavab vermişdi, ümumi üsulu isə XVII əsrdə Nyuton və Leybnis tapdılar: sahə ibtidai funksiyanın köməyi ilə hesablanır. «İbtidai funksiya» dərsində öyrəndiklərimiz burada gözlənilməz həndəsi məna qazanır. DİM-də bu, «İbtidai funksiya və inteqral» mövzusudur: məsələn, 2026-cı ildə I qrupun qəbul imtahanında iki parabola ilə hüdudlanmış fiqurun sahəsi soruşulmuşdu.

Əyrixətli trapesiya və onun sahəsi

Əyrixətli trapesiyaTərif

[a; b] parçasında kəsilməz və mənfi olmayan f funksiyasının qrafiki, x = a və x = b düz xətləri və Ox oxu ilə hüdudlanmış fiqur əyrixətli trapesiya adlanır. Onun üç tərəfi düz, dördüncü tərəfi isə əyridir.

Oxyaby = f(x)S
Əyrixətli trapesiya: yuxarıdan y = f(x), yanlardan x = a və x = b, aşağıdan Ox.

Sahəni necə tapaq? a-dan x-ə qədər olan hissənin sahəsini S(x) ilə işarə edək. x bir az, Δx qədər artanda sahəyə nazik bir zolaq əlavə olunur. Zolaq demək olar ki, eni Δx, hündürlüyü f(x) olan düzbucaqlıdır: S(x + Δx) − S(x) ≈ f(x) · Δx. Deməli, ΔS/Δx ≈ f(x), Δx → 0 olduqda isə S′(x) = f(x). Bu, əla xəbərdir: sahə funksiyası f-in ibtidaisidir! S(a) = 0 olduğundan S(x) = F(x) − F(a), burada F — f-in istənilən ibtidaisidir. x = b götürsək, bütün trapesiyanın sahəsini alırıq.

Sadə izah

Fiquru soldan sağa rəng valiki ilə boyadığını təsəvvür et. Valik x nöqtəsində olanda boyanmış sahə fiqurun oradakı hündürlüyü f(x) qədər sürətlə artır: hündür yerdə hər addım çox boya, alçaq yerdə az boya tələb edir. Artım sürəti f olan funksiya elə f-in ibtidaisidir — deməli, sahə ibtidai funksiya ilə hesablanır. Tanış fiqurda yoxlayaq: [0; 3] parçasında y = 2x altında katetləri 3 və 6 olan üçbucaq var, sahəsi ½ · 3 · 6 = 9. İbtidai x² də eyni cavabı verir: 3² − 0² = 9.

Dərindən

Nə üçün məhz S′(x) = f(x)? m və M f-in [x; x + Δx] parçasındakı ən kiçik və ən böyük qiymətləri olsun. Əlavə olunan zolaq iki düzbucaqlının arasındadır: m · Δx ≤ S(x + Δx) − S(x) ≤ M · Δx, yəni m ≤ ΔS/Δx ≤ M. Δx → 0 olduqda f kəsilməz olduğu üçün həm m, həm də M f(x)-ə yaxınlaşır, onların arasında «sıxılmış» nisbət də eyni limitə gedir. Bu, analizin əsas teoremidir: o, riyazi analizin iki əsas məsələsini — toxunanları (törəmə) və sahələri (inteqral) — birləşdirir.

S = F(b) − F(a)

Burada

S
əyrixətli trapesiyanın sahəsi
F
f-in istənilən ibtidaisi (F′ = f)
a, b
parçanın ucları (a < b)

Əyrixətli trapesiyanın sahəsi ibtidai funksiyanın b və a nöqtələrindəki qiymətlərinin fərqinə bərabərdir.

İlk sahələr

Məsələ

Əyrixətli trapesiyanın sahəsini tap:
1) y = x², x = 0, x = 3, y = 0;
2) y = cos x, x = 0, x = π/2, y = 0;
3) y = 1/x, x = 1, x = 4, y = 0.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) F(x) = x³/3: S = 27/3 − 0 = 9.
2) F(x) = sin x: S = sin(π/2) − sin 0 = 1.
3) F(x) = ln x: S = ln 4 − ln 1 = ln 4 ≈ 1,39.
Üçündə də f parçada mənfi deyil, ona görə fiqur həqiqətən əyrixətli trapesiyadır.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Müəyyən inteqral. Nyuton–Leybnis düsturu

Sahəyə başqa yoldan da yaxınlaşmaq olar. [a; b] parçasını eni Δx = (b − a)/n olan n bərabər hissəyə bölək və hər hissədə hündürlüyü f(xᵢ) olan düzbucaqlı quraq. Onların sahələrinin cəmi f(x₁)Δx + f(x₂)Δx + … + f(xₙ)Δx inteqral cəmi adlanır və fiqurun sahəsinə təxminən bərabərdir. n artdıqca düzbucaqlılar daralır və cəm sahəyə yaxınlaşır. y = x² üçün [0; 3] parçasında (hündürlük — hər hissənin sağ ucunda):

Sadə izah

Fiquru çörək dilimləri kimi nazik şaquli zolaqlara kəs. Hər dilim demək olar ki, düzbucaqlıdır, sahəsi «en × hündürlük»dür. Dilimləri topla — təxmini sahə alınır; dilimlər nə qədər nazik olsa, nəticə o qədər dəqiqdir. [0; 3] parçasında y = x² üçün eni 1 olan üç dilim (hündürlükləri sağ kənarlarda: 1, 4, 9) 1 + 4 + 9 = 14 verir — çox alınır, çünki düzbucaqlıların üstü əyridən yuxarı çıxır. Dilimlər çoxaldıqca və nazikləşdikcə cəm 9-a yaxınlaşır:

n3630300
İnteqral cəmi1411,3759,4559,045
Cəmlər 9-a yaxınlaşır — yuxarıda S = F(b) − F(a) düsturu ilə tapdığımız sahəyə.
Dərindən
Sₙ = (3/n) · ((3/n)² + (2 · 3/n)² + … + (n · 3/n)²) = 9(n + 1)(2n + 1) / (2n²)Sₙ = (3/n) · ((3/n)² + (2 · 3/n)² + … + (n · 3/n)²) = 9(n + 1)(2n + 1) / (2n²)

Cədvəldəki cəmləri dəqiq hesablamaq olar: 1² + 2² + … + n² = n(n + 1)(2n + 1)/6 düsturu ilə Sₙ = 27/n³ · n(n + 1)(2n + 1)/6. n = 3 olduqda 9 · 4 · 7/18 = 14, n = 300 olduqda təxminən 9,045 alınır, n → ∞ olduqda isə (n + 1)(2n + 1)/(2n²) kəsri 1-ə yaxınlaşır və limit 9-dur. Arximed parabolik seqmentin sahəsini e. ə. III əsrdə buna bənzər cəmlə tapmışdı.

Müəyyən inteqralTərif

n → ∞ olduqda inteqral cəmlərinin limiti f funksiyasının [a; b] parçasında müəyyən inteqralı adlanır və ∫ₐᵇ f(x) dx kimi yazılır (oxunur: «a-dan b-yə qədər f(x) dx-dən inteqral»). a — inteqralın aşağı sərhədi, b — yuxarı sərhədidir. ∫ işarəsi Leybnisin uzadılmış S hərfidir — latınca summa (cəm) sözündən.

∫ₐᵇ f(x) dx = F(x)|ₐᵇ = F(b) − F(a)

Burada

F
f-in istənilən ibtidaisi
F(x)|ₐᵇ
«F-in a-dan b-yə qədər artımı» yazılışı, yəni F(b) − F(a)

Nyuton–Leybnis düsturu inteqral cəmlərinin limitini ibtidai funksiya ilə bağlayır. C lazım deyil: (F(b) + C) − (F(a) + C) = F(b) − F(a).

  1. 1. İbtidai

    İnteqralaltı funksiyanın hər hansı bir ibtidaisini tap (C yazmırıq).

  2. 2. Sərhədləri yerinə yaz

    Əvvəlcə yuxarı sərhədi, sonra aşağı sərhədi F-də yerinə yaz.

  3. 3. Çıx

    «Yuxarıdakı çıx aşağıdakı»: F(b) − F(a). F(a) mənfi olarsa, mötərizəni unutma.

Sadə izah

Addım-addım və C nə üçün lazım deyil

Məsələ

Hesablayın: ∫₁³ 2x dx.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) 2x-in ibtidaisi x²-dir.
2) Əvvəlcə yuxarı sərhədi, sonra aşağı sərhədi qoyuruq: 3² = 9 və 1² = 1.
3) Çıxırıq: 9 − 1 = 8.
x² + 5 ibtidaisini götürsəydik, 14 − 6 = 8 alardıq — eyni ədəd, C buna görə yazılmır.
Yoxlama: y = 2x altında 1-dən 3-ə qədər adi trapesiya var, oturacaqları 2 və 6, hündürlüyü 2: (2 + 6)/2 · 2 = 8.

Nyuton–Leybnis düsturu: çoxhədlilər və köklər

Məsələ

Hesabla:
1) ∫₁³ (2x + 1) dx;
2) ∫₋₁² x² dx;
3) ∫₁⁴ dx/√x.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) (x² + x)|₁³ = (9 + 3) − (1 + 1) = 12 − 2 = 10.
2) (x³/3)|₋₁² = 8/3 − (−1/3) = 9/3 = 3. Diqqət: aşağı sərhəddə F(−1) = −1/3 mənfidir, onu çıxanda işarə dəyişir.
3) 1/√x = x^(−1/2), ibtidai 2√x: 2√x|₁⁴ = 2 · 2 − 2 · 1 = 2.

Nyuton–Leybnis düsturu: triqonometriya və eˣ

Məsələ

Hesabla:
1) ∫₀^(π/4) dx/cos²x;
2) ∫₀¹ e^(2x) dx;
3) ∫₀^(π/6) sin 3x dx.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) tg x|₀^(π/4) = tg(π/4) − tg 0 = 1 − 0 = 1.
2) (e^(2x)/2)|₀¹ = e²/2 − 1/2 = (e² − 1)/2 ≈ 3,19.
3) (−cos 3x / 3)|₀^(π/6) = −cos(π/2)/3 − (−cos 0 / 3) = 0 + 1/3 = 1/3.

Müəyyən inteqralın xassələri və parametrli tapşırıqlar

∫ₐᵃ f(x) dx = 0∫ₘⁿ f(x) dx = −∫ₙᵐ f(x) dx∫ₐᵇ f(x) dx = ∫ₐᵏ f(x) dx + ∫ₖᵇ f(x) dx

Burada

m, n
istənilən iki sərhəd; ikinci inteqralda onların yeri dəyişdirilib
k
a ilə b arasındakı nöqtə

Sərhədlər eyni olduqda inteqral 0-dır; sərhədlərin yeri dəyişəndə inteqral işarəsini dəyişir; parça hissələrə bölünəndə inteqrallar toplanır (additivlik). Cəm və sabit vuruq qaydaları da ibtidaidə olduğu kimidir.

∫₋ₐᵃ f(x) dx = 0 (f tək)∫₋ₐᵃ f(x) dx = 2∫₀ᵃ f(x) dx (f cüt)

Burada

[−a; a]
0-a nəzərən simmetrik parça

Tək funksiyanın qrafiki koordinat başlanğıcına nəzərən simmetrikdir — sağdakı və soldakı hissələr bir-birini «yeyir». Cüt funksiyada iki yarı bərabərdir.

Xassələri tətbiq edirik

Məsələ

Hesabla:
1) ∫₋₂² (x³ − 5x) dx;
2) ∫₋₁¹ (x⁴ + x³) dx;
3) ∫₀³ |x − 1| dx;
4) ∫₃¹ 2x dx.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) x³ − 5x tək funksiyadır, parça simmetrikdir: inteqral 0-dır, hesablamağa ehtiyac yoxdur.
2) x³ tək hissədir və 0 verir; x⁴ cütdür: 2∫₀¹ x⁴ dx = 2 · 1/5 = 2/5 = 0,4.
3) x = 1 nöqtəsində modulun daxili işarəsini dəyişir, ona görə parçanı bölürük: ∫₀¹ (1 − x) dx + ∫₁³ (x − 1) dx = 1/2 + 2 = 2,5.
4) Sərhədlər «tərsdir»: ∫₃¹ 2x dx = −∫₁³ 2x dx = −(9 − 1) = −8.
Dərindən

Hesablamadan qiymətləndirmək və orta qiymət

Məsələ

1) İsbat edin: 1 ≤ ∫₀¹ e^(x²) dx ≤ e. 2) sin x funksiyasının [0; π] parçasında orta qiymətini tapın.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) [0; 1]-də 0 ≤ x² ≤ 1, ona görə 1 ≤ e^(x²) ≤ e. Uzunluğu 1 olan parçada inteqrallasaq, bərabərsizliklər qalır: 1 ≤ ∫₀¹ e^(x²) dx ≤ e. Dəqiq qiymət (≈ 1,463) elementar funksiyalarla yazılmır: e^(x²)-in elementar ibtidaisi yoxdur, Nyuton–Leybnis düsturu burada kömək etmir — yalnız ədədi üsullar.
2) Orta qiymət (1/(b − a)) · ∫ₐᵇ f(x) dx-dir: (1/π) · (−cos x)|₀^π = 2/π ≈ 0,637. Bu, [0; π] üzərində sinusun tağı altındakı sahə qədər sahəsi olan düzbucaqlının hündürlüyüdür.

Parametrli tapşırıqlar. Sərhəddə və ya inteqralaltı funksiyada hərf olarsa, Nyuton–Leybnis düsturu inteqralı bu hərfin ifadəsinə çevirir. İnteqralı verilmiş ədədə bərabərləşdirib tənlik alırıq. Sonda şərti (məsələn, a > 0 və ya a-nın verilmiş aralıqda olması) yoxlamaq vacibdir — artıq köklər məhz burada atılır.

İnteqral parametrlə

Məsələ

1) ∫₀ᵃ (2x − 1) dx = 6, a > 0. a-nı tap.
2) ∫₁ᵇ 3x² dx = 26. b-ni tap.
3) ∫₀ᵃ cos x dx = 1/2, 0 < a < π/2. a-nı tap.
4) ∫₁ᵃ dx/x = 2, a > 1. a-nı tap.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) (x² − x)|₀ᵃ = a² − a = 6 ⇒ a² − a − 6 = 0 ⇒ a = 3 və ya a = −2. a > 0 şərtinə görə a = 3.
2) x³|₁ᵇ = b³ − 1 = 26 ⇒ b³ = 27 ⇒ b = 3.
3) sin x|₀ᵃ = sin a = 1/2; (0; π/2) aralığında a = π/6.
4) ln x|₁ᵃ = ln a = 2 ⇒ a = e² ≈ 7,39.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
y = 3x² əyrisinin altında 1-dən b-yə qədər olan sahə rənglənib, ∫ ≈ dəyəri isə ∫₁ᵇ 3x² dx = b³ − 1 inteqralıdır. b sürgüsünü elə qoy ki, inteqral 26 olsun — b = 3 alınacaq, yuxarıdakı 2-ci tapşırıqda olduğu kimi.

DİM üslubunda: kodlaşdırılan tapşırıq

Məsələ

k-nın hansı qiymətində ∫₀² (kx + 1) dx = 8 bərabərliyi doğrudur?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

(kx²/2 + x)|₀² = 2k + 2 − 0 = 2k + 2.
2k + 2 = 8 ⇒ k = 3.
Cavab: 3.

Əyrilərlə hüdudlanmış fiqurların sahəsi

İnteqral həmişə sahə deyil: f < 0 olan yerdə hər inteqral cəmi f(xᵢ)Δx mənfidir, ona görə Ox oxundan aşağıdakı hissə inteqrala «mənfi sahə» kimi daxil olur. Sahə isə həmişə müsbətdir. Buna görə dörd halı ayırırıq: 1) [a; b]-də f ≥ 0 — S = ∫ₐᵇ f(x) dx; 2) f ≤ 0 — S = −∫ₐᵇ f(x) dx; 3) f işarəsini dəyişir — parçanı f-in sıfırlarında bölür və hissələrin sahələrini toplayırıq; 4) fiqur iki xətt arasındadır — yuxarıdakı funksiyadan aşağıdakını çıxıb inteqrallayırıq. Sonuncu düstur fiqurun Ox oxuna nəzərən harada yerləşməsindən asılı deyil: hər iki qrafiki eyni qədər yuxarı qaldırsaq, fərq dəyişməz.

Sadə izah

İnteqral bank hesabı kimi sayır: Ox oxundan yuxarıdakı hissələr mədaxil (+), aşağıdakılar məxaricdir (−). Sahə isə həmişə müsbətdir. Nümunə: [−1; 1] parçasında y = x. Oxdan yuxarıda sahəsi ½ olan üçbucaq, aşağıda da sahəsi ½ olan üçbucaq var. İnteqral ½ − ½ = 0-dır, sahə isə ½ + ½ = 1. Deməli, qrafik oxdan aşağı düşən yerdə inteqralı mənfi işarə ilə götürürük. İki əyri arasındakı fiqurda isə hər x üçün «yuxarı əyrinin hündürlüyü çıx aşağı əyrinin hündürlüyü» fərqini düşün və bu fərqi inteqralla.

S = ∫ₐᵇ (f(x) − g(x)) dxf(x) ≥ g(x)

Burada

f(x)
yuxarıdakı xətt
g(x)
aşağıdakı xətt (Ox oxu üçün g(x) = 0)
a, b
adətən xətlərin kəsişmə nöqtələrinin absisləri

İki xətt arasındakı fiqurun sahəsi: «yuxarıdakı çıx aşağıdakı».

  1. 1. Eskiz

    Xətləri təxmini çək: fiqurun harada olduğunu gör.

  2. 2. Kəsişmə nöqtələri

    f(x) = g(x) tənliyini həll et; köklər inteqralın sərhədləridir (sərhəd şərtdə verilməyibsə).

  3. 3. Hansı yuxarıdadır

    Kəsişmə nöqtələri arasında bir test nöqtəsi götür və iki funksiyanın qiymətini müqayisə et.

  4. 4. İnteqralla

    S = ∫ₐᵇ (yuxarıdakı − aşağıdakı) dx və Nyuton–Leybnis düsturu.

  5. 5. Yoxla

    Sahə müsbət olmalıdır və eskizə uyğun gəlməlidir; vahid — kvadrat vahid.

Əyri və Ox oxu

Məsələ

Xətlərlə hüdudlanmış fiqurun sahəsini tap:
1) y = 9 − x² və y = 0;
2) y = x² − 4x + 3 və y = 0;
3) y = x³, y = 0, x = −1, x = 2.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) 9 − x² = 0 ⇒ x = ±3; arada parabola Ox-dan yuxarıdadır. Funksiya cütdür: S = 2∫₀³ (9 − x²) dx = 2(9x − x³/3)|₀³ = 2(27 − 9) = 36.
2) x² − 4x + 3 = 0 ⇒ x = 1, x = 3; arada parabola Ox-dan aşağıdadır (x = 2: 4 − 8 + 3 = −1 < 0).
∫₁³ (x² − 4x + 3) dx = (x³/3 − 2x² + 3x)|₁³ = 0 − 4/3 = −4/3, ona görə S = 4/3.
3) [−1; 0]-da x³ ≤ 0, [0; 2]-də x³ ≥ 0 — parçanı 0-da bölürük.
S = −∫₋₁⁰ x³ dx + ∫₀² x³ dx = 1/4 + 4 = 17/4 = 4,25.
Tələ: ∫₋₁² x³ dx = 15/4 — bu, sahə deyil, çünki soldakı hissə çıxılıb.

İki xətt arasındakı fiqur

Məsələ

Xətlərlə hüdudlanmış fiqurun sahəsini tap:
1) y = x² və y = x + 2;
2) y = √x və y = x/2.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) x² = x + 2 ⇒ x² − x − 2 = 0 ⇒ x = −1, x = 2. Test nöqtəsi x = 0: düz xətt 2, parabola 0 — düz xətt yuxarıdadır.
S = ∫₋₁² (x + 2 − x²) dx = (x²/2 + 2x − x³/3)|₋₁² = (2 + 4 − 8/3) − (1/2 − 2 + 1/3) = 10/3 + 7/6 = 9/2 = 4,5.
2) √x = x/2 ⇒ x = x²/4 ⇒ x = 0, x = 4. x = 1: √1 = 1 > 1/2 — yuxarıda √x-dir.
S = ∫₀⁴ (√x − x/2) dx = ((2/3)x√x − x²/4)|₀⁴ = 16/3 − 4 = 4/3.

DİM üslubunda: qapalı tapşırıq

Məsələ

y = x² + 1 və y = 3 − x² xətləri ilə hüdudlanmış fiqurun sahəsini tapın.
A) 4/3 B) 8/3 C) 2 D) 16/3 E) 4

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

x² + 1 = 3 − x² ⇒ 2x² = 2 ⇒ x = ±1. x = 0: 3 > 1, yuxarıda y = 3 − x²-dir.
S = ∫₋₁¹ ((3 − x²) − (x² + 1)) dx = ∫₋₁¹ (2 − 2x²) dx = 2(2x − 2x³/3)|₀¹ = 2 · 4/3 = 8/3.
Cavab: B. (4/3 — cütlükdən istifadə edib 2-yə vurmağı unutmaq, 16/3 — fərqi səhv hesablamaqdır.)
Dərindən

Asan yol nə üçün işləyir? İki funksiyanın fərqi kökləri x₁ və x₂ olan kvadrat üçhədlidir: a(x − x₁)(x − x₂). t = x − x₁ və h = x₂ − x₁ götürsək (fiquru sola sürüşdürmək sahəni dəyişmir): ∫₀ʰ t(t − h) dt = h³/3 − h · h²/2 = −h³/6. Deməli, sahə |a| · h³/6-dır. Arximed bunu həndəsi dillə demişdi: parabolik seqmentin sahəsi eyni oturacaqlı və təpəsi toxunanın vətərə paralel olduğu nöqtədə olan üçbucağın sahəsinin 4/3-ünə bərabərdir. y = x² və y = x + 2 üçün bu üçbucağın təpələri (−1; 1), (2; 4), (1/2; 1/4), sahəsi 27/8-dir və 4/3 · 27/8 = 9/2 = 4,5.

Oxy4(4; 8)y = 2xy = 6x − x²S
Yazılı tapşırığın şəkli: ştrixlənmiş fiqurun sahəsini tapmaq lazımdır.

DİM üslubunda: yazılı tapşırıq (tam həll)

Məsələ

Şəkildə y = 6x − x² parabolası və y = 2x düz xətti təsvir olunub. Onlarla hüdudlanmış fiqurun (S) sahəsini tapın. Həllin bütün addımlarını yazın.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Həll.
1) Kəsişmə nöqtələri: 6x − x² = 2x ⇒ x² − 4x = 0 ⇒ x(x − 4) = 0 ⇒ x = 0 və x = 4. Nöqtələr: O(0; 0) və (4; 8).
2) Hansı xətt yuxarıdadır: x = 1 olduqda parabola 6 · 1 − 1 = 5, düz xətt 2 · 1 = 2 verir; 5 > 2, deməli, (0; 4) intervalında parabola yuxarıdadır.
3) Sahə: S = ∫₀⁴ ((6x − x²) − 2x) dx = ∫₀⁴ (4x − x²) dx.
4) Hesablama: (2x² − x³/3)|₀⁴ = 2 · 16 − 64/3 − 0 = 32 − 64/3 = 32/3.
5) Yoxlama: S = |−1| · 4³/6 = 64/6 = 32/3. ✓
Cavab: 32/3 = 10⅔ kv. vahid.
Yazılı tapşırıqda kəsişmə nöqtələrinin tapılması, yuxarıdakı xəttin əsaslandırılması, inteqralın düzgün qurulması və hesablama ayrıca addımlardır; bal hissə-hissə verildiyi üçün hər birini aydın yaz.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Yazılı tapşırığın fiquru interaktiv: y = 6x − x² və y = 2x arasındakı sahə 0-dan 4-ə qədər rənglənib. ∫ ≈ 10,67 dəyəri tapdığımız 32/3 ≈ 10,67 cavabı ilə üst-üstə düşür.

İnteqral fizikada: yol və iş

«İbtidai funksiya» dərsində gördük ki, koordinat sürətin ibtidaisidir: s′(t) = v(t). Nyuton–Leybnis düsturuna görə a-dan b-yə qədər zaman aralığında koordinatın dəyişməsi ∫ₐᵇ v(t) dt-dir. Sürət müsbətdirsə, bu, gedilən yoldur — v–t qrafiki altındakı sahə. Sürət işarəsini dəyişirsə, inteqral yalnız yerdəyişməni verir (geri gedilən hissə çıxılır), yol isə hissələrin modullarının cəmidir. Eyni fikir dəyişən qüvvənin işinə də aiddir: qüvvə sabit olanda A = F · s, dəyişəndə isə kiçik hissələrin işi toplanır və A = ∫ F(x) dx alınır.

Sadə izah

Sürət–zaman qrafikində sahə yoldur. Velosipedçi 4 s ərzində sabit 5 m/s sürətlə gedir: qrafikin altında 5 × 4 = 20 sahəli düzbucaqlı var və o, 20 m yol gedib. Sürət dəyişəndə fiqur əyri olur və onun sahəsi inteqralla tapılır. Sürət mənfi olanda cisim geri qayıdır: inteqral bu hissəni çıxır və yerdəyişməni verir (cisim başlanğıcdan nə qədər uzaqda qalıb), yol isə hər metri müsbət sayır. İş də belədir: qüvvə–yol qrafikinin altındakı sahədir.

s = ∫ₐᵇ v(t) dt (v(t) ≥ 0)A = ∫ₐᵇ F(x) dx

Burada

v(t)
sürət, m/s; a, b — başlanğıc və son anlar, s
F(x)
x nöqtəsində qüvvə, N; a, b — başlanğıc və son koordinat, m
s, A
yol (m) və iş (C)

Yol sürətin, iş qüvvənin inteqralıdır.

Yol, yerdəyişmə və iş

Məsələ

1) Nöqtənin sürəti v(t) = 4t − t² m/s. İlk 3 saniyədə gedilən yolu tap.
2) Sürət v(t) = 6 − 2t m/s. [0; 5] s aralığında yerdəyişməni və yolu tap.
3) F(x) = 3x² + 2 N qüvvəsi cismi x = 1 m-dən x = 3 m-ə qədər hərəkət etdirir. İşi tap.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) v(t) = t(4 − t) ≥ 0, 0 ≤ t ≤ 3 olduqda — nöqtə geri dönmür.
s = ∫₀³ (4t − t²) dt = (2t² − t³/3)|₀³ = 18 − 9 = 9 m.
2) t = 3 s anında v = 0, sonra v < 0 — nöqtə geri dönür.
Yerdəyişmə: ∫₀⁵ (6 − 2t) dt = (6t − t²)|₀⁵ = 30 − 25 = 5 m.
Yol: ∫₀³ (6 − 2t) dt = 9 m irəli, ∫₃⁵ (6 − 2t) dt = 5 − 9 = −4, yəni 4 m geri. Yol = 9 + 4 = 13 m.
3) A = ∫₁³ (3x² + 2) dx = (x³ + 2x)|₁³ = 33 − 3 = 30 C.
(Yay üçün F = kx, ona görə A = kx²/2: k = 200 N/m olan yayı 0,1 m dartmaq üçün A = 200 · 0,01/2 = 1 C.)
Dərindən
V = π ∫ₐᵇ f(x)² dx

Burada

V
əyrixətli trapesiyanın Ox oxu ətrafında fırlanmasından alınan cismin həcmi
f(x)
x nöqtəsindəki en kəsiyin — dairənin radiusu

Cismin en kəsikləri sahəsi π f(x)² olan dairələrdir; nazik «disklərin» həcmlərini toplayanda inteqral alınır. Konus (y = (r/h)x, 0 ≤ x ≤ h): V = π · r²/h² · h³/3 = πr²h/3. Kürə (y = √(r² − x²), −r ≤ x ≤ r): V = π(2r³ − 2r³/3) = 4πr³/3. Konusun və kürənin məktəb düsturları bir inteqraldan çıxır.

Kodlaşdırılan tapşırıqlar: cavabı ədədlə yaz
  1. 1.∫₀² 3x² dx =
  2. 2.∫₁ᵉ dx/x =
  3. 3.∫₀^(π/2) sin x dx =
  4. 4.∫₋₁¹ x⁵ dx =
  5. 5.y = 4 − x² və y = 0 ilə hüdudlanmış fiqurun sahəsi S =
  6. 6.∫₀ᵃ 2x dx = 9, a > 0 ⇒ a =

Yadda saxla

  • Əyrixətli trapesiyanın sahəsi (f ≥ 0): S = F(b) − F(a), çünki sahə funksiyası S(x) f-in ibtidaisidir.
  • Nyuton–Leybnis düsturu: ∫ₐᵇ f(x) dx = F(b) − F(a); müəyyən inteqral inteqral cəmlərinin limitidir, C isə lazım deyil.
  • Xassələr: sərhədlərin yeri dəyişəndə işarə dəyişir; parça bölünəndə inteqrallar toplanır; simmetrik parçada tək funksiyanın inteqralı 0, cüt funksiyanınkı 2∫₀ᵃ f(x) dx-dir.
  • Sahə həmişə müsbətdir: f < 0 olan hissədə inteqralın işarəsini dəyiş, funksiya işarəsini dəyişirsə, parçanı onun sıfırlarında böl.
  • İki xətt arasında: sərhədlər kəsişmə nöqtələridir, S = ∫ₐᵇ (yuxarıdakı − aşağıdakı) dx; parabola və düz xətt üçün S = |a|(x₂ − x₁)³/6.
  • Fizikada: yol s = ∫ v(t) dt (v ≥ 0), iş A = ∫ F(x) dx; sürət işarəsini dəyişirsə, inteqral yerdəyişmədir, yol isə hissələrin modullarının cəmidir.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 12

Sual 1 / 12. Nyuton–Leybnis düsturuna görə ∫ₐᵇ f(x) dx = ?