Ədədlər və əməllər

Başlanğıc

Natural ədədlər və əməllərin ardıcıllığı

Dərsə keç
aⁿ = a · a · … · a (n vuruq)

Burada

a
qüvvətin əsası
n
qüvvət üstü — ədədin neçə dəfə vurulduğunu göstərir

Məsələn, 2³ = 2 · 2 · 2 = 8 və 5² = 5 · 5 = 25.

Bölünmə əlamətləri. Sadə və mürəkkəb ədədlər

Dərsə keç
a = b · k

Burada

a
b-nin bölünəni
b
bölən
k
natural ədəd — a : b qisməti

a ədədi b-yə məhz o zaman bölünür ki, onu b · k şəklində yazmaq mümkün olsun. Deməli, b-nin bölünənləri b · 1, b · 2, b · 3, … ədədləridir.

a ⋮ m, b ⋮ m ⇒ (a ± b) ⋮ ma ⋮ m ⇒ (a · b) ⋮ m

Burada

⋮
«bölünür»: a ⋮ m — a ədədi m-ə bölünür
⇒
«deməli», «onda»
b
ikinci ədəd; hasil qaydasında — istənilən natural ədəd

Bir toplanan m-ə bölünür, digəri bölünmürsə, nə cəm, nə də fərq m-ə bölünür. Heç bir toplanan bölünmürsə, qayda heç nə demir — yoxlamaq lazımdır.

n = 10 · a + b

Burada

n
yoxlanılan ədəd
a
onluqların sayı (son rəqəmi silinmiş n)
b
son rəqəm

n ədədi 2-yə yalnız son rəqəmi cüt (0, 2, 4, 6, 8) olduqda, 5-ə yalnız son rəqəmi 0 və ya 5 olduqda, 10-a isə yalnız son rəqəmi 0 olduqda bölünür.

n = 100 · a + b

Burada

a
yüzlüklərin sayı (son iki rəqəmi silinmiş n)
b
son iki rəqəmin əmələ gətirdiyi ədəd

n ədədi 4-ə yalnız son iki rəqəmi 4-ə bölünən ədəd (00, 04, 08, 12, …, 96) əmələ gətirdikdə, 25-ə isə yalnız son iki rəqəmi 00, 25, 50 və ya 75 olduqda bölünür.

4527 = (4 · 999 + 5 · 99 + 2 · 9)+ (4 + 5 + 2 + 7)

Burada

999, 99, 9
9-a (deməli, 3-ə də) bölünür — birinci mötərizə həmişə 9-a və 3-ə bölünür
4 + 5 + 2 + 7
rəqəmlərin cəmi = 18

Ədəd 3-ə (9-a) yalnız rəqəmlərinin cəmi 3-ə (9-a) bölündükdə bölünür. Üstəlik, ədəd və onun rəqəmlərinin cəmi 3-ə və 9-a bölünəndə eyni qalığı verir. 4527 üçün cəm 18-dir, deməli, 4527 = 9 · 503.

p · p ≤ n

Burada

n
yoxlanılan ədəd
p
bölən kimi yoxladığımız sadə ədədlər: 2, 3, 5, 7, 11, 13, …

p · p ≤ n şərtini ödəyən sadə ədədlərin heç biri n-i bölmürsə, n sadə ədəddir. 100-dən kiçik ədədlər üçün 2, 3, 5 və 7-ni yoxlamaq kifayətdir, çünki 11 · 11 = 121.

n = p₁ · p₂ · … · pₖ

Burada

n
1-dən böyük natural ədəd
p₁, p₂, …, pₖ
sadə ədədlər; təkrarlana bilər, eyni vuruqlar qüvvət şəklində yazılır: 2 · 2 · 2 = 2³

Sadə ədədin ayrılışı bir vuruqdan — özündən ibarətdir: 13 = 13. Hər mürəkkəb ədədin ayrılışı isə vuruqların yeri nəzərə alınmasa yeganədir.

Ən böyük ortaq bölən və ən kiçik ortaq bölünən

Dərsə keç
120 = 2³ · 3 · 5126 = 2 · 3² · 7ƏBOB(120; 126) = 2 · 3 = 6

Burada

2, 3
ortaq sadə vuruqlar, kiçik qüvvət üstləri ilə: 2³ və 2¹-dən 2¹, 3¹ və 3²-dən 3¹
5, 7
yalnız bir ədəddə var — ƏBOB-a daxil edilmir

ƏBOB ortaq sadə vuruqların hasilidir, hər biri ən kiçik qüvvət üstü ilə. Yoxlama: 120 : 6 = 20, 126 : 6 = 21, 20 və 21 isə qarşılıqlı sadədir.

ƏBOB(a; b) = ƏBOB(a − b; b)

Burada

a, b
natural ədədlər, a > b
a − b
fərq — böyük ədədin yerinə yazılır

Böyük ədədi fərqlə əvəz et və təkrarla. İki ədəd bərabərləşəndə alınan ədəd ƏBOB-dur.

a = b · q + rƏBOB(a; b) = ƏBOB(b; r)

Burada

q
natamam qismət
r
qalıq, 0 ≤ r < b

(a; b) cütünü (b; r) cütü ilə əvəz et. Qalıq 0 olanda sonuncu bölən (sıfırdan fərqli sonuncu qalıq) ƏBOB-dur.

120 = 2³ · 3 · 5126 = 2 · 3² · 7ƏKOB(120; 126) = 2³ · 3² · 5 · 7 = 2520

Burada

2³, 3²
hər iki ədəddə olan vuruqlar — böyük qüvvət üstü ilə
5, 7
yalnız bir ədəddə olan vuruqlar da götürülür

ƏKOB bütün sadə vuruqların hasilidir, hər biri ən böyük qüvvət üstü ilə. Yoxlama: 2520 : 120 = 21, 2520 : 126 = 20.

ƏBOB(a; b) · ƏKOB(a; b) = a · b

Burada

a, b
istənilən iki natural ədəd
ƏKOB
ƏKOB = a · b : ƏBOB — ən çox işlədilən forma

Yalnız iki ədəd üçün doğrudur. Qarşılıqlı sadə ədədlərdə ƏBOB = 1, ona görə ƏKOB = a · b.

Qalıqlı bölmə, rəqəmlər və son rəqəm məsələləri

Dərsə keç
a = b · q + r, 0 ≤ r < b

Burada

a
bölünən
b
bölən
q
natamam qismət
r
qalıq

Qalıq həmişə böləndən kiçikdir: 7-yə bölmədə mümkün qalıqlar 0, 1, …, 6-dır. Ən böyük qalıq b − 1-dir.

qalıq(a + c) = qalıq(r₁ + r₂)qalıq(a · c) = qalıq(r₁ · r₂)qalıq(aⁿ) = qalıq(r₁ⁿ)

Burada

r₁, r₂
a və c-nin eyni b ədədinə bölünmədən qalıqları

Ədədləri qalıqları ilə əvəz et, hesabla, nəticənin yenə qalığını götür.

a̅b̅ = 10a + ba̅b̅c̅ = 100a + 10b + c

Burada

a
birinci rəqəm, a ≠ 0
b, c
sonrakı rəqəmlər, 0-dan 9-a qədər

Üstdəki xətt göstərir ki, a və b rəqəmlərdir, hasil deyil: a̅b̅ ≠ a · b. Məsələn, 47 = 10 · 4 + 7.

a̅b̅ − b̅a̅ = 9(a − b)a̅b̅ + b̅a̅ = 11(a + b)a̅b̅c̅ − c̅b̅a̅ = 99(a − c)

Burada

b̅a̅
rəqəmlərinin yeri dəyişdirilmiş ədəd

Yerdəyişmədə fərq 9-a (üçrəqəmlidə 99-a), cəm isə 11-ə bölünür. Bu, cavabı yoxlamağa və seçimi daraltmağa kömək edir.

m = p · q, ƏBOB(p; q) = 1: a ⋮ m ⇔ a ⋮ p və a ⋮ q

Burada

⋮
«qalıqsız bölünür»
p, q
qarşılıqlı sadə vuruqlar

Vuruqlar qarşılıqlı sadə olmalıdır: 12-yə bölünməni 2 və 6-ya görə yoxlamaq olmaz — 18 ədədi 2-yə də, 6-ya da bölünür, amma 12-yə bölünmür.

ƏBOB(a; b) · ƏKOB(a; b) = a · ba² + b² = (a + b)² − 2ab

Burada

a, b
natural ədədlər

a və b qarşılıqlı sadədirsə, ƏBOB = 1 və ƏKOB = ab.

Adi kəsrlər: anlayış, ixtisar və müqayisə

Dərsə keç
a/b = a : ba/b = a : b

Burada

a
surət — götürülən bərabər hissələrin sayı (bölünən)
b
məxrəc — bütövün neçə bərabər hissəyə bölündüyü (bölən, b ≠ 0)

Kəsr xətti bölmə işarəsidir: iki natural ədədin qisməti həmişə kəsr şəklində yazıla bilər.

a/b = q tam r/ba = b · q + ra/b = q tam r/ba = b · q + r

Burada

q
a : b bölməsində natamam qismət — tam hissə
r
qalıq (r < b) — kəsr hissənin surəti
b
məxrəc dəyişmir

Düzgün olmayan kəsri qarışıq ədədə çevirmək üçün surəti məxrəcə qalıqla bölürük. Qalıq 0 olarsa, kəsr natural ədədə bərabərdir.

q tam r/b = (q · b + r)/bq tam r/b = (q · b + r)/b

Burada

q
tam hissə
r/br/b
kəsr hissə

Tam hissəni məxrəcə vur, surəti əlavə et, məxrəci saxla.

a/b = (a · k)/(b · k) = (a : m)/(b : m)a/b = (a · k)/(b · k) = (a : m)/(b : m)

Burada

k
istənilən natural ədəd: kəsr yeni məxrəcə gətirilir
m
a və b ədədlərinin ortaq böləni: kəsr ixtisar olunur

Kəsrin əsas xassəsi: surəti və məxrəci eyni natural ədədə vurduqda və ya böldükdə kəsrin qiyməti dəyişmir. Belə kəsrlər bərabər kəsrlər adlanır.

K = ƏKOB(b; d)a/b = (a · m)/Km = K : bK = ƏKOB(b; d)a/b = (a · m)/Km = K : b

Burada

b, d
müqayisə olunan kəsrlərin məxrəcləri
K
ən kiçik ortaq məxrəc
m
əlavə vuruq — K ədədinin məxrəcə bölünməsindən alınan qismət

Hər kəsrin surətini və məxrəcini öz əlavə vuruğuna vururuq; ikinci kəsr üçün də eyni qayda: c/d = (c · (K : d))/K.

Adi kəsrlər üzərində əməllər

Dərsə keç
a/c ± b/c = (a ± b)/ca/c ± b/c = (a ± b)/c

Burada

a, b
surətlər
c
ortaq məxrəc (dəyişmir)

Eyni məxrəcli kəsrləri toplayanda (çıxanda) surətlər toplanır (çıxılır), məxrəc isə eyni qalır. Cavabı ixtisar etməyi unutma.

a/b ± c/d = (a · m ± c · n)/KK = ƏKOB(b; d)m = K : bn = K : da/b ± c/d = (a · m ± c · n)/KK = ƏKOB(b; d)m = K : bn = K : d

Burada

K
ən kiçik ortaq məxrəc
m, n
birinci və ikinci kəsrin əlavə vuruqları

Əvvəl ortaq məxrəcə gətir, sonra surətləri topla və ya çıx, sonda cavabı ixtisar et.

q tam a/b = (q − 1) + (b + a)/bq tam a/b = (q − 1) + (b + a)/b

Burada

q
tam hissə (q ≥ 1)
a/ba/b
kəsr hissə

Bir tamı «borc almaq»: tam hissə 1 azalır, kəsr hissəyə b/b = 1 əlavə olunur. Məsələn, 5 tam 1/4 = 4 tam 5/4.

a/b · c/d = (a · c)/(b · d)a/b · c/d = (a · c)/(b · d)

Burada

a, c
surətlər
b, d
məxrəclər

Surət surətə, məxrəc məxrəcə vurulur. Natural ədəd n = n/1 olduğundan n · a/b = (n · a)/b.

a/b : c/d = a/b · d/c = (a · d)/(b · c)a/b : c/d = a/b · d/c = (a · d)/(b · c)

Burada

c/dc/d
bölən (c ≠ 0)
d/cd/c
bölənin tərsi

Kəsrə bölmək onun tərsinə vurmaq deməkdir. Bölünən dəyişmir, tərs edilən yalnız bölən olur.

A ədədinin m/n hissəsi = A : n · m = A · m/nA ədədinin m/n hissəsi = A : n · m = A · m/n

Burada

A
bütöv (məlum ədəd)
m/nm/n
götürülən hissəni göstərən kəsr

Ədədin hissəsini tapmaq üçün onu məxrəcə bölüb surətə vururuq — bu, ədədi kəsrə vurmaq deməkdir.

x = B : m/n = B : m · nx = B : m/n = B : m · n

Burada

x
axtarılan bütöv
B
bütövün məlum hissəsi
m/nm/n
bu hissəni göstərən kəsr

Hissəsinə görə ədədi tapmaq üçün məlum hissəni kəsrə bölürük: surətə bölüb məxrəcə vururuq.

Onluq kəsrlər

Dərsə keç
k,d₁d₂d₃ = k + d₁/10 + d₂/100 + d₃/1000k,d₁d₂d₃ = k + d₁/10 + d₂/100 + d₃/1000

Burada

k
tam hissə
d₁
onda birlər mərtəbəsindəki rəqəm
d₂
yüzdə birlər mərtəbəsindəki rəqəm
d₃
mində birlər mərtəbəsindəki rəqəm

Onluq kəsrin mərtəbə toplananlarına ayrılışı. Buradan qayda çıxır: vergüldən sonra neçə rəqəm varsa, adi kəsrin məxrəcində 1-dən sonra o qədər sıfır olur.

a · 0,1 = a : 10a · 0,01 = a : 100a : 0,1 = a · 10a : 0,01 = a · 100

Burada

a
istənilən ədəd
0,1; 0,01
onda bir (1/10) və yüzdə bir (1/100)

10, 100, 1000-ə vurduqda vergül 1, 2, 3 rəqəm sağa, bölmədə isə sola keçir. 0,1-ə vurmaq 10-a bölməyə, 0,1-ə bölmək isə 10-a vurmağa bərabərdir.

a/10ᵐ · b/10ⁿ = (a · b)/10ᵐ⁺ⁿa/10ᵐ · b/10ⁿ = (a · b)/10ᵐ⁺ⁿ

Burada

a, b
vergülsüz yazılmış vuruqlar (natural ədədlər)
m, n
hər vuruqda vergüldən sonrakı rəqəmlərin sayı

Vergüllərə fikir vermədən vur, sonra hasildə sağdan m + n rəqəm ayır.

a : b = (a · 10ⁿ) : (b · 10ⁿ)

Burada

a
bölünən
b
bölən (onluq kəsr)
n
bölənin vergüldən sonrakı rəqəmlərinin sayı

Hər iki ədəddə vergülü n rəqəm sağa keçir — bölən natural ədəd olur, sonra natural ədədə bölürük.

a/b = a : ba/b = a : b

Burada

a
kəsrin surəti (bölünən)
b
kəsrin məxrəci (bölən), b ≠ 0

İstənilən adi kəsri surəti məxrəcə bölməklə onluq kəsrə çevirmək olar. Məxrəci 10, 100 və ya 1000-ə gətirmək mümkündürsə, bu daha tezdir: 3/5 = 6/10 = 0,6.

a/b sonlu onluq kəsrdir ⇔ b = 2ᵏ · 5ᵐa/b sonlu onluq kəsrdir ⇔ b = 2ᵏ · 5ᵐ

Burada

a/ba/b
ixtisar olunmayan kəsr
k, m
0, 1, 2, … ədədləri

Əvvəlcə kəsri ixtisar et. Məxrəcdə 2 və 5-dən başqa sadə vuruq (3, 7, 11, …) varsa, onluq kəsr dövri olur.

Faizlər

Dərsə keç
p% = p/100p% = p/100

Burada

p
faizlərin sayı

Faizi onluq kəsrə çevirmək üçün 100-ə böl (vergül iki rəqəm sola keçir); ədədi faizlə yazmaq üçün onu 100%-ə vur (vergül iki rəqəm sağa keçir).

b = a · p/100b = a · p/100

Burada

a
bütöv (100% qəbul edilən kəmiyyət)
b
hissə — a-nın p%-i
p
faizlərin sayı

Ədədin faizini tapmaq: faizi onluq kəsrə çevir və ədədə vur.

a = b : (p/100) = b · 100/pa = b : (p/100) = b · 100/p

Burada

a
axtarılan bütöv (100%)
b
məlum hissə
p
bu hissənin faizi

Faizinə görə ədədi tapmaq: hissəni onluq kəsr şəklində yazılmış faizə böl.

p = b/a · 100%p = b/a · 100%

Burada

p
b-nin a-nın neçə faizi olduğu
a
bütöv
b
hissə

Bir ədədin digərinin neçə faizi olduğunu tapmaq: hissəni bütövə böl və 100%-ə vur.

a · (1 + p/100)a · (1 − p/100)a · (1 + p/100)a · (1 − p/100)

Burada

a
başlanğıc kəmiyyət (100%)
1 + p/1001 + p/100
artım vuruğu: +15% → · 1,15
1 − p/1001 − p/100
azalma vuruğu: −15% → · 0,85

p% artırmaq (1 + p/100)-ə, p% azaltmaq isə (1 − p/100)-ə vurmaq deməkdir.

dəyişmə (%) = fərq / köhnə qiymət · 100%dəyişmə (%) = fərq / köhnə qiymət · 100%

Burada

fərq
yeni və köhnə qiymətlərin fərqi (böyükdən kiçik çıxılır)
köhnə qiymət
dəyişmədən əvvəlki qiymət — o, 100%-dir

Faizlə dəyişmə həmişə köhnə (başlanğıc) qiymətdən ölçülür.

a · (1 ± p₁/100) · (1 ± p₂/100)a · (1 ± p₁/100) · (1 ± p₂/100)

Burada

p₁
birinci dəyişmənin faizi
p₂
ikinci dəyişmənin faizi (yeni kəmiyyətdən)
±
artımda «+», azalmada «−»

Ardıcıl dəyişmələrdə vuruqlar vurulur; ümumi dəyişmə onların hasilindən oxunur.

S = P · (1 + n · p/100)S = P · (1 + n · p/100)

Burada

S
n ildən sonrakı məbləğ
P
ilkin məbləğ (əmanət)
p
illik faiz dərəcəsi
n
illərin sayı

Sadə faiz: hər il P · p/100 əlavə olunur.

S = P · (1 + p/100)ⁿS = P · (1 + p/100)ⁿ

Burada

(1 + p/100)ⁿ(1 + p/100)ⁿ
artım vuruğu n dəfə tətbiq olunur
S, P, p, n
sadə faiz düsturundakı kimi

Mürəkkəb faiz: hər biri p% olan n ardıcıl artım.

c = m / M · 100%c = m / M · 100%

Burada

c
qatılıq, faizlə
m
maddənin kütləsi
M
bütün qarışığın kütləsi (maddə + su)

Su əlavə etdikdə M dəyişir, m isə dəyişmir; iki məhlulu qarışdırdıqda həm m-lər, həm də M-lər toplanır.

fərq (faiz bəndi) = p₂ − p₁nisbi dəyişmə = (p₂ − p₁)/p₁ · 100%fərq (faiz bəndi) = p₂ − p₁nisbi dəyişmə = (p₂ − p₁)/p₁ · 100%

Burada

p₁
köhnə faiz
p₂
yeni faiz

Faiz bəndi iki faizin fərqidir; nisbi dəyişmə isə bu fərqi köhnə faizlə müqayisə edir (azalmada p₁ − p₂ götürülür).

Müsbət və mənfi ədədlər. Koordinat düz xətti və modul

Dərsə keç
r = m/nr = m/n

Burada

r
rasional ədəd
m
surət — istənilən tam ədəd (müsbət, mənfi və ya 0)
n
məxrəc — natural ədəd (n ≠ 0)

Hər natural ədəd tam ədəddir, hər tam ədəd isə rasional ədəddir: N ⊂ Z ⊂ Q. Mənfi kəsrin işarəsini surətə yazmaq olar: −3/4 = (−3)/4.

−(−a) = a

Burada

a
istənilən rasional ədəd
−a
a-nın əksi (a mənfi olduqda müsbətdir)

Əks ədədin əksi ədədin özüdür. Yan-yana duran iki «−» bir-birini ləğv edir: −(−(−5)) = −5, çünki üç işarədən ikisi ləğv olunur, biri qalır.

|a| = a, əgər a ≥ 0|a| = −a, əgər a < 0

Burada

a
istənilən rasional ədəd
|a|
a-nın modulu — a nöqtəsindən O-ya qədər məsafə
−a
a-nın əksi; a < 0 olduqda müsbətdir

Müsbət ədədin və sıfırın modulu ədədin özüdür, mənfi ədədin modulu isə onun əksidir. Buna görə |a| ≥ 0 və |−a| = |a|: əks ədədlərin modulları bərabərdir.

|x| = a (a > 0) ⇒ x = a və ya x = −a

Burada

x
axtarılan ədəd
a
verilmiş məsafə — müsbət ədəd

O-dan a məsafədə iki nöqtə var: biri sağda, biri solda. |x| = 0 olduqda yalnız x = 0; |x| = −3 kimi tənliyin isə həlli yoxdur, çünki məsafə mənfi ola bilməz.

a < 0, b < 0 və |a| > |b| ⇒ a < b

Burada

a, b
müqayisə olunan mənfi ədədlər
|a|, |b|
onların O-dan məsafələri

İki mənfi ədəddən modulu böyük olan kiçikdir: o, sıfırdan daha uzaqda, daha solda yerləşir. −10 °C şaxta −2 °C-dən soyuqdur, 50 manat borc 5 manat borcdan pisdir.

Rasional ədədlər üzərində əməllər

Dərsə keç
(−a) + (−b) = −(a + b)

Burada

a, b
müsbət ədədlər — toplananların modulları

Eyni işarəli ədədləri toplamaq üçün modullarını toplayıb ümumi işarəni yazırıq. Düz xətdə iki dəfə eyni istiqamətdə gedirik; iki borc birləşəndə böyük borc alınır: (−3) + (−5) = −8.

a + (−b) = a − b, əgər a ≥ ba + (−b) = −(b − a), əgər a < b (a, b > 0)

Burada

a
müsbət toplanan
−b
mənfi toplanan; b onun moduludur

Müxtəlif işarəli ədədləri toplamaq üçün böyük moduldan kiçik modulu çıxırıq və cavaba modulu böyük olan toplananın işarəsini yazırıq. Əks ədədlərin cəmi sıfırdır: a + (−a) = 0.

a − b = a + (−b)

Burada

a
azalan
b
çıxılan
−b
çıxılanın əksi

Çıxmanı həmişə toplamaya çevirmək olar: azalan dəyişmir, «−» işarəsi «+» olur, çıxılan isə əksi ilə əvəz olunur. Xüsusən: a − (−b) = a + b.

AB = |a − b|

Burada

A(a), B(b)
koordinat düz xəttində iki nöqtə
AB
onların arasındakı məsafə

İki nöqtə arasındakı məsafə koordinatlar fərqinin moduludur. Böyük koordinatdan kiçiyini çıxsan, modul lazım olmur: nəticə onsuz da müsbət alınır.

(−a) · (−b) = a · b(−a) · b = a · (−b) = −(a · b)

Burada

a, b
vuruqların modulları (a, b ≥ 0)

Eyni işarəli iki ədədin hasili müsbət, müxtəlif işarəli iki ədədin hasili mənfidir. Hasilin modulu vuruqların modullarının hasilinə bərabərdir. Vuruqlardan biri 0-dırsa, hasil 0-dır.

(−a) : (−b) = a : b(−a) : b = a : (−b) = −(a : b), b ≠ 0

Burada

a
bölünənin modulu
b
bölənin modulu (sıfır ola bilməz)

Eyni işarəli ədədlərin qisməti müsbət, müxtəlif işarəli ədədlərin qisməti mənfidir. 0-ı sıfırdan fərqli istənilən ədədə bölsək, 0 alınır.

(−a)ⁿ = aⁿ, əgər n cütdürsə(−a)ⁿ = −aⁿ, əgər n təkdirsə−aⁿ = −(aⁿ)

Burada

a
qüvvətin əsasının modulu
n
qüvvət üstü — natural ədəd

Mənfi ədədin cüt qüvvəti müsbət, tək qüvvəti mənfidir. −aⁿ yazılışında isə əvvəlcə qüvvət hesablanır, sonra əks ədəd götürülür: qüvvət qarşısındakı «−» işarəsindən əvvəl yerinə yetirilir.

a + b = b + a(a + b) + c = a + (b + c)a · b = b · a(a · b) · c = a · (b · c)a · (b + c) = a · b + a · c

Burada

a, b, c
istənilən rasional ədədlər

Yerdəyişmə, qruplaşdırma və paylama qanunları mənfi ədədlər, kəsrlər və onluq kəsrlər üçün də ödənir. Çıxma və bölmə üçün yerdəyişmə qanunu yoxdur.

Çoxluqlar və onlar üzərində əməllər

Dərsə keç
N = 2ⁿ

Burada

N
alt çoxluqların sayı (∅ və çoxluğun özü də daxil)
n
çoxluğun elementlərinin sayı

Boş olmayan alt çoxluqlar 2ⁿ − 1, çoxluğun özündən fərqli alt çoxluqlar da 2ⁿ − 1, verilmiş bir elementi saxlayan alt çoxluqlar isə 2ⁿ⁻¹ dənədir. k elementli alt çoxluqların sayı Cₙᵏ-dir (bax: «Kombinatorika»).

A ∪ B = {x | x ∈ A və ya x ∈ B}A ∩ B = {x | x ∈ A və x ∈ B}A \ B = {x | x ∈ A və x ∉ B}

Burada

∪
birləşmə: «və ya»
∩
kəsişmə: «və»
\
fərq: «A-da var, B-də yox»

A \ B və B \ A müxtəlif çoxluqlardır; birləşmə və kəsişmə isə yerdəyişmə xassəsinə malikdir.

A ⊂ B ⇒ A ∪ B = B, A ∩ B = A, A \ B = ∅A ∩ (B ∪ C) = (A ∩ B) ∪ (A ∩ C)A ∪ (B ∩ C) = (A ∪ B) ∩ (A ∪ C)

Burada

A, B, C
istənilən çoxluqlar

Alt çoxluq xassələri və paylama qanunları: kəsişmə birləşməyə nəzərən, birləşmə də kəsişməyə nəzərən paylanır.

n(A ∪ B) = n(A) + n(B) − n(A ∩ B)

Burada

n(A)
A çoxluğunun elementlərinin sayı
n(A ∩ B)
ortaq elementlərin sayı

n(A) + n(B) cəmində ortaq elementlər iki dəfə sayılıb, ona görə bir dəfə çıxılır. Buradan: n(A \ B) = n(A) − n(A ∩ B).

n(A ∪ B ∪ C) = n(A) + n(B) + n(C) − n(A ∩ B) − n(A ∩ C) − n(B ∩ C) + n(A ∩ B ∩ C)

Burada

n(A ∩ B ∩ C)
üç çoxluğun hamısına daxil olan elementlərin sayı

Üç çoxluq üçün: tək-tək toplayırıq, cüt-cüt kəsişmələri çıxırıq, üçlü kəsişməni geri qaytarırıq (o, üç dəfə toplanıb, üç dəfə çıxılıb).

Cəbrin əsasları

Orta

Cəbri ifadələr. Birhədlilər və çoxhədlilər

Dərsə keç
a(b + c) = ab + aca(b − c) = ab − ac

Burada

a
mötərizənin qarşısındakı vuruq (ədəd, dəyişən və ya ifadə)
b, c
mötərizənin içindəki hədlər

Vurmanın paylama qanunu: mötərizənin qarşısındakı vuruq mötərizədəki hər bir həddə vurulur. Soldan sağa oxuyanda mötərizələri açırıq, sağdan sola oxuyanda ümumi vuruğu mötərizə xaricinə çıxarırıq: 5x − 2x = (5 − 2)x = 3x.

+(a − b + c) = a − b + c−(a − b + c) = −a + b − c

Burada

a, b, c
mötərizədəki istənilən hədlər

Mötərizənin qarşısında «+» varsa, içindəki hədlərin işarələri saxlanılır. «−» varsa, bütün hədlərin işarələri əksinə dəyişir, çünki «−» işarəsi −1-ə vurma deməkdir: −(x − 7) = (−1) · x + (−1) · (−7) = −x + 7.

aᵐ · aⁿ = aᵐ⁺ⁿ(aᵐ)ⁿ = aᵐⁿ(ab)ⁿ = aⁿbⁿ

Burada

a, b
ədədlər və ya dəyişənlər (qüvvətin əsasları)
m, n
natural ədədlər (qüvvət üstləri)

Eyni əsaslı qüvvətləri vuranda üstlər toplanır: x² · x³ = (x · x) · (x · x · x) = x⁵. Qüvvəti qüvvətə yüksəldəndə üstlər vurulur: (x²)³ = x² · x² · x² = x⁶. Hasil qüvvətə yüksəldiləndə hər vuruq qüvvətə yüksəldilir: (2x)³ = 2³x³ = 8x³. Bu qaydalar «Tam üstlü qüvvət və onun xassələri» dərsində ətraflı öyrənilir.

(a + b)(c + d) = ac + ad + bc + bd

Burada

a, b
birinci çoxhədlinin hədləri
c, d
ikinci çoxhədlinin hədləri

Birinci çoxhədlinin hər həddi ikinci çoxhədlinin hər həddinə vurulur, sonra oxşar hədlər islah olunur. Səbəb paylama qanununun iki dəfə tətbiqidir: (a + b)(c + d) = a(c + d) + b(c + d). Hədlər çox olanda da qayda eynidir: 2 hədd · 3 hədd = 6 hasil.

Qısa vurma düsturları

Dərsə keç
(a + b)² = a² + 2ab + b²(a − b)² = a² − 2ab + b²

Burada

a
birinci hədd (ədəd, dəyişən və ya birhədli)
b
ikinci hədd
2ab
birinci ilə ikincinin ikiqat hasili

Sözlə: birincinin kvadratı, üstəgəl (fərqdə: çıx) birinci ilə ikincinin ikiqat hasili, üstəgəl ikincinin kvadratı. Fərqin kvadratı cəmin kvadratından alınır, çünki a − b = a + (−b): yalnız ortadakı həddin işarəsi dəyişir, kvadratlar isə həmişə «+» ilədir.

(a − b)(a + b) = a² − b²

Burada

a − b
iki ifadənin fərqi
a + b
həmin ifadələrin cəmi
a² − b²
onların kvadratlarının fərqi

İki ifadənin fərqi ilə cəminin hasili onların kvadratlarının fərqinə bərabərdir. Soldan sağa: hasil bir addımda açılır. Sağdan sola: kvadratlar fərqi hasil kimi yazılır — bu, şifahi hesabda və vuruqlara ayırmada lazım olacaq.

(a + b)³ = a³ + 3a²b + 3ab² + b³(a − b)³ = a³ − 3a²b + 3ab² − b³

Burada

3a²b
birincinin kvadratı ilə ikincinin üçqat hasili
3ab²
birinci ilə ikincinin kvadratının üçqat hasili

Əmsallar 1, 3, 3, 1-dir; a-nın üstü 3-dən 0-a qədər azalır, b-nin üstü isə 0-dan 3-ə qədər artır. Fərqin kubunda işarələr növbələşir: +, −, +, −. Hər həddin dərəcəsi 3-dür.

a³ + b³ = (a + b)(a² − ab + b²)a³ − b³ = (a − b)(a² + ab + b²)

Burada

a² − ab + b²
fərqin natamam kvadratı (ortada 2ab yox, ab durur)
a² + ab + b²
cəmin natamam kvadratı

Yoxlama: (a + b)(a² − ab + b²) = a³ − a²b + ab² + a²b − ab² + b³ = a³ + b³ — ortadakı dörd hədd cüt-cüt yox olur. Eyni qayda ilə (a − b)(a² + ab + b²) = a³ − b³.

x² + px = (x + p/2)² − (p/2)²x² + px = (x + p/2)² − (p/2)²

Burada

p
x-in əmsalı
p/2p/2
onun yarısı — mötərizəyə məhz o yazılır
(p/2)²(p/2)²
tam kvadrat üçün əlavə olunan və dərhal çıxılan ədəd

x-in əmsalını yarıya böl, x ilə birlikdə mötərizəyə yaz və kvadrata yüksəldəndə «artıq» yaranan (p/2)²-ni çıx. «Kvadrat tənliklər» dərsində kvadrat tənliklər bu üsulla həll olunur.

Çoxhədlinin vuruqlara ayrılması

Dərsə keç
ab + ac − ad = a(b + c − d)

Burada

a
bütün hədlərin ortaq vuruğu (ədəd, birhədli və ya mötərizə)
b, c, d
hər həddin ortaq vuruğa bölünməsindən alınan qismətlər

Paylama qanunu sağdan sola. Mötərizədə ilkin çoxhədlidə olduğu qədər hədd qalmalıdır — hədlərin sayını müqayisə etmək sürətli yoxlamadır.

ax + ay + bx + by = a(x + y) + b(x + y) = (x + y)(a + b)

Burada

a, b
birinci və ikinci qrupdan çıxarılan vuruqlar
x + y
hər iki qrupda eyni alınan mötərizə — yeni ortaq vuruq

Ortaq vuruq iki dəfə çıxarılır: əvvəl hər qrupdan, sonra bütöv ifadədən. Mötərizələr eyni alınmırsa, hədləri başqa cür qruplaşdır və ya qruplardan birindən mənfi vuruq çıxar.

a² − b² = (a − b)(a + b)a² + 2ab + b² = (a + b)²a² − 2ab + b² = (a − b)²a³ + b³ = (a + b)(a² − ab + b²)a³ − b³ = (a − b)(a² + ab + b²)

Burada

a, b
tam kvadrat və ya tam kub olan hədlərin əsasları: 25x² = (5x)², 8a³ = (2a)³
2ab
orta hədd — tam kvadratın əlaməti: əsasların hasilinin iki misli

İki hədd — kvadratlar fərqi və ya kubların cəmi (fərqi); üç hədd — tam kvadrat ola bilər. Kvadratların cəmi a² + b² (həqiqi əmsallarla) vuruqlara ayrılmır.

x² + px + q = (x + m)(x + n)m + n = pm · n = q

Burada

p
x-in əmsalı
q
sərbəst hədd
m, n
cəmi p, hasili q olan iki ədəd

Axtarışı hasildən başla: q ədədini iki vuruğun hasili kimi bütün yollarla yaz və cəmi p olan cütü seç.

a · b = 0 ⇔ a = 0 və ya b = 0

Burada

a, b
ədədlər və ya dəyişənli ifadələr (vuruqlar)
⇔
hər iki istiqamətdə doğrudur: «onda və yalnız onda ki»

Tənliyin bir tərəfi hasil, digər tərəfi sıfır olmalıdır. x(x − 5) = 6 kimi yazılışdan heç bir nəticə çıxmır.

Cəbri kəsrlər

Dərsə keç
P/Q mənalıdır ⇔ Q ≠ 0P/Q = 0 ⇔ P = 0 və Q ≠ 0P/Q mənalıdır ⇔ Q ≠ 0P/Q = 0 ⇔ P = 0 və Q ≠ 0

Burada

P
surət (çoxhədli)
Q
məxrəc (çoxhədli)

Kəsr yalnız surəti sıfır olanda sıfıra bərabərdir — amma həmin qiymətdə məxrəc sıfır olmamalıdır.

P/Q = (P · M)/(Q · M) (M ≠ 0)P/Q = (P · M)/(Q · M) (M ≠ 0)

Burada

P, Q
kəsrin surəti və məxrəci
M
surətin və məxrəcin ortaq vuruğu (ədəd, birhədli və ya çoxhədli), sıfırdan fərqli

Kəsrin əsas xassəsi. Sağdan sola oxusaq — ixtisar, soldan sağa — əlavə vuruğa vurma.

P/Q ± R/Q = (P ± R)/QP/Q ± R/S = (P · S ± R · Q)/(Q · S)P/Q ± R/Q = (P ± R)/QP/Q ± R/S = (P · S ± R · Q)/(Q · S)

Burada

Q, S
kəsrlərin məxrəcləri
P, R
kəsrlərin surətləri

Məxrəclər eynidirsə, surətlər toplanır (çıxılır). Müxtəlifdirsə, kəsrlər əvvəlcə ortaq məxrəcə gətirilir. Q · S həmişə ortaq məxrəcdir, amma ən sərfəlisi ən kiçik ortaq məxrəcdir — hesablama qısalır.

P/Q · R/S = (P · R)/(Q · S)P/Q : R/S = P/Q · S/R = (P · S)/(Q · R)P/Q · R/S = (P · R)/(Q · S)P/Q : R/S = P/Q · S/R = (P · S)/(Q · R)

Burada

R/SR/S
ikinci kəsr; bölmədə o, tərsinə çevrilir: S/R
Q, S, R
sıfırdan fərqli olmalıdır (R — yalnız bölmədə)

Surət surətə, məxrəc məxrəcə vurulur; bölmək — tərs kəsrə vurmaqdır. Amma vurmazdan əvvəl hər şeyi vuruqlara ayır və çarpaz ixtisar et — mötərizələri açmaq lazım deyil.

Xətti tənliklər

Dərsə keç
ax + b = 0 ⇒ x = −b/a (a ≠ 0)ax + b = 0 ⇒ x = −b/a (a ≠ 0)

Burada

x
məchul
a
x-in əmsalı
b
sərbəst hədd

Belə tənliyə xətti tənlik deyilir: məchul yalnız birinci dərəcədə iştirak edir.

Xətti tənliklər sistemi

Dərsə keç
{ x + y = 7{ x − y = 1

Sistem fiqurlu mötərizə ilə yazılır. Bu sistemin həlli (4; 3) cütüdür: 4 + 3 = 7 və 4 − 3 = 1. (5; 2) isə həll deyil: birinci tənliyi ödəyir, ikincini ödəmir.

Tənlik və tənliklər sistemi qurmaqla məsələ həlli

Dərsə keç
s = v · t

Burada

s
yol (km, m)
v
sürət (km/saat, m/s)
t
vaxt (saat, s)

Vahidlər uyğun olmalıdır: 1 m/s = 3,6 km/saat, 20 dəq = 1/3 saat.

1/t = 1/t₁ + 1/t₂1/t = 1/t₁ + 1/t₂

Burada

t₁, t₂
hər birinin işi təkbaşına görmə vaxtı
t
birlikdə görmə vaxtı

Boşaldan boru üçün işarə mənfidir: 1/t = 1/t₁ − 1/t₂. Birlikdə vaxt həmişə ən sürətli işçinin vaxtından azdır.

c = m/M · 100%c = m/M · 100%

Burada

c
qatılıq (maddənin faizi)
m
saf maddənin kütləsi
M
bütün qarışığın kütləsi

Faizlə yanaşı nisbət də verilə bilər: 3 : 2 nisbəti 3/5 = 60% və 2/5 = 40% deməkdir.

c₁ · M₁ + c₂ · M₂ = c · (M₁ + M₂)

Burada

c₁, c₂
qarışdırılan hissələrin qatılığı (onluq kəsrlə)
M₁, M₂
onların kütlələri

Əsas fikir: saf maddənin miqdarı qarışdırmadan əvvəl və sonra eynidir. Su əlavə edəndə c₂ = 0, saf maddə əlavə edəndə c₂ = 1 (100%).

Xətti funksiya və onun qrafiki

Dərsə keç
y = kx + b

Burada

k
bucaq əmsalı: x 1 artanda y-in nə qədər dəyişdiyini göstərir
b
qrafikin ordinat oxunu kəsdiyi nöqtə: (0; b)

Xətti funksiyanın qrafiki düz xətdir, onu qurmaq üçün iki nöqtə kifayətdir. Bəzi dərsliklərdə, məsələn, Türkiyədə bu düstur y = mx + n şəklində yazılır.

Həndəsə

Orta

Bucaqlar. Paralel düz xətlər

Dərsə keç
∠AOB = ∠AOC + ∠COBOC — tənbölən ⇒ ∠AOC = ∠COB = ∠AOB / 2∠AOB = ∠AOC + ∠COBOC — tənbölən ⇒ ∠AOC = ∠COB = ∠AOB / 2

Burada

∠AOB
bütöv bucaq
OC
bucağın daxilindən keçən şüa; tənbölən bucağı iki bərabər hissəyə bölür

Bucağın daxilindən keçən şüa onu iki bucağa bölür və bu bucaqların cəmi bütöv bucağa bərabərdir. Tənbölən isə bucağı tam yarıya bölür.

α + β = 180°

Burada

α, β
qonşu bucaqlar

Qonşu bucaqların cəmi 180°-dir, çünki onlar birlikdə açıq bucağı tam doldurur. Deməli, iti bucağa qonşu bucaq kordur, düz bucağa qonşu bucaq isə yenə düzdür.

∠1 = ∠3∠2 = ∠4

Burada

∠1 və ∠3; ∠2 və ∠4
iki cüt qarşılıqlı bucaq

Qarşılıqlı bucaqlar bərabərdir.

a ∥ b ⇒ ∠1 = ∠5∠3 = ∠5∠3 + ∠6 = 180°

Burada

∠1, ∠5
uyğun bucaqlar (bərabərdir)
∠3, ∠5
daxili çarpaz bucaqlar (bərabərdir)
∠3, ∠6
daxili birtərəfli bucaqlar (cəmi 180°)

Paralel düz xətlərin kəsənlə əmələ gətirdiyi bucaqların xassələri: uyğun bucaqlar bərabərdir, daxili çarpaz bucaqlar bərabərdir, daxili birtərəfli bucaqların cəmi 180°-dir. Qalan cütlər üçün də eynidir.

∠1 = ∠5 və ya ∠3 = ∠5 və ya ∠3 + ∠6 = 180° ⇒ a ∥ b

Burada

a, b
iki düz xətt
∠1, ∠3, ∠5, ∠6
c kəsəni ilə yaranan bucaqlar (nömrələr şəkildəki kimidir)

Paralellik əlamətləri: uyğun bucaqlar bərabərdirsə, ya daxili çarpaz bucaqlar bərabərdirsə, ya da daxili birtərəfli bucaqların cəmi 180°-dirsə, düz xətlər paraleldir. Üç şərtdən birinin ödənməsi kifayətdir.

θ = |30° · h − 5,5° · m|

Burada

h
saat (0-dan 11-ə qədər; 12:00-dan sonrakı vaxt üçün h = 0)
m
dəqiqələr (0–59)
θ
əqrəblər arasındakı bucaq; 180°-dən böyük alınarsa, 360° − θ götürülür

Düsturun mənşəyi: (30h + 0,5m) − 6m = 30h − 5,5m. Hər dəqiqədə dəqiqə əqrəbi saat əqrəbini 6° − 0,5° = 5,5° qabaqlayır.

Üçbucaqlar

Dərsə keç
∠A + ∠B + ∠C = 180°

Burada

∠A, ∠B, ∠C
üçbucağın daxili bucaqları

Üçbucağın bucaqlarının cəmi haqqında teorem: istənilən üçbucağın daxili bucaqlarının cəmi 180°-dir.

∠BCD = ∠A + ∠B

Burada

∠BCD
C təpəsindəki xarici bucaq (D nöqtəsi AC-nin C-dən o yana davamındadır)
∠A, ∠B
ona qonşu olmayan iki daxili bucaq

Xarici bucaq teoremi: üçbucağın xarici bucağı ona qonşu olmayan iki daxili bucağın cəminə bərabərdir. İsbat: ∠BCD = 180° − ∠C, ∠A + ∠B də 180° − ∠C-yə bərabərdir. Nəticə: xarici bucaq ona qonşu olmayan hər daxili bucaqdan böyükdür.

β + 2α = 180° ⇒ α = (180° − β) / 2β = 180° − 2αβ + 2α = 180° ⇒ α = (180° − β) / 2β = 180° − 2α

Burada

β
təpə bucağı (yan tərəflər arasındakı bucaq)
α
oturacağa bitişik bucaq (iki bucağın hər biri)

Bərabəryanlı üçbucaq üçün bucaqların cəmi teoremi: təpə bucağı və iki bərabər oturacaq bucağı birlikdə 180°-dir. Buradan oturacağa bitişik bucaqlar həmişə itidir: α < 90°.

a < b + cb < a + cc < a + b

Burada

a, b, c
üçbucağın tərəfləri

Üçbucaq bərabərsizliyi: üçbucağın hər tərəfi digər iki tərəfin cəmindən kiçikdir. Buradan başqa bir forma alınır: hər tərəf digər iki tərəfin fərqindən böyükdür, |b − c| < a < b + c.

a > b ⇔ ∠A > ∠B

Burada

a, b
üçbucağın iki tərəfi (a = BC, b = AC)
∠A, ∠B
bu tərəflərin qarşısındakı bucaqlar

Üçbucaqda böyük tərəfin qarşısında böyük bucaq, böyük bucağın qarşısında isə böyük tərəf durur; bərabər tərəflərin qarşısında bərabər bucaqlar durur.

∠AOB = 90° + ∠C / 2∠AOB = 90° + ∠C / 2

Burada

O
A və B bucaqlarının tənbölənlərinin kəsişmə nöqtəsi
∠C
üçbucağın üçüncü bucağı

İki tənbölən arasındakı bucaq. İsbatı: AOB üçbucağında ∠OAB + ∠OBA = (∠A + ∠B) / 2 = (180° − ∠C) / 2 = 90° − ∠C / 2, deməli, ∠AOB = 180° − (90° − ∠C / 2) = 90° + ∠C / 2.

Üçbucaqların bərabərlik əlamətləri

Dərsə keç
AB = A₁B₁, AC = A₁C₁, ∠A = ∠A₁ ⇒ △ABC = △A₁B₁C₁

Burada

AB, AC
birinci üçbucağın iki tərəfi
∠A
bu iki tərəf arasındakı bucaq
A₁B₁, A₁C₁, ∠A₁
ikinci üçbucağın uyğun elementləri

Birinci əlamət (TBT, tərəf–bucaq–tərəf): bir üçbucağın iki tərəfi və onlar arasındakı bucaq digər üçbucağın iki tərəfinə və onlar arasındakı bucağa bərabərdirsə, bu üçbucaqlar bərabərdir.

AB = A₁B₁, ∠A = ∠A₁, ∠B = ∠B₁ ⇒ △ABC = △A₁B₁C₁

Burada

AB
birinci üçbucağın tərəfi
∠A, ∠B
bu tərəfə bitişik iki bucaq (tərəfin uclarındakı bucaqlar)
A₁B₁, ∠A₁, ∠B₁
ikinci üçbucağın uyğun elementləri

İkinci əlamət (BTB, bucaq–tərəf–bucaq): bir üçbucağın bir tərəfi və ona bitişik iki bucağı digər üçbucağın bir tərəfinə və ona bitişik iki bucağına bərabərdirsə, bu üçbucaqlar bərabərdir.

AB = A₁B₁, BC = B₁C₁, CA = C₁A₁ ⇒ △ABC = △A₁B₁C₁

Burada

AB, BC, CA
birinci üçbucağın üç tərəfi
A₁B₁, B₁C₁, C₁A₁
ikinci üçbucağın uyğun tərəfləri

Üçüncü əlamət (TTT, tərəf–tərəf–tərəf): bir üçbucağın üç tərəfi digər üçbucağın üç tərəfinə bərabərdirsə, bu üçbucaqlar bərabərdir.

∠C = ∠C₁ = 90°, AB = A₁B₁, BC = B₁C₁ ⇒ △ABC = △A₁B₁C₁

Burada

∠C, ∠C₁
düz bucaqlar
AB, A₁B₁
hipotenuzlar
BC, B₁C₁
katetlər

Hipotenuz və katetə görə əlamət: bir düzbucaqlı üçbucağın hipotenuzu və bir kateti digərinin hipotenuzuna və katetinə bərabərdirsə, bu üçbucaqlar bərabərdir. «İki tərəf və aralarında olmayan bucaq» halı yalnız burada işləyir — çünki bucaq düzdür.

∠C = 90°, ∠A = 30° ⇒ BC = AB / 2∠C = 90°, ∠A = 30° ⇒ BC = AB / 2

Burada

BC
30°-li bucağın qarşısındakı katet
AB
hipotenuz

30°-li bucağın qarşısındakı katet hipotenuzun yarısına bərabərdir. Tərsinə: katet hipotenuzun yarısıdırsa, onun qarşısındakı bucaq 30°-dir.

AB = BC ⇔ ∠A = ∠C

Burada

AB, BC
bərabəryanlı üçbucağın yan tərəfləri
AC
oturacaq
∠A, ∠C
oturacaqdakı bucaqlar

Bərabəryanlı üçbucağın oturacağındakı bucaqlar bərabərdir; tərsinə, üçbucağın iki bucağı bərabərdirsə, o, bərabəryanlıdır.

AB = BC: BD — tənbölən ⇔ BD — median ⇔ BD — hündürlük

Burada

BD
B təpəsindən AC oturacağına çəkilmiş parça

Bərabəryanlı üçbucağın təpəsindən oturacağa çəkilmiş tənbölən həm median, həm də hündürlükdür; median və hündürlük də eyni parçadır.

M nöqtəsi AB-nin orta perpendikulyarı üzərindədir ⇔ MA = MB

Burada

M
müstəvinin istənilən nöqtəsi
MA, MB
M nöqtəsindən parçanın uclarına qədər məsafələr

Orta perpendikulyarın hər nöqtəsi parçanın uclarından eyni məsafədədir; tərsinə, parçanın uclarından eyni məsafədə olan hər nöqtə onun orta perpendikulyarı üzərindədir.

Dördbucaqlılar: paraleloqram, düzbucaqlı, romb, kvadrat və trapesiya

Dərsə keç
S = (n − 2) · 180°α = (n − 2) · 180° / nS = (n − 2) · 180°α = (n − 2) · 180° / n

Burada

n
çoxbucaqlının tərəflərinin (təpələrinin) sayı
S
daxili bucaqların cəmi
α
düzgün çoxbucaqlının bir bucağı

Qabarıq n-bucaqlının bucaqlarının cəmi. Bütün tərəfləri və bütün bucaqları bərabər olan düzgün çoxbucaqlının bir bucağını tapmaq üçün cəmi n-ə bölürük.

AB = CDBC = AD∠A = ∠C∠B = ∠D∠A + ∠B = 180°AO = OCBO = OD

Burada

AB = CD, BC = AD
qarşı tərəflər bərabərdir
∠A = ∠C, ∠B = ∠D
qarşı bucaqlar bərabərdir
∠A + ∠B = 180°
bir tərəfə bitişik bucaqların cəmi 180°-dir
O
diaqonalların kəsişmə nöqtəsi: diaqonallar bu nöqtədə yarıya bölünür

Paraleloqramın xassələri: qarşı tərəflər və qarşı bucaqlar bərabərdir, bir tərəfə bitişik bucaqların cəmi 180°-dir, diaqonallar kəsişmə nöqtəsində yarıya bölünür.

1) AB ∥ CD və AB = CD2) AB = CD və BC = AD3) AO = OC və BO = OD ⇒ ABCD — paraleloqram

Burada

ABCD
dördbucaqlı
O
diaqonalların kəsişmə nöqtəsi

Paraleloqramın əlamətləri: dördbucaqlının eyni iki qarşı tərəfi bərabər və paraleldirsə, ya qarşı tərəfləri cüt-cüt bərabərdirsə, ya da diaqonalları kəsişmə nöqtəsində yarıya bölünürsə, o, paraleloqramdır.

ABCD — düzbucaqlı ⇔ ABCD — paraleloqram və AC = BD

Burada

AC, BD
diaqonallar

Düzbucaqlının diaqonalları bərabərdir; tərsinə, diaqonalları bərabər olan paraleloqram düzbucaqlıdır.

ABCD — romb ⇔ ABCD — paraleloqram və AC ⊥ BD

Burada

AC ⊥ BD
diaqonallar qarşılıqlı perpendikulyardır

Rombun diaqonalları qarşılıqlı perpendikulyardır və onun bucaqlarını yarıya bölür; tərsinə, diaqonalları perpendikulyar olan paraleloqram rombdur.

A₁A₂ = A₂A₃ = …, A₁B₁ ∥ A₂B₂ ∥ A₃B₃ ∥ … ⇒ B₁B₂ = B₂B₃ = …

Burada

A₁, A₂, A₃, …
bucağın bir tərəfi üzərində ardıcıl bərabər parçaların ucları
B₁, B₂, B₃, …
paralel düz xətlərin bucağın o biri tərəfini kəsdiyi nöqtələr

Fales teoremi: bucağın bir tərəfi üzərində ardıcıl bərabər parçalar ayrılıb və onların uclarından paralel düz xətlər çəkilibsə, bu düz xətlər bucağın o biri tərəfi üzərində də bərabər parçalar ayırır.

MN ∥ ACMN = AC / 2MN ∥ ACMN = AC / 2

Burada

M, N
AB və BC tərəflərinin ortaları
AC
üçüncü tərəf

Üçbucağın orta xətti üçüncü tərəfə paraleldir və onun yarısına bərabərdir.

AB = CD ⇔ ∠A = ∠D ⇔ AC = BD

Burada

AD, BC
trapesiyanın oturacaqları
AB, CD
yan tərəflər
AC, BD
diaqonallar

Bərabəryanlı trapesiyada oturacaqdakı bucaqlar bərabərdir və diaqonallar bərabərdir; bu xassələrin hər biri həm də əlamətdir.

MN ∥ AD ∥ BCMN = (a + b) / 2MN ∥ AD ∥ BCMN = (a + b) / 2

Burada

M, N
yan tərəflərin (AB və CD-nin) ortaları
a, b
oturacaqların uzunluqları: a = AD, b = BC

Trapesiyanın orta xətti (yan tərəflərin ortalarını birləşdirən parça) oturacaqlara paraleldir və onların cəminin yarısına bərabərdir.

Trapesiya: orta xətt, diaqonallar və xüsusi hallar

Dərsə keç
MN = (a + b) / 2PQ = (a − b) / 2S = MN · hMN = (a + b) / 2PQ = (a − b) / 2S = MN · h

Burada

MN
orta xətt (yan tərəflərin ortalarını birləşdirir)
PQ
orta xəttin diaqonallar arasında qalan hissəsi
a, b, h
oturacaqlar və hündürlük

MP və QN uyğun üçbucaqların orta xətləridir və b/2-yə bərabərdir, ona görə PQ = (a + b)/2 − b = (a − b)/2.

AO / OC = BO / OD = a / bKL = 2ab / (a + b)AO / OC = BO / OD = a / bKL = 2ab / (a + b)

Burada

KL
diaqonalların kəsişmə nöqtəsindən oturacaqlara paralel keçən parça (uclar yan tərəflərdə)

KL həmişə orta xətdən qısadır: 2ab/(a + b) ≤ (a + b)/2.

S(AOB) = S(COD) = √(S₁ · S₂)S = (√S₁ + √S₂)²

Burada

S₁
kiçik oturacağa bitişik BOC üçbucağının sahəsi
S₂
böyük oturacağa bitişik AOD üçbucağının sahəsi

ABD və ACD üçbucaqlarının oturacağı və hündürlüyü ortaqdır ⇒ sahələri bərabərdir; AOD-ni çıxsaq, yan üçbucaqlar bərabər qalır. S(AOB)/S₁ = AO/OC = S₂/S(AOB) ⇒ S(AOB)² = S₁S₂.

AC ⊥ BD ⇒ h = (a + b) / 2S = h²AC — ∠A-nın tənböləni ⇒ AB = BCAC ⊥ BD ⇒ h = (a + b) / 2S = h²AC — ∠A-nın tənböləni ⇒ AB = BC

Burada

h
trapesiyanın hündürlüyü

Birinci fakt yalnız bərabəryanlı trapesiya üçündür; ikincisi istənilən trapesiyada doğrudur (ABC üçbucağı bərabəryanlıdır).

AC ⊥ CD ⇒ AC² = BC · ADAC ⊥ BD ⇒ AB² = BC · AD

Burada

AB
düzbucaqlı trapesiyanın oturacaqlara perpendikulyar yan tərəfi (h)

Hər iki bərabərlik oxşar düzbucaqlı üçbucaqlardan alınır — orta mütənasib parçalar kimi.

a + b = c + dh = 2rbərabəryanlı halda: c = (a + b)/2h = √(ab)a + b = c + dh = 2rbərabəryanlı halda: c = (a + b)/2h = √(ab)

Burada

c, d
yan tərəflər
r
daxilə çəkilmiş çevrənin radiusu

Bərabəryanlı halda yan tərəf orta xəttə bərabərdir; mərkəz yan tərəfi düz bucaq altında görür, ona görə toxunma nöqtəsi onu x və y hissələrinə bölürsə, r² = x · y.

Çoxbucaqlıların perimetri və sahəsi

Dərsə keç
P = a₁ + a₂ + … + aₙP = 2(a + b)P = 4aP = n · a

Burada

a₁, a₂, …, aₙ
istənilən çoxbucaqlının tərəfləri
2(a + b)
düzbucaqlı: a — uzunluq, b — en
4a
kvadrat: a — tərəf
n · a
düzgün n-bucaqlı: n — tərəflərin sayı, a — tərəf

İstənilən çoxbucaqlının perimetri tərəflərinin cəmidir; qalan üç düstur bərabər tərəflər üçün qısa yazılışdır.

1 m² = 100 dm² = 10 000 sm² = 1 000 000 mm²1 ar = 100 m²1 ha = 100 ar = 10 000 m²1 km² = 100 ha

Burada

ar (sot)
tərəfi 10 m olan kvadratın sahəsi: 10 m · 10 m = 100 m²
ha
hektar — tərəfi 100 m olan kvadratın sahəsi
km²
tərəfi 1 km = 1000 m olan kvadrat: 1 000 000 m²

Qonşu uzunluq vahidləri 10 dəfə, qonşu sahə vahidləri isə 100 dəfə fərqlənir. Böyük vahiddən kiçiyə keçəndə vururuq, kiçikdən böyüyə keçəndə bölürük.

S = a · bS = a²

Burada

a, b
düzbucaqlının qonşu tərəfləri (uzunluq və en), eyni vahidlə
a
kvadratın tərəfi (ikinci düsturda)

Düzbucaqlının sahəsi qonşu tərəflərinin hasilinə, kvadratın sahəsi isə tərəfinin kvadratına bərabərdir.

S = a · h

Burada

a
paraleloqramın tərəfi (oturacaq)
h
bu tərəfə endirilmiş hündürlük — onunla qarşı tərəf arasındakı məsafə

İstənilən tərəfi oturacaq götürmək olar, təki hündürlük məhz həmin tərəfə endirilsin: S = a · h₁ = b · h₂.

S = ½ · a · h

Burada

a
üçbucağın istənilən tərəfi (oturacaq)
h
qarşı təpədən bu tərəfə (və ya onun uzantısına) endirilmiş hündürlük

Düzbucaqlı üçbucaqda bir katet o biri katetə endirilmiş hündürlükdür, ona görə S = ½ · a · b (a, b — katetlər).

S = ½ · d₁ · d₂

Burada

d₁, d₂
rombun diaqonalları

Bu düstur diaqonalları perpendikulyar olan hər qabarıq dördbucaqlı üçün doğrudur: romb, kvadrat (S = d²/2), deltoid.

S = (a + b)/2 · h = m · hS = (a + b)/2 · h = m · h

Burada

a, b
trapesiyanın oturacaqları (paralel tərəfləri)
h
hündürlük — oturacaqlar arasındakı məsafə
m
orta xətt: m = (a + b)/2

Trapesiyanın sahəsi oturacaqların ədədi ortası ilə hündürlüyün hasilidir.

Çevrənin uzunluğu və dairənin sahəsi

Dərsə keç
d = 2rr = d/2d = 2rr = d/2

Burada

r
radius
d
diametr

Diametr radiusun iki mislidir.

C = 2πr = πd

Burada

C
çevrənin uzunluğu
r
radius
d
diametr, d = 2r
π
≈ 3,14 (və ya 22/7)

Çevrənin uzunluğu diametrin π mislidir.

l = 2πr · α/360° = πrα/180°l = 2πr · α/360° = πrα/180°

Burada

l
qövsün uzunluğu
α
qövsə uyğun mərkəzi bucaq (dərəcə ilə)
r
çevrənin radiusu

Qövsün uzunluğu = çevrənin uzunluğu · α/360°.

S = πr² = πd²/4S = πr² = πd²/4

Burada

r
dairənin radiusu
d
diametr: r = d/2, ona görə r² = d²/4

Dairənin sahəsi radiusun kvadratı ilə mütənasibdir. Diametr verilibsə, əvvəlcə radiusu tap.

S = πr² · α/360°S = πr² · α/360°

Burada

α
sektorun mərkəzi bucağı (dərəcə ilə)
r
dairənin radiusu

Başqa yazılışı: S = l · r/2 (l — qövsün uzunluğu), üçbucağın «oturacaq vur hündürlüyün yarısı» düsturuna bənzəyir.

S = πR² − πr² = π(R² − r²)

Burada

R
xarici çevrənin radiusu
r
daxili çevrənin radiusu

Halqanın sahəsi = böyük dairənin sahəsi − kiçik dairənin sahəsi.

r → k · r ⇒ C → k · CS → k² · S

Burada

k
radiusun neçə dəfə dəyişdiyi (k > 0)

Uzunluq radius kimi, sahə isə radiusun kvadratı kimi dəyişir.

Pifaqor teoremi

Dərsə keç
a² + b² = c²

Burada

a, b
katetlər
c
hipotenuz

Buradan: c = √(a² + b²), a = √(c² − b²).

Üçbucaqların oxşarlığı

Dərsə keç
MN ∥ AC ⇒ BM / MA = BN / NCBM / BA = BN / BCMN ∥ AC ⇒ BM / MA = BN / NCBM / BA = BN / BC

Burada

MN, AC
B bucağının tərəflərini kəsən paralel düz xətlər
BM, MA
BA tərəfindəki parçalar
BN, NC
BC tərəfindəki uyğun parçalar

Mütənasib parçalar haqqında teorem (ümumiləşmiş Fales teoremi): paralel düz xətlər bucağın tərəflərində mütənasib parçalar ayırır. Tərs teorem də doğrudur: BM / MA = BN / NC olarsa, MN ∥ AC.

AL / LC = AB / BCAL / LC = AB / BC

Burada

BL
B bucağının tənböləni (L nöqtəsi AC tərəfi üzərindədir)
AL, LC
tənbölənin AC tərəfində ayırdığı parçalar
AB, BC
bu parçalara bitişik tərəflər

Tənbölənin xassəsi: üçbucağın tənböləni qarşı tərəfi qonşu tərəflərə mütənasib hissələrə bölür.

∠A = ∠A₁, ∠B = ∠B₁ ⇒ △ABC ∼ △A₁B₁C₁

Burada

∠A, ∠B
birinci üçbucağın iki bucağı
∠A₁, ∠B₁
ikinci üçbucağın uyğun bucaqları

Birinci əlamət (iki bucağa görə, BB): bir üçbucağın iki bucağı digər üçbucağın iki bucağına bərabərdirsə, bu üçbucaqlar oxşardır.

AB / A₁B₁ = AC / A₁C₁, ∠A = ∠A₁ ⇒ △ABC ∼ △A₁B₁C₁AB / A₁B₁ = AC / A₁C₁, ∠A = ∠A₁ ⇒ △ABC ∼ △A₁B₁C₁

Burada

AB, AC
birinci üçbucağın iki tərəfi
∠A
bu tərəflər arasındakı bucaq
A₁B₁, A₁C₁, ∠A₁
ikinci üçbucağın uyğun elementləri

İkinci əlamət (iki tərəf və onlar arasındakı bucağa görə, TBT): bir üçbucağın iki tərəfi digərinin iki tərəfinə mütənasibdirsə və bu tərəflər arasındakı bucaqlar bərabərdirsə, üçbucaqlar oxşardır.

AB / A₁B₁ = BC / B₁C₁ = CA / C₁A₁ ⇒ △ABC ∼ △A₁B₁C₁AB / A₁B₁ = BC / B₁C₁ = CA / C₁A₁ ⇒ △ABC ∼ △A₁B₁C₁

Burada

AB, BC, CA
birinci üçbucağın tərəfləri
A₁B₁, B₁C₁, C₁A₁
ikinci üçbucağın uyğun tərəfləri

Üçüncü əlamət (üç tərəfə görə, TTT): bir üçbucağın üç tərəfi digərinin üç tərəfinə mütənasibdirsə, üçbucaqlar oxşardır.

P₁ / P = kS₁ / S = k²P₁ / P = kS₁ / S = k²

Burada

P, P₁
oxşar üçbucaqların perimetrləri
S, S₁
onların sahələri
k
oxşarlıq əmsalı: ikinci üçbucağın tərəfinin birincinin uyğun tərəfinə nisbəti

Oxşar üçbucaqların perimetrlərinin nisbəti oxşarlıq əmsalına, sahələrinin nisbəti isə onun kvadratına bərabərdir. Bu, istənilən oxşar fiqurlar üçün doğrudur.

h² = p · qa² = c · pb² = c · q

Burada

h
hipotenuza çəkilmiş CH hündürlüyü
a, b
BC və AC katetləri
c
AB hipotenuzu, c = p + q
p, q
a və b katetlərinin hipotenuz üzərindəki proyeksiyaları: BH və AH

Hündürlük proyeksiyaların orta mütənasibidir, hər katet isə hipotenuzla öz proyeksiyasının orta mütənasibidir.

H / L = h / l ⇒ H = h · L / lH / L = h / l ⇒ H = h · L / l

Burada

H, L
ölçülən cismin hündürlüyü və kölgəsinin uzunluğu
h, l
məlum hündürlük (çubuq, adam) və onun kölgəsi, eyni anda ölçülür

Eyni anda kölgələrin uzunluqları cisimlərin hündürlükləri ilə mütənasibdir.

Yuxarı siniflərin mövzuları

İrəli

Kvadrat tənliklər

Dərsə keç
ax² + bx = 0 ⇒ x(ax + b) = 0 ⇒ x₁ = 0x₂ = −b/aax² + bx = 0 ⇒ x(ax + b) = 0 ⇒ x₁ = 0x₂ = −b/a

Burada

x(ax + b)
ortaq vuruq x mötərizə xaricinə çıxarılıb
x₁ = 0
c = 0 olduqda həmişə köklərdən biridir

Hasil yalnız vuruqlardan biri sıfır olduqda sıfıra bərabərdir. Buna görə c = 0 olan tənliyin həmişə iki kökü var və onlardan biri 0-dır.

ax² + c = 0 ⇒ x² = −c/a−c/a > 0 olduqda x₁,₂ = ±√(−c/a)ax² + c = 0 ⇒ x² = −c/a−c/a > 0 olduqda x₁,₂ = ±√(−c/a)

Burada

−c/a−c/a
x²-nin bərabər olduğu ədəd; onun işarəsi köklərin sayını həll edir
±
kvadratı eyni olan iki əks ədəd: √9 = 3, amma x² = 9 tənliyinin kökləri 3 və −3-dür

−c/a > 0 — iki əks kök; −c/a < 0 — kök yoxdur, çünki heç bir ədədin kvadratı mənfi deyil; c də sıfırdırsa (ax² = 0), yeganə kök x = 0-dır.

D = b² − 4acx₁,₂ = (−b ± √D) / (2a)D = b² − 4acx₁,₂ = (−b ± √D) / (2a)

Burada

D
diskriminant; işarəsi köklərin sayını göstərir
a, b, c
standart şəkildəki əmsallar, işarələri ilə
±
biri «+» ilə, digəri «−» ilə hesablanan iki kök
2a
məxrəc bütün surətə aiddir: −b ± √D ifadəsinin hamısı 2a-ya bölünür

D > 0 — iki müxtəlif kök; D = 0 — bir kök (iki bərabər kök) x = −b/(2a); D < 0 — həqiqi kök yoxdur.

b = 2k: D/4 = k² − acx₁,₂ = (−k ± √(D/4)) / ab = 2k: D/4 = k² − acx₁,₂ = (−k ± √(D/4)) / a

Burada

k
ikinci əmsalın yarısı, k = b/2 (işarəsi ilə)
D/4D/4
dördə bölünmüş diskriminant; işarəsi D-nin işarəsi ilə eynidir
a
məxrəcdə artıq 2a yox, a qalır

Düstur adi düsturdan surəti və məxrəci 2-yə bölməklə alınır: (−2k ± √(4(k² − ac)))/(2a) = (−k ± √(k² − ac))/a.

x² + px + q = 0: x₁,₂ = −p/2 ± √((p/2)² − q)x² + px + q = 0: x₁,₂ = −p/2 ± √((p/2)² − q)

Burada

p
x-in əmsalı
q
sərbəst hədd

Sözlə: kök x-in əmsalının əks işarəli yarısı ilə «həmin yarının kvadratı çıxılsın sərbəst hədd» ifadəsinin kvadrat kökünün cəmi və ya fərqidir. p cüt olanda xüsusilə rahatdır.

x₁ + x₂ = −b/ax₁ · x₂ = c/ax₁ + x₂ = −b/ax₁ · x₂ = c/a

Burada

x₁, x₂
tənliyin kökləri (D ≥ 0 olmalıdır)
−b/a−b/a
köklərin cəmi
c/ac/a
köklərin hasili

Gətirilmiş tənlik x² + px + q = 0 üçün: x₁ + x₂ = −p, x₁ · x₂ = q. Teorem yalnız köklər varsa mənalıdır: x² + x + 5 = 0 tənliyinin kökü yoxdur, deməli, cəmi −1 olan kökləri də yoxdur.

ax² + bx + c = a(x − x₁)(x − x₂)

Burada

a
birinci əmsal — mötərizələrin qarşısında qalmalıdır
x₁, x₂
üçhədlinin kökləri

D = 0 olanda ax² + bx + c = a(x − x₁)²; D < 0 olanda üçhədli xətti vuruqlara ayrılmır. Digər üsullar — ortaq vuruq, qruplaşdırma — «Çoxhədlinin vuruqlara ayrılması» dərsindədir.

Kvadrat funksiya və onun qrafiki

Dərsə keç
y = ax²

Burada

a-nın işarəsi
qolların istiqaməti: a > 0 — yuxarı, a < 0 — aşağı
|a|
parabolanın «enliliyi»: |a| > 1 — dar, 0 < |a| < 1 — enli

a > 0 olduqda təpə ən aşağı, a < 0 olduqda ən yuxarı nöqtədir. Təpə (0; 0), simmetriya oxu Oy-dir. y = −ax² və y = ax² qrafikləri Ox oxuna nəzərən simmetrikdir.

y = a(x − m)² + n

Burada

m
üfüqi sürüşmə: m > 0 — sağa, m < 0 — sola
n
şaquli sürüşmə: n > 0 — yuxarı, n < 0 — aşağı
a
y = ax²-dakı kimi: istiqamət və enlilik

Təpə (m; n) nöqtəsindədir, simmetriya oxu x = m düz xəttidir. Qrafik y = ax² parabolasını üfüqi istiqamətdə m, şaquli istiqamətdə n vahid köçürməklə alınır; forması dəyişmir.

x₀ = −b/(2a)y₀ = f(x₀) = −D/(4a)x₀ = −b/(2a)y₀ = f(x₀) = −D/(4a)

Burada

x₀
təpənin absisi; simmetriya oxu x = x₀ düz xəttidir
y₀
təpənin ordinatı — funksiyanın ən kiçik (a > 0) və ya ən böyük (a < 0) qiyməti
D
diskriminant b² − 4ac

Praktikada y₀-ı düsturla yox, x₀-ı funksiyada yerinə qoymaqla hesablamaq daha rahatdır.

a > 0: min y = y₀a < 0: max y = y₀y₀ = f(−b/(2a))a > 0: min y = y₀a < 0: max y = y₀y₀ = f(−b/(2a))

Burada

min y
funksiyanın ən kiçik qiyməti
max y
funksiyanın ən böyük qiyməti
−b/(2a)−b/(2a)
bu qiymətin alındığı nöqtə — təpənin absisi

Qolları yuxarı olan parabolanın ən aşağı nöqtəsi təpədir, yuxarıdan isə sərhədi yoxdur; qolları aşağı olanda əksinə. Qiymətlər oblastı: a > 0 olduqda y ≥ y₀, a < 0 olduqda y ≤ y₀.

y = a(x − x₁)(x − x₂)

Burada

x₁, x₂
funksiyanın sıfırları — parabolanın Ox-u kəsdiyi nöqtələrin absisləri
a
daha bir nöqtədən tapılır

Bu, kvadrat funksiyanın vuruqlara ayrılmış formasıdır («Kvadrat tənliklər» dərsindəki ax² + bx + c = a(x − x₁)(x − x₂) düsturu); D ≥ 0 olanda mövcuddur. Təpə köklərin ortasındadır: x₀ = (x₁ + x₂)/2.

Ədədi ardıcıllıqlar və ədədi silsilə

Dərsə keç
aₙ = a₁ + (n − 1) · d

Burada

aₙ
n-ci hədd
a₁
birinci hədd
d
silsilənin fərqi
n
həddin nömrəsi (natural ədəd)

n-ci hədd = birinci hədd + (n − 1) addım.

aₙ = aₘ + (n − m) · d ⇒ d = (aₙ − aₘ) / (n − m)aₙ = aₘ + (n − m) · d ⇒ d = (aₙ − aₘ) / (n − m)

Burada

aₘ, aₙ
iki məlum hədd (m < n)
n − m
onların arasındakı addımların sayı

Fərq = hədlərin fərqi : nömrələrin fərqi. Sonra a₁ = aₘ − (m − 1) · d.

aₙ = (aₙ₋₁ + aₙ₊₁) / 2aₙ = (aₙ₋ₖ + aₙ₊ₖ) / 2aₙ = (aₙ₋₁ + aₙ₊₁) / 2aₙ = (aₙ₋ₖ + aₙ₊ₖ) / 2

Burada

aₙ₋₁, aₙ₊₁
aₙ-in qonşu hədləri
aₙ₋ₖ, aₙ₊ₖ
aₙ-dən eyni uzaqlıqda (k addım solda və sağda) duran hədlər, k < n

Ortadakı hədd kənardakıların ədədi ortasıdır — həm qonşular, həm də ondan eyni məsafədə duran hədlər üçün.

Sₙ = (a₁ + aₙ) / 2 · nSₙ = (a₁ + aₙ) / 2 · n

Burada

Sₙ
ilk n həddin cəmi
a₁, aₙ
birinci və sonuncu (n-ci) hədd
n
toplanan hədlərin sayı

Cəm = birinci və sonuncu həddin ədədi ortası × hədlərin sayı.

Sₙ = (2a₁ + (n − 1) · d) / 2 · nSₙ = (2a₁ + (n − 1) · d) / 2 · n

Burada

a₁, d
birinci hədd və fərq
n
hədlərin sayı

Sonuncu hədd məlum olmayanda: birinci düsturda aₙ əvəzinə a₁ + (n − 1)d yazırıq.

1 + 2 + 3 + … + n = n(n + 1) / 21 + 3 + 5 + … + (2n − 1) = n²1 + 2 + 3 + … + n = n(n + 1) / 21 + 3 + 5 + … + (2n − 1) = n²

Burada

n
toplanan ədədlərin sayı
2n − 1
n-ci tək ədəd

Cüt ədədlər üçün də: 2 + 4 + … + 2n = 2 · n(n + 1)/2 = n(n + 1).

Həndəsi silsilə

Dərsə keç
bₙ = b₁ · qⁿ⁻¹

Burada

bₙ
n-ci hədd
b₁
birinci hədd (b₁ ≠ 0)
q
silsilənin vuruğu (q ≠ 0)
n
həddin nömrəsi

Qüvvətin üstü həddin nömrəsindən 1 azdır — ədədi silsilədəki n − 1 kimi.

bₙ = bₘ · qⁿ⁻ᵐ ⇒ qⁿ⁻ᵐ = bₙ / bₘbₙ = bₘ · qⁿ⁻ᵐ ⇒ qⁿ⁻ᵐ = bₙ / bₘ

Burada

bₘ, bₙ
iki məlum hədd (m < n)
n − m
onların arasındakı addımların sayı

Hədlərin nisbəti = vuruğun addım sayı qədər qüvvəti.

bₙ² = bₙ₋₁ · bₙ₊₁bₙ² = bₙ₋ₖ · bₙ₊ₖ

Burada

bₙ₋₁, bₙ₊₁
bₙ-in qonşu hədləri
bₙ₋ₖ, bₙ₊ₖ
bₙ-dən k addım solda və sağda duran hədlər, k < n

Ortadakı həddin kvadratı kənardakıların hasilinə bərabərdir. Müsbət hədlər üçün bₙ = √(bₙ₋₁ · bₙ₊₁).

Sₙ = b₁ · (qⁿ − 1) / (q − 1), q ≠ 1Sₙ = b₁ · (qⁿ − 1) / (q − 1), q ≠ 1

Burada

Sₙ
ilk n həddin cəmi
b₁
birinci hədd
q
vuruq, q ≠ 1
n
toplanan hədlərin sayı

q < 1 olduqda eyni düsturu b₁(1 − qⁿ)/(1 − q) şəklində yazmaq rahatdır. q = 1 olduqda bütün hədlər bərabərdir: Sₙ = n · b₁.

S = b₁ / (1 − q), |q| < 1S = b₁ / (1 − q), |q| < 1

Burada

S
bütün hədlərin cəmi
b₁
birinci hədd
q
vuruq, −1 < q < 1

Səbəb: |q| < 1 olduqda qⁿ → 0, ona görə Sₙ = b₁(1 − qⁿ)/(1 − q) → b₁/(1 − q).

bₙ₊₁ = b₁ · qⁿq = 1 ± p/100bₙ₊₁ = b₁ · qⁿq = 1 ± p/100

Burada

b₁
başlanğıc qiymət
bₙ₊₁
n dövrdən sonrakı qiymət
p
bir dövrdəki dəyişmə, faizlə («+» artım, «−» azalma)

n dövrdən sonra — (n + 1)-ci hədd, çünki başlanğıc qiymət birinci həddir.

Triqonometriyanın əsasları

Dərsə keç
sin α = a / ccos α = b / ctg α = a / bsin α = a / ccos α = b / ctg α = a / b

Burada

a
qarşı katet — α bucağının qarşısındakı katet
b
bitişik katet — α bucağının tərəfi olan katet
c
hipotenuz

Həmçinin tg α = sin α / cos α. Hipotenuz ən uzun tərəf olduğu üçün iti bucaqda 0 < sin α < 1 və 0 < cos α < 1.

sin²α + cos²α = 1

Bu eynilik Pifaqor teoremindən alınır. Məsələn, iti bucaq üçün sin α = 0,6 olarsa, cos α = √(1 − 0,36) = √0,64 = 0,8.

Statistikanın əsasları: verilənlər, diaqramlar, orta qiymət, median və moda

Dərsə keç
wᵢ = fᵢ / nf₁ + f₂ + … + fₖ = nw₁ + w₂ + … + wₖ = 1wᵢ = fᵢ / nf₁ + f₂ + … + fₖ = nw₁ + w₂ + … + wₖ = 1

Burada

fᵢ
i-ci qiymətin tezliyi
wᵢ
i-ci qiymətin nisbi tezliyi
n
bütün qiymətlərin sayı
k
müxtəlif qiymətlərin sayı

İki cəm hazır yoxlamadır: tezliklərin cəmi n etmirsə, hansısa qiymət buraxılıb və ya iki dəfə sayılıb.

α = 360° · f / nα = 360° · f / n

Burada

α
kateqoriyanın sektorunun bucağı
f
kateqoriyanın tezliyi
n
bütün cavabların sayı

Dairəvi diaqram dairə şəklində çəkilmiş tezlik cədvəlidir: hər sektorun bucağı 360°-dən onun payıdır, bütün bucaqların cəmi 360°-dir.

x̄ = (x₁ + x₂ + … + xₙ) / nx̄ = (x₁ + x₂ + … + xₙ) / n

Burada

x̄
ədədi orta
x₁, …, xₙ
verilənlərin qiymətləri
n
qiymətlərin sayı

Ədədi orta «ədalətli paydır»: bütün qiymətlər bir yerə yığılıb bərabər bölünsə, hər birinə x̄ düşər. Deməli, qiymətlərin cəmi n · x̄-dir — naməlum qiymətli məsələlərin açarı budur.

x̄ = (x₁f₁ + x₂f₂ + … + xₖfₖ) / (f₁ + f₂ + … + fₖ)x̄ = (x₁f₁ + x₂f₂ + … + xₖfₖ) / (f₁ + f₂ + … + fₖ)

Burada

xᵢ
müxtəlif qiymətlər
fᵢ
onların tezlikləri və ya çəkiləri

Çəkili orta tezlik cədvəli üçün və qiymətlərin əhəmiyyəti müxtəlif olanda işlədilir. Çəkilər faizlə verilib cəmi 100% edirsə, sadəcə x · w hasillərini topla: x̄ = x₁w₁ + … + xₖwₖ.

Me = xₖ₊₁ (n = 2k + 1)Me = (xₖ + xₖ₊₁) / 2 (n = 2k)Me = xₖ₊₁ (n = 2k + 1)Me = (xₖ + xₖ₊₁) / 2 (n = 2k)

Burada

x₁ ≤ x₂ ≤ … ≤ xₙ
artma sırası ilə düzülmüş verilənlər
n
qiymətlərin sayı: tək (2k + 1) və ya cüt (2k)

Me — median. Tək n: (n + 1)/2-ci yerdəki qiymət. Cüt n: ortadakı iki qiymətin ədədi ortası. Həmişə əvvəlcə sırala!

R = xₘₐₓ − xₘᵢₙ

Burada

R
sıranın genişliyi
xₘₐₓ, xₘᵢₙ
ən böyük və ən kiçik qiymət

Genişlik tez tapılır, amma yalnız iki ən kənar qiymətdən asılıdır, ona görə bir kənar qiymət onu çox dəyişir.

D = ((x₁ − x̄)² + (x₂ − x̄)² + … + (xₙ − x̄)²) / nσ = √DD = ((x₁ − x̄)² + (x₂ − x̄)² + … + (xₙ − x̄)²) / nσ = √D

Burada

D
dispersiya — meyllərin kvadratlarının ortası
σ
orta kvadratik (standart) meyl
xᵢ − x̄
qiymətin ortadan meyli

Meylləri sadəcə toplamaq olmaz — onların cəmi həmişə 0-dır; ona görə kvadrata yüksəldirik. σ verilənlərlə eyni vahiddədir və qiymətlərin ortadan «adi» uzaqlığını göstərir. Seçmə məlumatlarında universitet statistikası n əvəzinə n − 1-ə bölür.

Ehtimal nəzəriyyəsinin əsasları

Dərsə keç
P(A) = m / nP(A) = m / n

Burada

P(A)
A hadisəsinin ehtimalı
m
A hadisəsi üçün əlverişli nəticələrin sayı
n
bütün bərabərimkanlı nəticələrin sayı

Klassik ehtimal düsturu yalnız bütün nəticələr bərabərimkanlı olanda doğrudur. 0 ≤ m ≤ n olduğundan həmişə 0 ≤ P(A) ≤ 1.

W(A) = k / NW(A) = k / N

Burada

W(A)
A hadisəsinin nisbi tezliyi
k
A hadisəsinin baş verdiyi sınaqların sayı
N
bütün sınaqların sayı

Nisbi tezlik sınaqlardan sonra tapılır və bir seriyadan digərinə dəyişir; ehtimal isə sabit ədəddir. Sınaqlar çox olanda W(A) ≈ P(A) — bu, ehtimalın statistik qiymətləndirilməsidir.

P(Ā) = 1 − P(A)

Burada

Ā
A-nın əks hadisəsi («A deyil»)

«A deyil» və ya «heç biri» A-nın özündən asan sayılırsa, əks hadisəyə keç — xüsusən «ən azı biri» tipli məsələlərdə.

P(A və ya B) = P(A) + P(B)

Burada

A və ya B
A və B hadisələrindən ən azı biri baş verir (A ∪ B və ya A + B kimi də yazılır)

Toplama qaydası yalnız birgə olmayan hadisələr üçün doğrudur. A və B birlikdə baş verə bilirsə, ortaq nəticələr iki dəfə sayılır və bir dəfə çıxılmalıdır: P(A və ya B) = P(A) + P(B) − P(A və B).

P(A və B) = P(A) · P(B)

Burada

A və B
hər iki hadisə baş verir (AB və ya A ∩ B kimi də yazılır)

Vurma qaydası yalnız asılı olmayan hadisələr üçündür. Bir neçə hadisənin hamısının baş verməsi ehtimalı heç vaxt ən kiçik vuruqdan böyük olmur.

P = Cₘᵏ · Cₙ₋ₘʳ⁻ᵏ / CₙʳP = Cₘᵏ · Cₙ₋ₘʳ⁻ᵏ / Cₙʳ

Burada

n
bütün obyektlərin sayı
m
onlardan «xüsusi» olanların sayı (uduşlu biletlər, qızlar…)
r
təsadüfən seçilən obyektlərin sayı
k
seçilənlər arasında «xüsusi» olanların sayı

Məxrəc: n obyektdən r-i seçməyin bütün yolları. Surət (hasil qaydası): m «xüsusi» obyektdən k-nı VƏ qalan n − m obyektdən r − k-nı seçirik.

P(A) = s / SP(A) = s / S

Burada

s
əlverişli hissənin ölçüsü (uzunluq, sahə və ya vaxt)
S
bütün oblastın ölçüsü

Həndəsi ehtimal m/n düsturunun «kəsilməz» variantıdır; burada da 0 ≤ P(A) ≤ 1.

Orta məktəb riyaziyyatı: dərinləşdirilmiş

İrəli

Nisbət və tənasüb

Dərsə keç
a : b = (k · a) : (k · b), k ≠ 0

Burada

a, b
nisbətin hədləri
k
sıfırdan fərqli istənilən ədəd

Nisbətin əsas xassəsi: hər iki həddi eyni ədədə vurmaq və ya bölmək olar. Buna görə nisbət kəsr kimi ixtisar olunur.

a : b = c : d ⇔ a · d = b · c

Burada

a, d
kənar hədlər
b, c
orta hədlər

Tənasübün əsas xassəsi: kənar hədlərin hasili orta hədlərin hasilinə bərabərdir. Buradan istənilən naməlum hədd tapılır, məsələn, d = b · c / a.

y = k · xy₁ / x₁ = y₂ / x₂y = k · xy₁ / x₁ = y₂ / x₂

Burada

x, y
düz mütənasib kəmiyyətlər
k
mütənasiblik əmsalı (k ≠ 0): y/x nisbəti həmişə k-ya bərabərdir

Düz mütənasibliyin qrafiki koordinat başlanğıcından keçən düz xəttdir.

y = k / xx₁ · y₁ = x₂ · y₂y = k / xx₁ · y₁ = x₂ · y₂

Burada

x, y
tərs mütənasib kəmiyyətlər
k
mütənasiblik əmsalı: x · y hasili həmişə k-ya bərabərdir

Tərs mütənasibliyin qrafiki hiperboladır.

x = S · a / (a + b + c)x = S · a / (a + b + c)

Burada

S
bölünən ədəd (bütöv)
a, b, c
nisbətin hədləri (a : b : c)
x
a həddinə düşən pay

Əvvəlcə bir hissəni tap: S / (a + b + c), sonra onu nisbətin hər həddinə vur.

1 : n miqyası: həqiqi məsafə = xəritədəki məsafə · n

Burada

n
miqyasın məxrəci: xəritədəki 1 sm yerdə n sm-ə uyğundur

Nümunə: 1 : 500 000 miqyaslı xəritədə 4,2 sm olan yol: 4,2 · 500 000 = 2 100 000 sm = 21 km.

a / b = p / 100a / b = p / 100

Burada

a
hissə
b
bütöv (100%)
p
faiz

Faizə aid üç əsas məsələ bir tənasüblə həll olunur: üç kəmiyyətdən hansı naməlumdursa, onu çarpaz vurma ilə tap.

Tam üstlü qüvvət və onun xassələri

Dərsə keç
aⁿ = a · a · … · a (n vuruq)

Burada

a
qüvvətin əsası (istənilən ədəd)
n
qüvvət üstü, natural ədəd

Əməllərin ardıcıllığında qüvvətə yüksəltmə vurmadan əvvəl gəlir: 2 · 3² = 2 · 9 = 18, (2 · 3)² = 36 isə başqa ifadədir.

(−a)²ᵏ = a²ᵏ(−a)²ᵏ⁺¹ = −a²ᵏ⁺¹

Burada

a
istənilən ədəd
2k
cüt üst (k — natural ədəd)
2k + 1
tək üst

Mənfi ədədin cüt qüvvəti müsbət, tək qüvvəti mənfidir. Deməli, istənilən ədədin cüt qüvvəti mənfi ola bilməz: x² ≥ 0, x⁴ ≥ 0.

aᵐ · aⁿ = aᵐ⁺ⁿaᵐ / aⁿ = aᵐ⁻ⁿ (a ≠ 0)aᵐ · aⁿ = aᵐ⁺ⁿaᵐ / aⁿ = aᵐ⁻ⁿ (a ≠ 0)

Burada

a
ortaq əsas (bölmədə a ≠ 0)
m, n
qüvvət üstləri

Eyni əsaslı qüvvətləri vurduqda üstlər toplanır, böldükdə surətin üstündən məxrəcin üstü çıxılır. Əsas dəyişmir!

(aᵐ)ⁿ = aᵐⁿ

Burada

a
əsas
m, n
üstlər — onlar vurulur

Qüvvəti qüvvətə yüksəltdikdə üstlər vurulur: (a³)² = a³ · a³ = a³⁺³ = a⁶. Mötərizənin yeri vacibdir: 2^(3²) = 2⁹ = 512, amma (2³)² = 2⁶ = 64.

(a · b)ⁿ = aⁿ · bⁿ(a / b)ⁿ = aⁿ / bⁿ (b ≠ 0)(a · b)ⁿ = aⁿ · bⁿ(a / b)ⁿ = aⁿ / bⁿ (b ≠ 0)

Burada

a, b
vuruqlar (qismətdə b ≠ 0)
n
ortaq üst

Hasilin qüvvəti vuruqların qüvvətləri hasilinə bərabərdir: (ab)³ = ab · ab · ab = a³b³. Qaydanı sağdan sola da oxuyuruq: üstləri eyni olan qüvvətləri birləşdirmək olar — 2⁵ · 5⁵ = (2 · 5)⁵.

a⁰ = 1a⁻ⁿ = 1 / aⁿ (a ≠ 0)a⁰ = 1a⁻ⁿ = 1 / aⁿ (a ≠ 0)

Burada

a
sıfırdan fərqli əsas
n
natural ədəd

Sıfır üstlü qüvvət 1-ə bərabərdir, mənfi üst isə ədədin tərsinə keçmək deməkdir. 0⁰ və 0⁻ⁿ ifadələri təyin olunmur (sıfıra bölmək olmaz). Bu tərifdən sonra qüvvətin bütün xassələri istənilən tam üstlər üçün doğrudur.

(a / b)⁻ⁿ = (b / a)ⁿ1 / a⁻ⁿ = aⁿ(a / b)⁻ⁿ = (b / a)ⁿ1 / a⁻ⁿ = aⁿ

Burada

a, b
sıfırdan fərqli ədədlər
n
natural ədəd

Kəsrin mənfi qüvvəti: kəsri çevir və üstün işarəsini dəyiş. Məxrəcdəki mənfi üstlü qüvvət surətə müsbət üstlə keçir.

a > 1, m > n ⇒ aᵐ > aⁿ0 < a < 1, m > n ⇒ aᵐ < aⁿ0 < a < b ⇒ aⁿ < bⁿ

Burada

a, b
müsbət əsaslar
m, n
tam üstlər (üçüncü qaydada n natural ədəddir)

Əsas 1-dən böyükdürsə, böyük üst böyük qüvvət verir; əsas 0 ilə 1 arasındadırsa, əksinə: 0,5² = 0,25 > 0,5³ = 0,125. Üstlər eyni natural ədəd olduqda böyük müsbət əsasın qüvvəti böyükdür.

a · 10ⁿ1 ≤ a < 10

Burada

a
vergüldən əvvəl bir sıfırdan fərqli rəqəmi olan ədəd
n
ədədin tərtibi, tam ədəd

Vergülü k mərtəbə sola keçiririksə, n = k olur (10-dan böyük ədədlər); k mərtəbə sağa keçiririksə, n = −k olur (1-dən kiçik ədədlər).

(a · 10ᵐ) · (b · 10ⁿ) = (a · b) · 10ᵐ⁺ⁿ(a · 10ᵐ) / (b · 10ⁿ) = (a / b) · 10ᵐ⁻ⁿ(a · 10ᵐ) · (b · 10ⁿ) = (a · b) · 10ᵐ⁺ⁿ(a · 10ᵐ) / (b · 10ⁿ) = (a / b) · 10ᵐ⁻ⁿ

Burada

a, b
standart şəkildəki ədədlərin 10-un qüvvətindən əvvəlki vuruqları
m, n
ədədlərin tərtibləri

a və b-ni ayrıca, 10-un qüvvətlərini ayrıca vururuq (bölürük). a · b ≥ 10 alınarsa, vergülü bir mərtəbə sola keçirib tərtibi 1 artırırıq. Toplamada isə əvvəlcə tərtibləri eyniləşdiririk.

Kvadrat kök, n dərəcəli kök və rasional üstlü qüvvət

Dərsə keç
(√a)² = a√a ≥ 0 (a ≥ 0)

Burada

a
kökaltı ifadə, mənfi olmayan ədəd

Tərifin iki şərti: kökün kvadratı kökaltı ifadəyə bərabərdir və kökün özü mənfi deyil. x² = 49 tənliyinin iki kökü var (x = ±7), amma √49 yalnız 7-dir.

√(a²) = |a|

Burada

a
istənilən ədəd
|a|
a ədədinin modulu

Kök mənfi ola bilməz, ona görə kvadratın kökü ədədin özünü yox, modulunu verir: √((−5)²) = √25 = 5 = |−5|. a ≥ 0 olduqda √(a²) = a, a < 0 olduqda √(a²) = −a.

√(a · b) = √a · √b (a ≥ 0, b ≥ 0)√(a / b) = √a / √b (a ≥ 0, b > 0)√(a · b) = √a · √b (a ≥ 0, b ≥ 0)√(a / b) = √a / √b (a ≥ 0, b > 0)

Burada

a, b
mənfi olmayan ədədlər (qismətdə b > 0)

Nə üçün doğrudur? (√a · √b)² = (√a)² · (√b)² = ab və √a · √b ≥ 0 — deməli, bu ədəd tərifə görə √(ab)-dir. Qaydanı hər iki istiqamətdə işlədirik: hasilin kökünü ayırırıq və köklərin hasilini bir kökdə birləşdiririk.

√(a² · b) = |a| · √ba√b = √(a² · b) (a ≥ 0, b ≥ 0)

Burada

a
kök altından çıxarılan (və ya daxil edilən) vuruq
b
kök altında qalan mənfi olmayan ədəd

Kök altından ədəd kvadrat kökü kimi çıxır, kök altına daxil ediləndə isə kvadrata yüksəlir. Hərfi ifadələrdə modulu unutma: √(50x²) = 5|x|√2.

0 ≤ a < b ⇔ √a < √b

Burada

a, b
mənfi olmayan ədədlər

Böyük ədədin kökü də böyükdür. Ona görə kökləri müqayisə etməyin iki yolu var: vuruqları kök altına daxil edib kökaltı ədədləri müqayisə etmək, ya da hər iki tərəf müsbət olduqda onları kvadrata yüksəltmək — bu, bərabərsizliyin işarəsini dəyişmir.

(ⁿ√a)ⁿ = aⁿ√(aⁿ) = |a| (n cüt)ⁿ√(aⁿ) = a (n tək)

Burada

n
kökün göstəricisi, n ≥ 2
a
kökaltı ifadə (birinci bərabərlikdə cüt n üçün a ≥ 0)

Birinci bərabərlik kökün tərifidir. Digər ikisi √(a²) = |a| qaydasının ümumiləşməsidir: ⁴√((−2)⁴) = 2, amma ∛((−2)³) = −2.

ⁿ√(a · b) = ⁿ√a · ⁿ√bⁿ√(a / b) = ⁿ√a / ⁿ√b(ⁿ√a)ᵏ = ⁿ√(aᵏ)ᵐ√(ⁿ√a) = ᵐⁿ√aⁿ√(a · b) = ⁿ√a · ⁿ√bⁿ√(a / b) = ⁿ√a / ⁿ√b(ⁿ√a)ᵏ = ⁿ√(aᵏ)ᵐ√(ⁿ√a) = ᵐⁿ√a

Burada

a, b
mənfi olmayan ədədlər (qismətdə b > 0)
n, m
köklərin göstəriciləri (natural, ≥ 2)
k
natural ədəd

Kvadrat kökün xassələri istənilən dərəcəli kök üçün də doğrudur. Kökdən kök alanda göstəricilər vurulur: √(∛64) = ⁶√64 = 2.

a^(m/n) = ⁿ√(aᵐ) = (ⁿ√a)ᵐa^(−m/n) = 1 / a^(m/n) (a > 0)a^(m/n) = ⁿ√(aᵐ) = (ⁿ√a)ᵐa^(−m/n) = 1 / a^(m/n) (a > 0)

Burada

a
müsbət əsas
m
tam ədəd — qüvvətin üstü
n
natural ədəd, n ≥ 2 — kökün göstəricisi

Kəsr üstün məxrəci kökün göstəricisi, surəti isə qüvvətin üstüdür. Əsasın müsbət olması vacibdir: (−8)^(1/3) = −2 qəbul etsək, (−8)^(2/6) = ⁶√((−8)²) = ⁶√64 = 2 alınardı, halbuki 1/3 = 2/6.

a / √b = a√b / bc / (√x − √y) = c(√x + √y) / (x − y)c / (√x + √y) = c(√x − √y) / (x − y)a / √b = a√b / bc / (√x − √y) = c(√x + √y) / (x − y)c / (√x + √y) = c(√x − √y) / (x − y)

Burada

b
müsbət ədəd
x, y
mənfi olmayan ədədlər, x ≠ y
√x ± √y
bir-birinə qoşma ifadələr

Qoşma ifadəyə vurduqda kvadratlar fərqi düsturu işləyir: (√x − √y)(√x + √y) = x − y, və məxrəcdə kök qalmır.

Xətti bərabərsizliklər və onların sistemləri

Dərsə keç
a < b ⇒ a + c < b + cc > 0: ac < bcc < 0: ac > bc

Burada

a, b
bərabərsizliyin tərəfləri
c
hər iki tərəfə əlavə olunan və ya hər iki tərəfin vurulduğu ədəd

Eyni ədədi əlavə etmək (çıxmaq) və müsbət ədədə vurmaq (bölmək) işarəni saxlayır. Mənfi ədədə vuranda və ya bölərkən bərabərsizlik işarəsi əksinə dəyişir.

a < b və c < d ⇒ a + c < b + da, b, c, d > 0 olduqda: ac < bd

Burada

a < b, c < d
eyni işarəli (eyni istiqamətli) iki bərabərsizlik

Eyni istiqamətli bərabərsizlikləri hədbəhəd toplamaq, tərəfləri müsbət olanları isə hədbəhəd vurmaq olar. Hədbəhəd çıxmaq və bölmək olmaz: a − b-ni qiymətləndirmək üçün əvvəlcə b-ni −b-yə çevirib sonra toplayırıq.

ax > b: a > 0 olduqda x > b/aa < 0 olduqda x < b/aa = 0 olduqda: b < 0 isə x — istənilən ədədb ≥ 0 isə həll yoxdurax > b: a > 0 olduqda x > b/aa < 0 olduqda x < b/aa = 0 olduqda: b < 0 isə x — istənilən ədədb ≥ 0 isə həll yoxdur

Burada

a
x-in əmsalı
b
sərbəst hədd (sağ tərəfdəki ədəd)
b/ab/a
sərhəd nöqtəsi — ax = b tənliyinin kökü

a = 0 olduqda bərabərsizlik 0 · x > b şəklinə düşür və x-dən asılı olmayan ədədi bərabərsizliyə çevrilir: ya bütün x-lər üçün doğrudur, ya heç biri üçün.

a < b: {x > a; x > b} ⇔ x > b{x < a; x < b} ⇔ x < a{x > a; x < b} ⇔ a < x < b{x < a; x > b} — həlli yoxdur

Burada

a, b
iki sərhəd nöqtəsi, a < b

«Hər ikisindən böyük» — böyüyündən böyük; «hər ikisindən kiçik» — kiçiyindən kiçik; «arada» — interval; ştrixlər bir-birindən uzaqlaşırsa, həll yoxdur.

|x − a| < b ⇔ a − b < x < a + b|x − a| > b ⇔ x < a − b və ya x > a + b (b > 0)

Burada

|x − a|
ədəd oxunda x ilə a arasındakı məsafə
a
mərkəz — məsafənin ölçüldüyü nöqtə
b
icazə verilən məsafə, b > 0

«Kiçikdir» a ətrafında bir interval verir (sistem kimi), «böyükdür» isə ondan kənarda iki şüa (sözü «və ya», birləşmə ∪). ≤ və ≥ olduqda a ± b ucları da daxildir. b < 0 olarsa, |x − a| < b bərabərsizliyinin həlli yoxdur, |x − a| > b isə hər x üçün doğrudur, çünki məsafə mənfi ola bilməz.

Modullu tənliklər və bərabərsizliklər

Dərsə keç
|−a| = |a||a · b| = |a| · |b||a|² = a²√(a²) = |a||a + b| ≤ |a| + |b|

Burada

a, b
istənilən həqiqi ədədlər

√(a²) = |a| bərabərliyi səbəbindən √((x − 3)²) = |x − 3| yazılır, x − 3 yox. |a|² = a² isə iki modulu kvadrata yüksəltməyə imkan verir.

|f(x)| = a: a < 0 — kök yoxdura = 0 ⇒ f(x) = 0a > 0 ⇒ f(x) = a və ya f(x) = −a

Burada

f(x)
modulun içindəki ifadə
a
ədəd (x-dən asılı deyil)

Sağ tərəf ədəddirsə, modul iki tənliyə ayrılır; sağ tərəf mənfidirsə, həll yoxdur.

|f(x)| = g(x) ⇔ g(x) ≥ 0 və [ f(x) = g(x) və ya f(x) = −g(x) ]

Burada

g(x)
sağ tərəf — x-dən asılı ifadə

Modul mənfi olmadığı üçün sağ tərəf də mənfi ola bilməz: əvvəlcə g(x) ≥ 0 şərtini yaz, sonda hər kökü bu şərtlə yoxla.

|f(x)| = |g(x)| ⇔ f(x) = g(x) və ya f(x) = −g(x)

Burada

f, g
modulların içindəki ifadələr

Hər iki tərəf mənfi olmadığı üçün əlavə şərt lazım deyil. |x − a| = |x − b| (a ≠ b) tənliyinin yeganə kökü a ilə b-nin ortasıdır: x = (a + b)/2.

|f| < g ⇔ −g < f < g|f| > g ⇔ f > g və ya f < −g|f| < |g| ⇔ (f − g)(f + g) < 0

Burada

f, g
x-dən asılı ifadələr (g sabit də ola bilər)

«Kiçikdir» — sistem (hər iki şərt birlikdə), «böyükdür» — birləşmə (bərabərsizliklər heyəti: ən azı biri). İki modulda hər iki tərəf mənfi olmadığı üçün kvadrata yüksəltmək olar: f² < g².

Şərtə görə ifadənin qiyməti. İfadənin ən kiçik və ən böyük qiyməti

Dərsə keç
a² + b² = (a + b)² − 2ab(a − b)² = (a + b)² − 4aba³ + b³ = (a + b)³ − 3ab(a + b)

Burada

a + b
cəm (s)
ab
hasil (p)

Kvadrat tənliyin kökləri üçün Viyet teoremi s və p-ni hazır verir: x² + bx + c = 0 ⇒ s = x₁ + x₂ = −b, p = x₁x₂ = c.

x + 1/x = t ⇒ x² + 1/x² = t² − 2x³ + 1/x³ = t³ − 3t(x − 1/x)² = t² − 4x + 1/x = t ⇒ x² + 1/x² = t² − 2x³ + 1/x³ = t³ − 3t(x − 1/x)² = t² − 4

Burada

t
x + 1/x-in verilmiş qiyməti

Səbəb: (x + 1/x)² = x² + 2 + 1/x², çünki x · 1/x = 1; (x + 1/x)³ = x³ + 1/x³ + 3(x + 1/x).

a + b + c = 0 ⇒ a³ + b³ + c³ = 3abc

Burada

a, b, c
cəmi sıfır olan istənilən ədədlər və ya ifadələr

c = −(a + b) yazsaq: a³ + b³ − (a + b)³ = −3ab(a + b) = 3abc.

a/b = k ⇒ (m·a + n·b) / (p·a + q·b) = (m·k + n) / (p·k + q)a/b = k ⇒ (m·a + n·b) / (p·a + q·b) = (m·k + n) / (p·k + q)

Burada

k
verilmiş nisbət (b ≠ 0)

Kəsrin surət və məxrəcini b-yə bölürük; ikinci dərəcəli bircins ifadədə — b²-ya.

a(x − m)² + n ≥ n (a > 0)(x − m)² + (y − k)² + c ≥ c

Burada

m, k
ifadənin ən kiçik qiymətini aldığı nöqtənin koordinatları
n, c
ən kiçik qiymət

a < 0 olduqda bərabərsizlik işarəsi dəyişir və n ən böyük qiymət olur. Bərabərlik yalnız bütün kvadratlar sıfır olanda alınır.

a + b ≥ 2√(ab) (a ≥ 0, b ≥ 0)x + 1/x ≥ 2 (x > 0)a + b ≥ 2√(ab) (a ≥ 0, b ≥ 0)x + 1/x ≥ 2 (x > 0)

Burada

a, b
mənfi olmayan ədədlər; bərabərlik yalnız a = b olanda

İsbat: (√a − √b)² ≥ 0 ⇒ a − 2√(ab) + b ≥ 0. Nəticə: cəmi sabit olan iki ədədin hasili onlar bərabər olanda ən böyükdür; hasili sabit olanların cəmi onlar bərabər olanda ən kiçikdir.

|x − a| + |x − b| ≥ |a − b|−1 ≤ sin x ≤ 1−1 ≤ cos x ≤ 1−√(a² + b²) ≤ a·sin x + b·cos x ≤ √(a² + b²)

Burada

|x − a|
ədəd oxunda x ilə a arasındakı məsafə
a, b
ədədlər

Modullar cəmi x [a; b] parçasında olanda ən kiçikdir; a sin x + b cos x üçün sərhəd köməkçi bucaq üsulundan alınır.

Kvadrat bərabərsizliklər və intervallar üsulu

Dərsə keç
a > 0, x₁ < x₂: a(x − x₁)(x − x₂) > 0 ⇔ x < x₁ və ya x > x₂a(x − x₁)(x − x₂) < 0 ⇔ x₁ < x < x₂

Burada

x₁, x₂
kvadrat üçhədlinin kökləri
a
böyük əmsal (x²-nin əmsalı)

Niyə belədir: x > x₂ olduqda hər iki mötərizə müsbətdir; köklər arasında x − x₁ > 0, amma x − x₂ < 0; x < x₁ olduqda hər ikisi mənfidir və hasil yenə müsbətdir. Yadda saxla: a > 0 olduqda «köklər arasında mənfi, kənarda müsbət».

f(x) = (x − x₁)(x − x₂)…(x − xₙ), x₁ < x₂ < … < xₙ: (xₙ; +∞) aralığında f(x) > 0, hər sıfırdan keçəndə işarə dəyişir

Burada

x₁, …, xₙ
vuruqların müxtəlif sıfırları, artan sıra ilə
f(x)
xətti vuruqların hasili

Ən böyük sıfırdan sağda bütün mötərizələr müsbətdir, ona görə hasil də müsbətdir; bir sıfırdan keçəndə yalnız bir mötərizənin işarəsi dəyişir. Bu, bütün vuruqlar (x − a) şəklində olanda — x-in əmsalı müsbət olanda — doğrudur.

(x − a)ⁿ: n cüt ⇒ a nöqtəsində işarə dəyişmirn tək ⇒ a nöqtəsində işarə dəyişir

Burada

n
vuruğun dərəcəsi (neçə dəfə təkrarlandığı)
a
vuruğun sıfırı

Bu qayda məxrəcin sıfırlarına da aiddir: məxrəcdəki (x − 2)² vuruğu 2 nöqtəsində işarəni dəyişmir, amma 2 yenə də cavaba daxil deyil.

f(x)/g(x) > 0 ⇔ f(x) · g(x) > 0f(x)/g(x) ≥ 0 ⇔ f(x) · g(x) ≥ 0 və g(x) ≠ 0f(x)/g(x) > 0 ⇔ f(x) · g(x) > 0f(x)/g(x) ≥ 0 ⇔ f(x) · g(x) ≥ 0 və g(x) ≠ 0

Burada

f(x)
surət
g(x)
məxrəc, g(x) ≠ 0

Əvvəlcə bərabərsizliyi «kəsr ∨ 0» şəklinə gətir: hər şeyi sola keçir və bir kəsrdə birləşdir. Sonra surətin və məxrəcin sıfırları ilə intervallar üsulunu tətbiq et.

√A ⇒ A ≥ 0B-yə bölmə ⇒ B ≠ 0A/√C ⇒ C > 0√A ⇒ A ≥ 0B-yə bölmə ⇒ B ≠ 0A/√C ⇒ C > 0

Burada

A
kvadrat kökün altındakı ifadə
B
məxrəc
C
məxrəcdə kökün altındakı ifadə: həm ≥ 0, həm ≠ 0, yəni > 0

Hər kök və hər məxrəc üçün bir şərt yaz və onları sistem kimi birlikdə həll et.

İkidərəcəli tənliklər sistemləri

Dərsə keç
a·x² + b·xy + c·y² = 0 ⇒ a·t² + b·t + c = 0t = x/ya·x² + b·xy + c·y² = 0 ⇒ a·t² + b·t + c = 0t = x/y

Burada

a, b, c
ədədi əmsallar
t
x : y nisbəti (y ≠ 0)

Tənliyi y²-a bölürük. y = 0 halını ayrıca yoxlayın: onda ax² = 0, yəni a ≠ 0 olduqda x = 0 olur, (0; 0) cütü isə çox vaxt ikinci tənliyi ödəmir. Sağ tərəfləri sıfır olmayan iki tənlikdən bircins tənlik almaq üçün onları elə ədədlərə vurub çıxırıq ki, sərbəst hədlər yox olsun.

x² + y² = s² − 2px³ + y³ = s³ − 3sp(x − y)² = s² − 4p1/x + 1/y = s/px² + y² = s² − 2px³ + y³ = s³ − 3sp(x − y)² = s² − 4p1/x + 1/y = s/p

Burada

s
cəm x + y
p
hasil xy (1/x + 1/y üçün p ≠ 0)

Hamısı qısa vurma düsturlarından alınır: (x + y)² = x² + 2xy + y², (x + y)³ = x³ + y³ + 3xy(x + y). Sonra: x, y ⇐ t² − st + p = 0. Real həllər yalnız s² − 4p ≥ 0 olduqda var.

Parametrli məsələlər: kvadrat üçhədlinin araşdırılması

Dərsə keç
a ≠ 0: D = b² − 4acD > 0 — iki müxtəlif kökD = 0 — bir kökD < 0 — həqiqi kök yoxdur

Burada

a, b, c
ax² + bx + c = 0 tənliyinin əmsalları (parametrdən asılı ola bilər)

a = 0 olduqda tənlik bx + c = 0 olur: b ≠ 0 olduqda bir kök, b = 0 olduqda ya kök yoxdur, ya da istənilən x kökdür.

ax² + bx + c > 0 (bütün x) ⇔ a > 0 və D < 0ax² + bx + c < 0 (bütün x) ⇔ a < 0 və D < 0

Burada

a
qolların istiqaməti: a > 0 — yuxarı, a < 0 — aşağı
D < 0
parabola Ox oxunu kəsmir

Qeyri-ciddi bərabərsizlikdə (≥ 0, ≤ 0) D ≤ 0 götürülür. a parametrdən asılıdırsa, a = 0 halını ayrıca yoxla: bx + c bütün x-lər üçün işarəsini yalnız b = 0 olduqda saxlayır.

x₁ + x₂ = −b/ax₁ · x₂ = c/ax₁² + x₂² = (x₁ + x₂)² − 2x₁x₂x₁ + x₂ = −b/ax₁ · x₂ = c/ax₁² + x₂² = (x₁ + x₂)² − 2x₁x₂

Burada

x₁, x₂
ax² + bx + c = 0 tənliyinin kökləri

Viyet düsturları yalnız köklər varsa işləyir: hər dəfə D ≥ 0 (müxtəlif köklər üçün D > 0) şərtini də yaz.

x₀ = −b/(2a)y₀ = f(x₀) = −D/(4a)x₀ = −b/(2a)y₀ = f(x₀) = −D/(4a)

Burada

(x₀; y₀)
y = ax² + bx + c parabolasının təpəsi

Təpə rübdədir: I — x₀ > 0, y₀ > 0; II — x₀ < 0, y₀ > 0; III — x₀ < 0, y₀ < 0; IV — x₀ > 0, y₀ < 0. Təpə Ox üzərindədir ⇔ D = 0; Oy üzərindədir ⇔ b = 0.

a₁/a₂ ≠ b₁/b₂ — yeganə həlla₁/a₂ = b₁/b₂ ≠ c₁/c₂ — həll yoxdura₁/a₂ = b₁/b₂ = c₁/c₂ — sonsuz sayda həlla₁/a₂ ≠ b₁/b₂ — yeganə həlla₁/a₂ = b₁/b₂ ≠ c₁/c₂ — həll yoxdura₁/a₂ = b₁/b₂ = c₁/c₂ — sonsuz sayda həll

Burada

a₁x + b₁y = c₁ a₂x + b₂y = c₂
sistemin tənlikləri

Həndəsi mənası: düz xətlər kəsişir, paraleldir və ya üst-üstə düşür. Məxrəcdə 0 olanda nisbətlərin əvəzinə a₁b₂ − a₂b₁ = 0 şərtini yoxla. Ətraflı: «Xətti tənliklər sistemi».

İrrasional tənliklər və bərabərsizliklər

Dərsə keç
√f(x) = a ⇔ f(x) = a² (a ≥ 0)∛f(x) = a ⇔ f(x) = a³ (istənilən a)

Burada

f(x)
kökaltı ifadə
a
ədəd; kvadrat kök üçün a < 0 olarsa, tənliyin həlli yoxdur

a ≥ 0 olduqda kvadrata yüksəltmək təhlükəsizdir: f(x) = a² ≥ 0 olduğundan təyin oblastı öz-özünə ödənir. Tək dərəcəli kök istənilən işarəli ola bilər, kuba yüksəltmə isə eynigüclü keçiddir — kənar kök yaranmır.

A = B ⇒ A² = B²A² = B² ⇔ A = B və ya A = −B

Burada

A, B
tənliyin sol və sağ tərəfləri (ifadələr)

Kvadrata yüksəltmə yalnız bir istiqamətdə doğrudur: yeni tənlik köhnənin bütün köklərini saxlayır, amma onlara A = −B tənliyinin kökləri də qoşulur. Kənar köklər məhz bunlardır.

√f(x) = g(x) ⇔ { f(x) = g²(x); g(x) ≥ 0 }

Burada

f(x)
kökaltı ifadə
g(x)
tənliyin o biri tərəfi
g(x) ≥ 0
kənar kökləri qabaqcadan atan şərt

f(x) ≥ 0 şərtini yazmağa ehtiyac yoxdur: f(x) = g²(x) ≥ 0 öz-özünə ödənir. g²(x) — (g(x))² deməkdir.

√f(x) = √g(x) ⇔ { f(x) = g(x); g(x) ≥ 0 }f(x) · √g(x) = 0 ⇔ g(x) = 0 və ya { f(x) = 0; g(x) ≥ 0 }

Burada

g(x) ≥ 0
iki kökaltı ifadədən sadəsinə qoyulan şərt (o biri ona bərabərdir)
f(x) · √g(x)
vuruqlarından biri kök olan hasil

Hasildə f(x) = 0 tənliyinin kökləri yalnız təyin oblastında (g(x) ≥ 0) yarayır.

t = √f(x), t ≥ 0 ⇒ f(x) = t²

Burada

t
yeni dəyişən
t ≥ 0
mənfi t qiymətləri atılır

t üçün tənliyi həll et, mənfi qiymətləri at, sonra √f(x) = t tənliyinə qayıt. ⁴√x kimi köklərdə t = ⁴√x götürülür, onda √x = t².

√f(x) < a ⇔ 0 ≤ f(x) < a² (a > 0)√f(x) > a ⇔ f(x) > a² (a ≥ 0)

Burada

a
müsbət ədəd (ikinci halda mənfi olmayan)
0 ≤ f(x)
təyin oblastı; «kiçikdir» halında onu yazmağı unutmaq olmaz

a < 0 olduqda √f(x) < a bərabərsizliyinin həlli yoxdur, √f(x) > a isə bütün təyin oblastında (f(x) ≥ 0) doğrudur. ≤ və ≥ işarələrində bərabərlik halı da həllə daxil olur.

√f < g ⇔ { f ≥ 0; g > 0; f < g² }√f > g ⇔ { g < 0; f ≥ 0 } və ya { g ≥ 0; f > g² }

Burada

f, g
f(x) və g(x) ifadələrinin qısa yazılışı
{ … }
sistem: bütün şərtlər birlikdə ödənir

İkinci halda iki sistemin həllərini birləşdiririk (∪). f > g² şərti f ≥ 0 şərtini də təmin edir.

Funksiya və onun xassələri

Dərsə keç
a ∈ E(f) ⇔ f(x) = a tənliyinin həlli var

Burada

D(f)
təyin oblastı — x-in mümkün qiymətləri
E(f)
qiymətlər çoxluğu — y-in aldığı qiymətlər
a
yoxlanılan ədəd

x-i a vasitəsilə ifadə et və bunun hansı a üçün mümkün olduğunu tap. Sadə hallarda daha qısa yol var: (…)² ≥ 0, √(…) ≥ 0, |…| ≥ 0 hissələrini qiymətləndirmək.

x₁ < x₂ ⇒ f(x₁) < f(x₂) — artanx₁ < x₂ ⇒ f(x₁) > f(x₂) — azalan

Burada

x₁, x₂
aralıqdan götürülmüş istənilən iki qiymət
f(x₂) − f(x₁)
isbatda işarəsi araşdırılan fərq

Artan funksiyada böyük arqumentə böyük qiymət uyğundur, qrafik soldan sağa qalxır. Artan və ya azalan funksiya hər qiyməti ən çoxu bir dəfə alır, ona görə f(x) = a tənliyinin ən çoxu bir kökü olur.

f(−x) = f(x) — cüt funksiyaf(−x) = −f(x) — tək funksiya

Burada

D(f)
−x də təyin oblastına daxil olmalıdır: oblast 0-a nəzərən simmetrikdir
f(−x)
x-in yerinə −x qoyulub sadələşdirilmiş ifadə

Cüt funksiyanın qrafiki Oy oxuna, tək funksiyanın qrafiki koordinat başlanğıcına nəzərən simmetrikdir. Funksiyaların çoxu nə cüt, nə də təkdir.

f(x + T) = f(x)

Burada

T
dövr: T ≠ 0 ədədi; adətən ən kiçik müsbət dövr göstərilir
x
təyin oblastından istənilən ədəd (x ± T də oradadır)

T dövrdürsə, 2T, 3T, −T də dövrdür: f(x + nT) = f(x). Qrafik uzunluğu T olan bir hissənin təkrarından ibarətdir.

y = f(x − a) + b

Burada

a
üfüqi sürüşmə: a > 0 — sağa, a < 0 — sola
b
şaquli sürüşmə: b > 0 — yuxarı, b < 0 — aşağı

Qrafikin hər nöqtəsi (x; y) → (x + a; y + b) köçür. Təyin oblastı a qədər, qiymətlər çoxluğu b qədər sürüşür.

y = k · f(x)y = f(kx)y = −f(x)y = f(−x)y = |f(x)|

Burada

k · f(x)
Oy boyunca k dəfə dartılma (k > 1) və ya sıxılma (0 < k < 1): (x; y) → (x; ky)
f(kx)
Ox boyunca k dəfə sıxılma (k > 1): (x; y) → (x/k; y)
−f(x), f(−x)
Ox oxuna və Oy oxuna nəzərən əks etdirmə
|f(x)|
Ox-dan aşağıdakı hissələr yuxarı əks etdirilir, qalanı dəyişmir

Bir neçə çevrilmə olanda ardıcıl işlə: əvvəl x ilə edilənlər (sürüşmə, sıxılma), sonra dartılma və əks etdirmə, sonra şaquli sürüşmə, xarici modul isə ən sonda.

g(f(x)) = xf(g(x)) = xD(g) = E(f)E(g) = D(f)

Burada

g
f-in tərsi; f⁻¹ kimi də yazılır
D, E
tərs funksiyada təyin oblastı ilə qiymətlər çoxluğu yerini dəyişir

(a; b) nöqtəsi f-in qrafikinə aiddirsə, (b; a) nöqtəsi g-nin qrafikinə aiddir. Deməli, qarşılıqlı tərs funksiyaların qrafikləri y = x düz xəttinə nəzərən simmetrikdir.

Qrafiklərin çevrilməsi və qrafikdən oxuma

Dərsə keç
y = k · f(x − a) + b: (x; y) → (x + a; k · y + b)

Burada

a
üfüqi sürüşmə
k
şaquli dartılma əmsalı (k < 0 olarsa, əlavə olaraq Ox-a nəzərən əks olunma)
b
şaquli sürüşmə

Təyin oblastı a qədər sürüşür, qiymətlər çoxluğu əvvəlcə k-ya vurulur, sonra b qədər sürüşür. Diqqət: f(2x − 4) = f(2(x − 2)) — sürüşmə 2-dir, 4 deyil.

k = (y₀ − n) · (x₀ − m)x₀ = −b / (2a)c = f(0)k = (y₀ − n) · (x₀ − m)x₀ = −b / (2a)c = f(0)

Burada

m, n
hiperbolanın şaquli və üfüqi asimptotları
(x₀; y₀)
qrafikin tor düyünündə olan nöqtəsi

Formuldakı hər parametrə qrafikdə görünən bir əlamət uyğun gəlir; birinci addım — həmin əlaməti tapmaq.

f′(x₀) = tg α = (y₂ − y₁) / (x₂ − x₁)f′(x₀) = tg α = (y₂ − y₁) / (x₂ − x₁)

Burada

α
x₀ nöqtəsində çəkilmiş toxunanın Ox-un müsbət istiqaməti ilə bucağı
(x₁; y₁), (x₂; y₂)
toxunanın torun düyünlərində olan iki nöqtəsi

Toxunan qalxırsa f′(x₀) > 0, enirsə f′(x₀) < 0, üfüqidirsə f′(x₀) = 0 (ətraflı: «Törəmənin həndəsi və fiziki mənası. Toxunanın tənliyi»).

Üstlü funksiya, üstlü tənliklər və bərabərsizliklər

Dərsə keç
y = aˣ (a > 0, a ≠ 1)

Burada

a
əsas — sabit müsbət ədəd, 1-dən fərqli
x
qüvvət üstü — istənilən həqiqi ədəd
y
funksiyanın qiyməti — həmişə müsbət

Üstlü funksiya: təyin oblastı — bütün həqiqi ədədlər, qiymətlər çoxluğu — (0; +∞). a > 1 olduqda funksiya artan, 0 < a < 1 olduqda azalandır.

N(t) = N₀ · a^(t/T)

Burada

N₀
başlanğıc miqdar (t = 0 anında)
a
bir dövrdəki vuran: p% artımda a = 1 + p/100, p% azalmada a = 1 − p/100, ikiqat artmada a = 2, yarıya enmədə a = 1/2
T
bir dövrün uzunluğu (il, saat, gün…)
t
keçən vaxt; t/T — keçən dövrlərin sayı

Hər T vaxtda kəmiyyət a dəfə dəyişir. Mürəkkəb faiz: S = S₀ · (1 + p/100)ⁿ (T = 1 il, n — illərin sayı). Radioaktiv parçalanma: m = m₀ · (1/2)^(t/T), burada T — yarımparçalanma dövrüdür.

(1 + 1/n)ⁿ → e ≈ 2,71828 (n → ∞)(1 + 1/n)ⁿ → e ≈ 2,71828 (n → ∞)

Burada

e
Eyler ədədi — irrasional ədəd, natural loqarifmin əsası
n
il ərzində faizin neçə dəfə hesablandığı

e əsaslı y = eˣ funksiyası eksponent (eksponensial funksiya) adlanır. Kəmiyyət hər an öz miqdarı ilə mütənasib sürətlə dəyişəndə (bakteriyalar, əhali, radioaktiv maddə) o, e əsaslı qüvvətlə ifadə olunur.

N(t) = N₀ · e^(kt)

Burada

N₀
başlanğıc miqdar
k
artım sürəti əmsalı: k > 0 — artım, k < 0 — azalma
t
vaxt

Fasiləsiz artım və azalma modeli. e-nin qüvvətləri kalkulyatorla hesablanır: e ≈ 2,718, e⁻¹ ≈ 0,368, e^0,1 ≈ 1,105.

a^f(x) = a^g(x) ⇔ f(x) = g(x) (a > 0, a ≠ 1)

Burada

a
hər iki tərəfdə eyni əsas
f(x), g(x)
qüvvət üstlərindəki ifadələr

Nə üçün doğrudur: aˣ monotondur, hər qiymətini yalnız bir dəfə alır, ona görə bərabər qüvvətlərin üstləri də bərabərdir. aˣ = b tənliyinin b > 0 olduqda yeganə həlli var, b ≤ 0 olduqda həlli yoxdur.

a^(x + k) = aˣ · aᵏ

Burada

k
sabit ədəd (üstlərin fərqi)

Üstləri sabit ədədlə fərqlənən qüvvətlərin ortaq vuruğu aˣ-dir. Onu mötərizə xaricinə çıxarırıq, mötərizədə isə adi ədəd qalır.

a^(2x) = (aˣ)² = t²t = aˣ > 0

Burada

t
yeni dəyişən; həmişə müsbətdir, çünki aˣ > 0

a^(2x), aˣ və sabit həddən ibarət tənlik t-yə görə kvadrat tənliyə çevrilir. a^(−x) = 1/t olduğundan aˣ + a^(−x) tipli tənliklər də belə həll olunur.

A · a^(2x) + B · aˣbˣ + C · b^(2x) = 0| : b^(2x) ⇒ A · t² + B · t + C = 0t = (a/b)ˣ > 0A · a^(2x) + B · aˣbˣ + C · b^(2x) = 0| : b^(2x) ⇒ A · t² + B · t + C = 0t = (a/b)ˣ > 0

Burada

a, b
iki müxtəlif müsbət əsas (məsələn, 2 və 3)
A, B, C
ədədi əmsallar

Bircins tənlik: hər həddin «dərəcəsi» eynidir (a^(2x), aˣbˣ, b^(2x)). b^(2x) heç vaxt 0 olmadığından ona bölmək olar və bir naməlumlu kvadrat tənlik alınır. Ən sadə hal: aˣ = bˣ ⇔ (a/b)ˣ = 1 ⇔ x = 0.

a > 1: a^f(x) > a^g(x) ⇔ f(x) > g(x)0 < a < 1: a^f(x) > a^g(x) ⇔ f(x) < g(x)

Burada

a
ortaq əsas
f(x), g(x)
qüvvət üstlərindəki ifadələr

Əsas 1-dən kiçikdirsə, işarə çevrilir. Sağ tərəf mənfi və ya sıfırdırsa, heç nə həll etməyə ehtiyac yoxdur: aˣ > −3 hər x üçün doğrudur, aˣ < 0 isə heç vaxt.

Loqarifm və onun xassələri. Loqarifmik funksiya

Dərsə keç
logₐb = c ⇔ aᶜ = b (a > 0, a ≠ 1, b > 0)

Burada

a
loqarifmin əsası: a > 0, a ≠ 1
b
loqarifm altındakı ədəd (arqument): b > 0
c
loqarifmin qiyməti — istənilən həqiqi ədəd (mənfi də ola bilər)

Loqarifm qüvvət üstüdür. Eyni bərabərliyi iki cür oxuyuruq: 2³ = 8 ⇔ log₂8 = 3. Xüsusi hallar: logₐ1 = 0, çünki a⁰ = 1; logₐa = 1, çünki a¹ = a.

a^(logₐb) = blogₐ(aᶜ) = c

Burada

a
əsas: a > 0, a ≠ 1
b
müsbət ədəd
c
istənilən həqiqi ədəd

Əsas loqarifmik eynilik: a-nı b-nin loqarifminə yüksəltsək, b alınır. Qüvvətə yüksəltmə və loqarifm bir-birini «ləğv edir», toplama və çıxma kimi.

logₐ(xy) = logₐx + logₐy

Burada

x, y
müsbət ədədlər

Hasilin loqarifmi vuruqların loqarifmlərinin cəminə bərabərdir. Sağdan sola da oxunur: eyni əsaslı loqarifmlərin cəmi hasilin loqarifmidir.

logₐ(x / y) = logₐx − logₐylogₐ(x / y) = logₐx − logₐy

Burada

x, y
müsbət ədədlər

Qismətin loqarifmi bölünənin və bölənin loqarifmlərinin fərqinə bərabərdir. Xüsusi hal: logₐ(1/y) = −logₐy.

logₐ(xᵖ) = p · logₐxlog_(aᵏ) x = (1/k) · logₐxlogₐ(xᵖ) = p · logₐxlog_(aᵏ) x = (1/k) · logₐx

Burada

x
müsbət ədəd
p
istənilən həqiqi ədəd
k
əsasın qüvvət üstü, k ≠ 0

Arqumentin qüvvət üstü loqarifmin önünə vuruq kimi çıxır, əsasın qüvvət üstü isə tərs ədəd kimi: log₈x = log_(2³) x = ⅓ · log₂x.

logₐx = logₖx / logₖalogₐx = 1 / logₓalogₐk · logₖx = logₐxlogₐx = logₖx / logₖalogₐx = 1 / logₓalogₐk · logₖx = logₐx

Burada

k
yeni əsas: k > 0, k ≠ 1 (çox vaxt 10 və ya e)
x
müsbət ədəd; ikinci düsturda həm də x ≠ 1

Yeni əsasa keçid düsturu və onun iki nəticəsi. Kalkulyatorda: logₐx = lg x / lg a = ln x / ln a.

y = logₐx (a > 0, a ≠ 1, x > 0)

Burada

a
əsas
x
arqument — yalnız müsbət ədədlər

y = aˣ funksiyasının tərsi. Təyin oblastı — (0; +∞), qiymətlər çoxluğu — bütün həqiqi ədədlər.

a > 1: logₐx₁ < logₐx₂ ⇔ 0 < x₁ < x₂0 < a < 1: logₐx₁ < logₐx₂ ⇔ x₁ > x₂ > 0

Burada

x₁, x₂
müqayisə olunan müsbət arqumentlər

Loqarifmlərin müqayisəsi. Əsaslar fərqlidirsə, loqarifmləri 0 və 1 kimi «dayaq» ədədlərlə müqayisə et: 1 = logₐa, 2 = logₐa².

pH = −lg[H⁺]L = 10 · lg(I / I₀)pH = −lg[H⁺]L = 10 · lg(I / I₀)

Burada

[H⁺]
hidrogen ionlarının qatılığı (mol/l)
L
səs səviyyəsi, desibel (dB)
I, I₀
səsin intensivliyi və eşitmə həddi

Təmiz suda [H⁺] = 10⁻⁷ mol/l, deməli, pH = 7; pH < 7 — turş, pH > 7 — qələvi mühit. Zəlzələnin maqnitudası da onluq loqarifmdir: maqnituda 1 vahid artanda seysmoqrafın yazdığı rəqslərin amplitudu 10 dəfə, ayrılan enerji isə təxminən 32 dəfə artır.

(1 + p/100)ⁿ = 2 ⇒ n = lg 2 / lg(1 + p/100) ≈ 72 / p(1 + p/100)ⁿ = 2 ⇒ n = lg 2 / lg(1 + p/100) ≈ 72 / p

Burada

p
bir dövrdəki artım faizi
n
ikiqat artma üçün lazım olan dövrlərin sayı

İkiqat artma müddəti. Təxmini 72 qaydası (n ≈ 72/p) kiçik faizlərdə yaxşı işləyir və başda hesablamağa imkan verir.

Loqarifmik tənliklər və bərabərsizliklər

Dərsə keç
logₐf(x) = b ⇔ f(x) = aᵇ

Burada

a
əsas: a > 0, a ≠ 1
f(x)
loqarifm altındakı ifadə
b
istənilən ədəd

Ən sadə loqarifmik tənlik birbaşa tərifdən həll olunur. Burada f(x) > 0 şərtini ayrıca yoxlamağa ehtiyac yoxdur: aᵇ həmişə müsbətdir.

logₐf(x) = logₐg(x) ⇔ f(x) = g(x), f(x) > 0

Burada

f(x), g(x)
loqarifm altındakı ifadələr
a
hər iki tərəfdə eyni əsas

Loqarifmik funksiya monotondur, ona görə bərabər loqarifmlərin arqumentləri bərabərdir. Arqumentlərdən birinin müsbət olması kifayətdir — digəri ona bərabərdir; hansı sadədirsə, onu yoxla.

t = logₐx, −∞ < t < +∞

Burada

t
yeni dəyişən; mənfi də ola bilər

Tənlikdə yalnız logₐx və onun qüvvətləri varsa, t-yə görə adi tənlik alınır. t = aˣ əvəzləməsindən fərqli olaraq burada t-yə məhdudiyyət yoxdur. Yazılışa diqqət: lg²x = (lg x)², lg(x²) isə 2 lg x-dir (x > 0).

a^f(x) = b ⇔ f(x) = logₐb (b > 0)A = B ⇒ lg A = lg B (A > 0, B > 0)

Burada

a, b
müsbət ədədlər, a ≠ 1
A, B
tənliyin müsbət tərəfləri

Loqarifmləmə: tərəfləri müsbət olan tənliyin hər iki tərəfinin eyni əsaslı loqarifmini almaq olar. Əsasları eyni ədədə gətirilməyən üstlü tənliklərdə və naməlumun həm əsasda, həm üstdə olduğu x^(lg x) tipli tənliklərdə bu, əsas yoldur.

a > 1: logₐf(x) > logₐg(x) ⇔ f(x) > g(x) > 00 < a < 1: logₐf(x) > logₐg(x) ⇔ 0 < f(x) < g(x)

Burada

f(x), g(x)
loqarifm altındakı ifadələr — hər ikisi müsbət olmalıdır

Hər iki hal üçün kiçik arqumentin müsbət olması kifayətdir: böyük arqument onda avtomatik müsbətdir. Ədədi də loqarifm kimi yaz: b = logₐ(aᵇ).

Radian ölçüsü, əsas triqonometrik eyniliklər və çevirmə düsturları

Dərsə keç
α (rad) = α° · π / 180°α° = α (rad) · 180° / πα (rad) = α° · π / 180°α° = α (rad) · 180° / π

Burada

α°
bucağın dərəcə ölçüsü
α (rad)
bucağın radian ölçüsü
π
≈ 3,14; π rad = 180°

Hər iki düstur 180° = π rad bərabərliyindən çıxır: dərəcəni radiana çevirəndə π/180°-yə, radianı dərəcəyə çevirəndə 180°/π-yə vururuq.

l = R · αS = ½ · R² · α

Burada

l
qövsün uzunluğu
S
dairəvi sektorun sahəsi
R
radius
α
mərkəzi bucaq, radianla

Tam dövrdə (α = 2π) bu düsturlar çevrənin uzunluğunu 2πR və dairənin sahəsini πR² verir. Dərəcə ilə eyni düsturlar l = πRα°/180° kimi yöndəmsiz olardı.

sin(α + 2πk) = sin αcos(α + 2πk) = cos αtg(α + πk) = tg α

Burada

k
istənilən tam ədəd (k ∈ ℤ)
2π
tam dövr, 360°

Dövrilik. Sinus və kosinusun periodu 2π, tangens və kotangensin periodu π-dir: yarım dövrdən sonra x və y koordinatlarının hər ikisi işarəsini dəyişir, nisbətləri isə dəyişmir.

sin(−α) = −sin αcos(−α) = cos αtg(−α) = −tg α

Burada

−α
əks bucaq: nöqtə x oxuna nəzərən simmetrik yerə düşür

Cüt-təklik. −α bucağında y koordinatı işarəsini dəyişir, x isə dəyişmir: kosinus cüt, sinus, tangens və kotangens tək funksiyalardır.

sin²α + cos²α = 1

Burada

α
istənilən bucaq
sin²α
(sin α)² deməkdir, sin(α²) yox

Əsas triqonometrik eynilik. P(cos α; sin α) nöqtəsi vahid çevrənin üzərindədir, onun tənliyi isə x² + y² = 1-dir (Pifaqor teoremi). Eynilik təkcə iti bucaq üçün yox, istənilən bucaq üçün doğrudur.

tg α = sin α / cos αctg α = cos α / sin αtg α · ctg α = 1tg α = sin α / cos αctg α = cos α / sin αtg α · ctg α = 1

Burada

tg α
cos α ≠ 0, yəni α ≠ π/2 + πk olduqda təyin olunub
ctg α
sin α ≠ 0, yəni α ≠ πk olduqda təyin olunub

Tangens və kotangens bir-birinin tərsidir, ona görə onların hasili 1-dir (hər ikisi təyin olunanda).

1 + tg²α = 1 / cos²α1 + ctg²α = 1 / sin²α1 + tg²α = 1 / cos²α1 + ctg²α = 1 / sin²α

Burada

α
birinci düsturda cos α ≠ 0, ikincidə sin α ≠ 0

Əsas eyniliyi cos²α-ya bölsək, birinci düstur, sin²α-ya bölsək, ikinci düstur alınır. Onlar tangensə görə kosinusu (və ya kotangensə görə sinusu) birbaşa tapmağa imkan verir.

sin(π − α) = sin αcos(π − α) = −cos αsin(π + α) = −sin αcos(π + α) = −cos αsin(π/2 + α) = cos αcos(π/2 + α) = −sin αsin(π − α) = sin αcos(π − α) = −cos αsin(π + α) = −sin αcos(π + α) = −cos αsin(π/2 + α) = cos αcos(π/2 + α) = −sin α

Burada

α
istənilən bucaq (qaydanı tətbiq edəndə onu iti bucaq kimi təsəvvür etmək rahatdır)

Ən çox işlənən altı çevirmə düsturu; qalanları cədvəldədir. Hamısı vahid çevrənin simmetriyasından çıxır.

Toplama, ikiqat və yarım bucaq düsturları

Dərsə keç
cos(α ± β) = cos α · cos β ∓ sin α · sin β

Burada

α, β
istənilən bucaqlar
∓
işarə tərsinədir: cəmdə «−», fərqdə «+»

Cəmin və fərqin kosinusu. Kosinuslar hasili ilə sinuslar hasili arasındakı işarə mötərizədəkinin əksinədir.

sin(α ± β) = sin α · cos β ± cos α · sin β

Burada

α, β
istənilən bucaqlar
±
işarə mötərizədəki ilə eynidir

Cəmin və fərqin sinusu. Çevirmə düsturundan alınır: sin(α + β) = cos(π/2 − α − β) = cos((π/2 − α) − β), sonra fərqin kosinusu tətbiq olunur.

tg(α ± β) = (tg α ± tg β) / (1 ∓ tg α · tg β)tg(α ± β) = (tg α ± tg β) / (1 ∓ tg α · tg β)

Burada

α, β
tangensləri təyin olunmuş bucaqlar; məxrəc sıfırdan fərqlidir

sin(α ± β)-nı cos(α ± β)-ya bölüb, surəti və məxrəci cos α · cos β-yə böldükdə alınır.

sin 2α = 2 sin α · cos αcos 2α = cos²α − sin²α = 2cos²α − 1 = 1 − 2sin²α

Burada

2α
ikiqat bucaq
α
istənilən bucaq

İkiqat bucaq düsturları. Onlar «2α» ilə «α» arasında körpüdür: soldan sağa bucağı iki dəfə kiçildir, sağdan sola ifadəni yığcamlaşdırır.

tg 2α = 2 tg α / (1 − tg²α)tg 2α = 2 tg α / (1 − tg²α)

Burada

α
tg α təyin olunub və tg²α ≠ 1

Cəmin tangensi düsturunda β = α götürməklə alınır.

sin²α = (1 − cos 2α) / 2cos²α = (1 + cos 2α) / 2sin²α = (1 − cos 2α) / 2cos²α = (1 + cos 2α) / 2

Burada

α
istənilən bucaq
cos 2α
ikiqat bucağın kosinusu

Yadda saxlama yolu: sinus «mənfili», kosinus «müsbətli»dir — α = 0 qoysan, sin²0 = 0 və cos²0 = 1 alınmalıdır.

sin(α/2) = ±√((1 − cos α) / 2)cos(α/2) = ±√((1 + cos α) / 2)tg(α/2) = sin α / (1 + cos α) = (1 − cos α) / sin αsin(α/2) = ±√((1 − cos α) / 2)cos(α/2) = ±√((1 + cos α) / 2)tg(α/2) = sin α / (1 + cos α) = (1 − cos α) / sin α

Burada

α/2α/2
yarım bucaq
±
işarə α/2 bucağının düşdüyü rübə görə seçilir

Yarım bucaq düsturları dərəcəni aşağı salma düsturlarında α-nı α/2 ilə əvəz edib kök almaqla alınır. Tangens üçün düsturlarda nə kök, nə də ± var: işarə öz-özünə düzgün çıxır.

sin α + sin β = 2 sin((α + β)/2) · cos((α − β)/2)sin α − sin β = 2 sin((α − β)/2) · cos((α + β)/2)cos α + cos β = 2 cos((α + β)/2) · cos((α − β)/2)cos α − cos β = −2 sin((α + β)/2) · sin((α − β)/2)sin α + sin β = 2 sin((α + β)/2) · cos((α − β)/2)sin α − sin β = 2 sin((α − β)/2) · cos((α + β)/2)cos α + cos β = 2 cos((α + β)/2) · cos((α − β)/2)cos α − cos β = −2 sin((α + β)/2) · sin((α − β)/2)

Burada

(α + β)/2(α + β)/2
yarımcəm
(α − β)/2(α − β)/2
yarımfərq

Cəmi hasilə çevirmə düsturları. Diqqət: kosinusların fərqində qabaqda «−» işarəsi var.

sin α · cos β = ½ [sin(α − β) + sin(α + β)]cos α · cos β = ½ [cos(α − β) + cos(α + β)]sin α · sin β = ½ [cos(α − β) − cos(α + β)]

Burada

α, β
istənilən bucaqlar

Hasili cəmə çevirmə düsturları toplama düsturlarını cüt-cüt toplamaq və ya çıxmaqla alınır. Hasili cəmlə əvəz etmək inteqrallamada və rəqslərin toplanmasında lazım olur.

a · sin x + b · cos x = R · sin(x + φ)R = √(a² + b²)cos φ = a / Rsin φ = b / Ra · sin x + b · cos x = R · sin(x + φ)R = √(a² + b²)cos φ = a / Rsin φ = b / R

Burada

a, b
sin x və cos x qarşısındakı əmsallar (hər ikisi birdən sıfır deyil)
R
amplitud: ifadə [−R; R] parçasındakı bütün qiymətləri alır
φ
köməkçi bucaq (başlanğıc faza)

Eyni tezlikli iki rəqsin cəmi yenə sinusoidadır, amplitudu isə √(a² + b²)-dir. Fizika və elektrotexnika bu faktdan daim istifadə edir.

Triqonometrik funksiyalar və onların qrafikləri

Dərsə keç
y = sin x: D(y) = ℝE(y) = [−1; 1]T = 2πsin(−x) = −sin x

Burada

D(y)
təyin oblastı — bütün həqiqi ədədlər (ℝ)
E(y)
qiymətlər çoxluğu
T
ən kiçik müsbət dövr

Sinus tək funksiyadır, ona görə sinusoida koordinat başlanğıcına nəzərən simmetrikdir.

y = cos x: D(y) = ℝE(y) = [−1; 1]T = 2πcos(−x) = cos xcos x = sin(x + π/2)y = cos x: D(y) = ℝE(y) = [−1; 1]T = 2πcos(−x) = cos xcos x = sin(x + π/2)

Burada

D(y)
təyin oblastı
E(y)
qiymətlər çoxluğu
T
ən kiçik müsbət dövr
cos x = sin(x + π/2)cos x = sin(x + π/2)
kosinusoida sinusoidanın π/2 qədər sola sürüşdürülməsidir

Sıfırları: x = π/2 + πn; ən böyük qiyməti 1 (x = 2πn olduqda), ən kiçik qiyməti −1 (x = π + 2πn olduqda); [2πn; π + 2πn] parçalarında azalır, [π + 2πn; 2π + 2πn] parçalarında artır (n ∈ ℤ).

y = tg x: x ≠ π/2 + πnE(y) = ℝT = πtg(−x) = −tg xy = tg x: x ≠ π/2 + πnE(y) = ℝT = πtg(−x) = −tg x

Burada

x ≠ π/2 + πnx ≠ π/2 + πn
təyin oblastı: cos x = 0 olan nöqtələr çıxarılır
E(y) = ℝ
tangens istənilən həqiqi qiyməti alır
T
ən kiçik müsbət dövr

Sıfırları: x = πn. Hər (−π/2 + πn; π/2 + πn) aralığında tangens artır və hər həqiqi qiyməti düz bir dəfə alır. Onun ən böyük və ən kiçik qiyməti yoxdur.

y = ctg x: x ≠ πnE(y) = ℝT = πctg x = −tg(x − π/2)y = ctg x: x ≠ πnE(y) = ℝT = πctg x = −tg(x − π/2)

Burada

x ≠ πn
təyin oblastı: sin x = 0 olan nöqtələr çıxarılır
ctg x = −tg(x − π/2)ctg x = −tg(x − π/2)
kotangensin qrafiki tangensin qrafikinin π/2 qədər sağa sürüşdürülməsi və Ox oxuna nəzərən əks etdirilməsidir

Sıfırları: x = π/2 + πn. Kotangens tək funksiyadır və hər (πn; π + πn) aralığında azalır.

y = A · sin(kx + b) + c: T = 2π / |k|E(y) = [c − |A|; c + |A|]x₀ = −b / ky = A · sin(kx + b) + c: T = 2π / |k|E(y) = [c − |A|; c + |A|]x₀ = −b / k

Burada

A
amplitudu verir: amplitud |A|; A < 0 olduqda qrafik Ox oxuna nəzərən əks olunur
k
üfüqi sıxılma əmsalı (k ≠ 0); dövr T = 2π/|k|
b
başlanğıc faza; dalğa x₀ = −b/k nöqtəsindən «başlayır»
c
şaquli sürüşmə; orta xətt y = c

y = A · cos(kx + b) + c üçün də eyni qaydalar doğrudur.

T(sin kx) = T(cos kx) = 2π / |k|T(tg kx) = T(ctg kx) = π / |k|T(sin kx) = T(cos kx) = 2π / |k|T(tg kx) = T(ctg kx) = π / |k|

Burada

k
x-in əmsalı (k ≠ 0)
T
ən kiçik müsbət dövr

Cəmin dövrü: hər iki dövrün, T₁-in və T₂-nin, tam sayda yerləşdiyi ən kiçik ədəd (onların ən kiçik ortaq bölünəni). Məsələn, π və 2π/3 üçün bu, 2π-dir: 2π = 2 · π = 3 · (2π/3).

T = 2π / ων = 1 / T = ω / (2π)T = 2π / ων = 1 / T = ω / (2π)

Burada

T
rəqsin dövrü — bir tam rəqsin müddəti, s
ω
siklik tezlik, rad/s
ν
tezlik — saniyədəki tam rəqslərin sayı, Hs

Bu, T = 2π/|k| düsturunun özüdür: t zamanı x-in, ω isə k-nın yerindədir.

Triqonometrik tənliklər və bərabərsizliklər

Dərsə keç
sin(arcsin a) = acos(arccos a) = atg(arctg a) = aarcsin(−a) = −arcsin aarccos(−a) = π − arccos aarctg(−a) = −arctg a

Burada

a
arcsin və arccos üçün −1 ≤ a ≤ 1, arctg üçün istənilən ədəd

arcsin və arctg tək funksiyalardır. arccos isə tək deyil: a və −a qiymətlərinə vahid çevrədə Oy oxuna nəzərən simmetrik nöqtələr uyğundur və onların bucaqlarının cəmi π-dir.

cos x = a, |a| ≤ 1: x = ±arccos a + 2πn, n ∈ ℤ

Burada

a
verilmiş ədəd; |a| > 1 olduqda tənliyin kökü yoxdur
n
istənilən tam ədəd (n ∈ ℤ) — tam dövrlərin sayı

İki kök seriyası: arccos a + 2πn və −arccos a + 2πn — Ox oxuna nəzərən simmetrik iki nöqtə.

sin x = a, |a| ≤ 1: x = (−1)ⁿ · arcsin a + πn, n ∈ ℤ

Burada

(−1)ⁿ
n cüt olduqda 1, tək olduqda −1
n
istənilən tam ədəd (n ∈ ℤ) — tam dövrlərin sayı

Açılmış şəkli: x = arcsin a + 2πn və x = π − arcsin a + 2πn. |a| > 1 olduqda kök yoxdur.

tg x = a: x = arctg a + πnctg x = a: x = arcctg a + πn, n ∈ ℤ

Burada

a
istənilən həqiqi ədəd
n
istənilən tam ədəd (n ∈ ℤ) — tam dövrlərin sayı

Burada a-ya şərt yoxdur, çünki tangens və kotangens bütün həqiqi qiymətləri alır; seriyanın addımı 2π yox, π-dir.

sin x > a: arcsin a + 2πn < x < π − arcsin a + 2πncos x > a: −arccos a + 2πn < x < arccos a + 2πntg x > a: arctg a + πn < x < π/2 + πnsin x > a: arcsin a + 2πn < x < π − arcsin a + 2πncos x > a: −arccos a + 2πn < x < arccos a + 2πntg x > a: arctg a + πn < x < π/2 + πn

Burada

a
sin və cos üçün |a| < 1, tg üçün istənilən ədəd
n
istənilən tam ədəd (n ∈ ℤ) — tam dövrlərin sayı

«<» işarəli bərabərsizliklərdə çevrənin qalan qövsü götürülür. |a| ≥ 1 olduqda cavab qrafikdən bir baxışda oxunur: məsələn, sin x > 1 bərabərsizliyinin həlli yoxdur, sin x ≤ 1 isə hər x üçün doğrudur.

Vektorlar

Dərsə keç
AB = (x₂ − x₁; y₂ − y₁)

Burada

A(x₁; y₁)
vektorun başlanğıcı
B(x₂; y₂)
vektorun sonu
x₂ − x₁
neçə addım sağa (mənfidirsə — sola)
y₂ − y₁
neçə addım yuxarı (mənfidirsə — aşağı)

Yadda saxla: sonun koordinatlarından başlanğıcın koordinatlarını çıxırıq — «sondan başlanğıcı».

|a| = √(x² + y²)

Burada

|a|
vektorun uzunluğu (modulu) — mənfi ola bilməz
x, y
vektorun koordinatları

Bu, Pifaqor teoremidir: x və y — katetlər, vektor — hipotenuz. Fəzada üçüncü koordinat əlavə olunur: √(x² + y² + z²).

a + b = (x₁ + x₂; y₁ + y₂)a − b = (x₁ − x₂; y₁ − y₂)

Burada

a = (x₁; y₁)
birinci vektor
b = (x₂; y₂)
ikinci vektor
k · a = (k · x; k · y)

Burada

k
ədəd (skalyar)
a = (x; y)
vurulan vektor
|k · a| = |k| · |a|
yeni uzunluq
a ∥ b ⇔ x₁ / x₂ = y₁ / y₂ ⇔ x₁ · y₂ − x₂ · y₁ = 0a ∥ b ⇔ x₁ / x₂ = y₁ / y₂ ⇔ x₁ · y₂ − x₂ · y₁ = 0

Burada

a = (x₁; y₁)
birinci vektor
b = (x₂; y₂)
ikinci vektor
x₁ · y₂ − x₂ · y₁
«çarpaz hasil»: sıfırdırsa, vektorlar kollineardır (koordinat sıfır olanda bu şəkil daha rahatdır)
a · b = |a| · |b| · cos φ

Burada

a · b
skalyar hasil — ədəd, vektor deyil
|a|, |b|
vektorların uzunluqları
φ
vektorlar arasındakı bucaq, 0° ≤ φ ≤ 180° (vektorları bir nöqtədən çıxar və aralarındakı bucağa bax)
a · b = x₁ · x₂ + y₁ · y₂

Burada

a = (x₁; y₁)
birinci vektor
b = (x₂; y₂)
ikinci vektor

Koordinatlarla hesablamaq üçün: uyğun koordinatları vur və topla. Bucaq lazım deyil.

cos φ = (x₁ · x₂ + y₁ · y₂) / (|a| · |b|)cos φ = (x₁ · x₂ + y₁ · y₂) / (|a| · |b|)

Burada

cos φ
vektorlar arasındakı bucağın kosinusu; buradan φ tapılır

İki düsturu bərabərləşdirib cos φ-ni çıxardıq: koordinatlar məlumdursa, bucağı tapmaq olar.

a ⊥ b ⇔ x₁ · x₂ + y₁ · y₂ = 0

Burada

a ⊥ b
vektorlar perpendikulyardır (aralarındakı bucaq 90°)

Çünki cos 90° = 0. Perpendikulyarlığı yoxlamağın ən qısa yolu budur.

Kombinatorika

Dərsə keç
N = n₁ · n₂ · … · nₖ

Burada

n₁, n₂, …, nₖ
hər addımdakı variantların sayı
N
bütün mümkün nəticələrin sayı

Vurma qaydası: seçim ardıcıl bir neçə addımda aparılırsa («həm bu, həm də o»), hər addımdakı variantların sayı vurulur.

N = n + m

Burada

n, m
ortaq elementi olmayan iki qrupdakı variantların sayı

Toplama qaydası: seçim «ya bu, ya o» şəklindədirsə və qruplar kəsişmirsə, variantların sayı toplanır.

Pₙ = n!

Burada

n
düzülən müxtəlif elementlərin sayı

Yerdəyişmələrin sayı: n müxtəlif elementi bir sıraya düzməyin yollarının sayı. Birinci yerə n, ikinci yerə n − 1 element qalır və s.

Aₙᵏ = n! / (n − k)! = n · (n − 1) · … · (n − k + 1)Aₙᵏ = n! / (n − k)! = n · (n − 1) · … · (n − k + 1)

Burada

n
bütün elementlərin sayı
k
seçilib düzülən elementlərin sayı (k ≤ n)

Yerləşdirmələr: n elementdən k-sını seçib sıraya düzürük — sıra vacibdir. Sağ tərəfdə n-dən başlayaraq azalan k vuruq var.

Cₙᵏ = n! / (k! · (n − k)!) = Aₙᵏ / k!Cₙᵏ = n! / (k! · (n − k)!) = Aₙᵏ / k!

Burada

n
bütün elementlərin sayı
k
seçilən elementlərin sayı; sıra nəzərə alınmır

Birləşmələr: n elementdən k-sını sadəcə seçirik — sıra vacib deyil. Hər k elementli qrup yerləşdirmələrdə k! dəfə sayılır, ona görə k!-a bölürük.

Cₙᵏ = Cₙⁿ⁻ᵏCₙᵏ + Cₙᵏ⁺¹ = Cₙ₊₁ᵏ⁺¹Cₙ⁰ = Cₙⁿ = 1

Burada

n, k
mənfi olmayan tam ədədlər, k ≤ n

Birinci xassə: k elementi seçmək qalan n − k elementi «seçməmək» deməkdir. İkinci xassə Paskal üçbucağının qurulma qaydasıdır: C₅² + C₅³ = 10 + 10 = 20 = C₆³.

(a + b)ⁿ = Cₙ⁰aⁿ + Cₙ¹aⁿ⁻¹b + Cₙ²aⁿ⁻²b² + … + Cₙⁿbⁿ

Burada

n
natural qüvvət üstü
Cₙᵏ
binomial əmsallar

Nyuton binomu. Ümumi hədd: Tₖ₊₁ = Cₙᵏ · aⁿ⁻ᵏ · bᵏ. Açılışda n + 1 hədd var, əmsalların cəmi 2ⁿ-dir. (a − b)ⁿ açılışında işarələr növbələşir: +, −, +, …

Situasiya tapşırıqları: bir mətn, üç yazılı məsələ

Dərsə keç
1 l = 1 dm³ = 1000 sm³1 m³ = 1000 lP(A) = m/nCₙᵏ = n! / (k! · (n − k)!)1 l = 1 dm³ = 1000 sm³1 m³ = 1000 lP(A) = m/nCₙᵏ = n! / (k! · (n − k)!)

Burada

m, n
əlverişli və bütün bərabərimkanlı halların sayı
Cₙᵏ
n elementdən k elementin sırası nəzərə alınmadan seçilməsi üsullarının sayı

Situasiyalarda ən çox lazım olan iki alət: vahidlərin çevrilməsi və ehtimal. «Eyni anda iki balıq tutulur», «iki nəfər seçilir» — sıra əhəmiyyətsizdir, ona görə Cₙ² işlədilir: C₈² = 28. Ətraflı: «Kombinatorika» və «Ehtimal nəzəriyyəsinin əsasları» dərsləri.

Həndəsə: dərinləşdirilmiş

İrəli

Çevrə: vətər, toxunan, mərkəzi və daxilə çəkilmiş bucaqlar

Dərsə keç
AB = 2√(R² − d²)

Burada

AB
vətərin uzunluğu
R
çevrənin radiusu
d
mərkəzdən vətərə qədər məsafə (OH)

OAH üçbucağında Pifaqor teoremi: AH² + d² = R², AB isə AH-ın iki mislidir. Mərkəzə yaxın vətər daha uzundur.

OA ⊥ PAPA = PB = √(PO² − R²)

Burada

A, B
toxunma nöqtələri
PA, PB
P nöqtəsindən çəkilmiş toxunan parçaları
PO
P nöqtəsindən mərkəzə qədər məsafə
R
radius

Toxunan toxunma nöqtəsinə çəkilmiş radiusa perpendikulyardır. Bir nöqtədən çevrəyə çəkilmiş toxunan parçaları bərabərdir, PO isə APB bucağını yarıya bölür.

∠ACB = ½ · ∠AOB

Burada

∠AOB
AB qövsünə söykənən mərkəzi bucaq; o, qövsün dərəcə ölçüsünə bərabərdir
∠ACB
həmin qövsə söykənən daxilə çəkilmiş bucaq (C çevrə üzərindədir)

Daxilə çəkilmiş bucaq söykəndiyi qövsün yarısı ilə ölçülür, yəni eyni qövsə söykənən mərkəzi bucağın yarısına bərabərdir.

AP · PB = CP · PDPA · PB = PT²

Burada

AP · PB = CP · PD
AB və CD vətərləri çevrənin daxilindəki P nöqtəsində kəsişir
PA · PB = PT²
P çevrədən kənardadır: kəsən çevrəni A və B nöqtələrində kəsir (PA — xarici hissə, PB — bütün kəsən), PT — toxunan parçası

Kəsişən vətərlərin parçalarının hasilləri bərabərdir. Kənar nöqtədən: bütün kəsənlə onun xarici hissəsinin hasili toxunanın kvadratına bərabərdir; buna görə iki kəsən üçün də PA · PB = PC · PD.

r = S / pp = (a + b + c) / 2düzbucaqlı üçbucaqda: R = c / 2r = (a + b − c) / 2r = S / pp = (a + b + c) / 2düzbucaqlı üçbucaqda: R = c / 2r = (a + b − c) / 2

Burada

r
daxilə çəkilmiş çevrənin radiusu
R
xaricə çəkilmiş çevrənin radiusu
S
üçbucağın sahəsi
p
yarımperimetr
a, b, c
üçbucağın tərəfləri; düzbucaqlı üçbucaqda a, b — katetlər, c — hipotenuz

Mərkəz I-ni təpələrə birləşdirsək, üçbucaq hündürlükləri r olan üç üçbucağa bölünür: S = ½r(a + b + c) = r · p. Düzbucaqlı üçbucaqda hipotenuz xaricə çəkilmiş çevrənin diametridir, r isə bərabər toxunan parçalarından alınır.

∠A + ∠C = ∠B + ∠D = 180°AB + CD = BC + AD

Burada

∠A + ∠C = ∠B + ∠D = 180°
çevrə daxilinə çəkilmiş ABCD dördbucaqlısının qarşı bucaqları
AB + CD = BC + AD
çevrə xaricinə çəkilmiş ABCD dördbucaqlısının qarşı tərəfləri

Qarşı bucaqlarının cəmi 180° olan dördbucaqlının xaricinə çevrə çəkmək olar; qarşı tərəflərinin cəmləri bərabər olan qabarıq dördbucaqlının daxilinə çevrə çəkmək olar.

Çevrədə bucaqlar və iki çevrənin qarşılıqlı vəziyyəti

Dərsə keç
∠TAB = ½ · ∪AB

Burada

∠TAB
AT toxunanı ilə AB vətəri arasındakı bucaq
∪AB
bucağın daxilində qalan qövsün dərəcə ölçüsü

İsbat: OA ⊥ AT. AOB üçbucağı bərabəryanlıdır, ∠AOB = ∪AB = φ, ona görə ∠OAB = (180° − φ)/2 = 90° − φ/2. Deməli, ∠TAB = 90° − ∠OAB = φ/2. Nəticə: toxunanla vətər arasındakı bucaq vətərin o biri tərəfindəki daxilə çəkilmiş ACB bucağına bərabərdir.

∠APC = ½ · (∪AC + ∪BD)

Burada

P
AB və CD vətərlərinin çevrə daxilindəki kəsişmə nöqtəsi
∪AC
APC bucağının daxilindəki qövs
∪BD
qarşılıqlı BPD bucağının daxilindəki qövs

İsbat: BC vətərini çəkək. APC bucağı BPC üçbucağının xarici bucağıdır, ona görə ∠APC = ∠PBC + ∠PCB = ∠ABC + ∠DCB = ½∪AC + ½∪BD.

∠P = ½ · (∪BD − ∪AC)

Burada

P
çevrədən kənardakı nöqtə; PAB və PCD kəsənlərində A və C yaxın nöqtələrdir
∪BD
tərəflər arasındakı uzaq qövs
∪AC
tərəflər arasındakı yaxın qövs

İsbat: AD vətərini çəkək. BAD bucağı APD üçbucağının xarici bucağıdır: ∠BAD = ∠P + ∠ADC, ona görə ∠P = ∠BAD − ∠ADC = ½∪BD − ½∪AC. Kəsənlərdən biri və ya hər ikisi toxunan olduqda düstur dəyişmir: toxunanın «yaxın» və «uzaq» nöqtələri üst-üstə düşür.

PA · PB = PC · PD = |d² − R²|PT² = d² − R²

Burada

d
P nöqtəsindən O mərkəzinə qədər məsafə
A, B; C, D
P-dən keçən iki düz xəttin çevrə ilə kəsişmə nöqtələri
PT
xarici P nöqtəsindən çəkilmiş toxunan parçası

Daxili nöqtə üçün bu, vətər parçalarının hasilidir: R² − d². Xarici nöqtə üçün bütün kəsənlə onun xarici hissəsinin hasilidir və toxunanın kvadratına bərabərdir. PT² = d² − R² bərabərliyi OTP düzbucaqlı üçbucağında Pifaqor teoremidir.

BC = √(d² − (R − r)²)MN = √(d² − (R + r)²)

Burada

BC
ortaq xarici toxunanın toxunma nöqtələri arasındakı parçası
MN
ortaq daxili toxunanın parçası (çevrələr arasından keçir)
d, R, r
mərkəzlər arasındakı məsafə və radiuslar

Çıxarılışı: O₁B ⊥ BC və O₂C ⊥ BC, deməli O₁BCO₂ düzbucaqlı trapesiyadır. O₂-dən O₂K ∥ CB çəkək (K ∈ O₁B): O₁K = R − r, O₂K = BC, O₁KO₂ üçbucağında Pifaqor teoremi düsturu verir. Daxili toxunanda radiuslar əks tərəflərə yönəlib və katet R + r olur. Çevrələr xaricdən toxunanda BC = 2√(Rr).

Sseq = πR² · α / 360° − ½R² · sin αSseq = πR² · α / 360° − ½R² · sin α

Burada

α
seqmentin mərkəzi bucağı (0° < α ≤ 180°)
R
dairənin radiusu

α = 90° olduqda S = R²(π − 2)/4. Böyük seqment: S = πR² − Sseq. DİM cavabları çox vaxt k(π − m√3) şəklində olur — cavabı sadələşdirib variantlarla müqayisə edin.

Düzgün çoxbucaqlılar və onlara çəkilmiş çevrələr

Dərsə keç
α₁ + α₂ + … + αₙ = (n − 2) · 180°β₁ + β₂ + … + βₙ = 360°

Burada

αᵢ
daxili bucaqlar
βᵢ = 180° − αᵢ
xarici bucaqlar (hər təpədə bir)

Yoxlama: ∑βᵢ = 180° · n − (n − 2) · 180° = 360°. Nəticə: qabarıq çoxbucaqlının ən çoxu üç iti daxili bucağı ola bilər — dörd iti daxili bucaq 90°-dən böyük dörd xarici bucaq verərdi.

d = n · (n − 3) / 2d = n · (n − 3) / 2

Burada

n
təpələrin (tərəflərin) sayı
d
diaqonalların sayı

Hər təpədən n − 3 diaqonal çıxır (özünə və iki qonşusuna yox); n(n − 3) hasilində hər diaqonal iki dəfə sayılıb.

a = 2R · sin(180°/n)r = R · cos(180°/n)a = 2r · tg(180°/n)a = 2R · sin(180°/n)r = R · cos(180°/n)a = 2r · tg(180°/n)

Burada

n
tərəflərin sayı
a
tərəf
R
xaricə çəkilmiş çevrənin radiusu (mərkəzdən təpəyə qədər)
r
daxilə çəkilmiş çevrənin radiusu (mərkəzdən tərəfə qədər)

OAM üçbucağında: a/2 = R sin(180°/n), r = R cos(180°/n), və Pifaqor teoremi R² = r² + (a/2)².

S = ½ · P · rS = ½ · n · R² · sin(360°/n)S = ½ · P · rS = ½ · n · R² · sin(360°/n)

Burada

P
perimetr
r
daxilə çəkilmiş çevrənin radiusu
n, R
tərəflərin sayı və xaricə çəkilmiş çevrənin radiusu

Birinci düstur daxilinə çevrə çəkilə bilən istənilən çoxbucaqlı üçün doğrudur: mərkəzi təpələrlə birləşdirəndə hündürlükləri r olan üçbucaqlar alınır, ½ · a₁r + ½ · a₂r + … = ½ · P · r. İkinci düstur düzgün n-bucaqlı üçündür: o, iki tərəfi R və aralarındakı bucağı 360°/n olan n üçbucaqdan ibarətdir. Üçbucaq üçün birinci düstur S = p · r (p — yarımperimetr) şəklindədir.

c = (a + b)/2h = 2r = √(a · b)c = (a + b)/2h = 2r = √(a · b)

Burada

a, b
bərabəryanlı trapesiyanın oturacaqları
c
yan tərəf (daxilinə çevrə çəkilib)
h, r
hündürlük və daxilə çəkilmiş çevrənin radiusu

a + b = 2c (qarşı tərəflərin cəmləri), deməli c orta xəttə bərabərdir. Hündürlük: h² = c² − ((a − b)/2)² = ((a + b)² − (a − b)²)/4 = ab. Şəkildə toxunma nöqtəsi yan tərəfi a/2 və b/2 parçalarına bölür — bir təpədən çəkilmiş toxunan parçaları bərabərdir.

Sinuslar və kosinuslar teoremləri. Üçbucaqların həlli

Dərsə keç
sin(180° − α) = sin αcos(180° − α) = −cos αtg(180° − α) = −tg α

Burada

α
0°-dən 180°-yə qədər istənilən bucaq (tangens üçün α ≠ 90°)
180° − α
α-nı 180°-yə tamamlayan bucaq: α kor bucaqdırsa, bu bucaq itidir

Çevirmə düsturları: kor bucağın sinusu, kosinusu və tangensi iti bucağınkına gətirilir. Sinus dəyişmir, kosinus və tangens işarəsini dəyişir.

S = ½ab · sin C = ½bc · sin A = ½ac · sin B

Burada

a, b
üçbucağın iki tərəfi
C
bu tərəflər arasındakı bucaq
S
üçbucağın sahəsi

Üçbucağın sahəsi iki tərəfinin hasilinin onlar arasındakı bucağın sinusuna hasilinin yarısına bərabərdir. C = 90° olanda düzbucaqlı üçbucağın tanış S = ½ab düsturu alınır.

a / sin A = b / sin B = c / sin C = 2Ra / sin A = b / sin B = c / sin C = 2R

Burada

a, b, c
üçbucağın tərəfləri
A, B, C
bu tərəflərin qarşısındakı bucaqlar
R
üçbucağın xaricinə çəkilmiş çevrənin radiusu

Üçbucağın tərəfləri qarşılarındakı bucaqların sinusları ilə mütənasibdir, ortaq nisbət isə xaricinə çəkilmiş çevrənin diametrinə bərabərdir. Buradan a = 2R · sin A.

c² = a² + b² − 2ab · cos C

Burada

c
axtarılan tərəf
a, b
digər iki tərəf
C
a və b arasındakı bucaq, yəni c-nin qarşısındakı bucaq

Tərəfin kvadratı digər iki tərəfin kvadratları cəmindən bu tərəflərlə onlar arasındakı bucağın kosinusu hasilinin iki mislini çıxmağa bərabərdir. C = 90° olanda cos C = 0 və Pifaqor teoremi alınır.

cos C = (a² + b² − c²) / (2ab)cos C = (a² + b² − c²) / (2ab)

Burada

a, b, c
üçbucağın üç tərəfi
C
c tərəfinin qarşısındakı bucaq

Eyni teorem kosinusa görə həll olunub: üç tərəfə görə bucağı tapır. Kosinus 0°-dən 180°-yə qədər bucağı birqiymətli təyin etdiyi üçün burada ikimənalılıq yoxdur.

S = √(p(p − a)(p − b)(p − c))p = (a + b + c) / 2S = √(p(p − a)(p − b)(p − c))p = (a + b + c) / 2

Burada

a, b, c
üçbucağın tərəfləri
p
yarımperimetr
S
üçbucağın sahəsi

Heron düsturu. Onu I əsrdə yaşamış İsgəndəriyyəli Heron Metrika kitabında isbat etmişdir. p − a, p − b, p − c ədədlərinin hamısı müsbətdirsə, belə tərəfli üçbucaq mövcuddur.

R = abc / (4S)R = abc / (4S)

Burada

R
xaricinə çəkilmiş çevrənin radiusu
a, b, c
tərəflər
S
sahə

Sinuslar teoremindən c = 2R · sin C, sahə düsturundan sin C = 2S / (ab). Birincidə yerinə qoysaq, c = 4RS / (ab), buradan R = abc / (4S).

Fiqurların sahəsi: düsturlar, sahə nisbətləri və mürəkkəb fiqurlar

Dərsə keç
S = ½ · a · hₐ = ½ · a · b · sin C

Burada

a, b
üçbucağın iki tərəfi
hₐ
a tərəfinə çəkilmiş hündürlük
C
a və b tərəfləri arasındakı bucaq

İkinci düstur birincidən alınır: b tərəfi hipotenuz olan düzbucaqlı üçbucaqda hₐ = b · sin C.

S = √(p(p − a)(p − b)(p − c))S = p · rS = abc / (4R)S = √(p(p − a)(p − b)(p − c))S = p · rS = abc / (4R)

Burada

p
yarımperimetr: p = (a + b + c)/2
r
daxilə çəkilmiş çevrənin radiusu
R
xaricə çəkilmiş çevrənin radiusu

S = p · r: daxilə çəkilmiş çevrənin mərkəzi üçbucağı hündürlükləri r olan üç üçbucağa bölür. S = abc/(4R): sinuslar teoremindən c = 2R · sin C-ni ½ab · sin C-yə qoyuruq.

S₁ / S₂ = a₁ / a₂S₁ / S₂ = a₁ / a₂

Burada

S₁, S₂
hündürlükləri bərabər olan iki üçbucağın sahələri
a₁, a₂
həmin hündürlüklərin çəkildiyi oturacaqlar

Ortaq təpəsi olan və oturacaqları bir düz xətt üzərində yerləşən üçbucaqların hündürlüyü ortaqdır, ona görə sahələri oturacaqlar kimi nisbətdədir.

S(AMN) / S(ABC) = (AM · AN) / (AB · AC)S(AMN) / S(ABC) = (AM · AN) / (AB · AC)

Burada

M, N
AB və AC tərəfləri (və ya onların davamı) üzərindəki nöqtələr

Ortaq A bucağı olan üçbucaqlar: sahələr bu bucağı əmələ gətirən tərəflərin hasilləri kimi nisbətdədir, çünki ½ · AM · AN · sin A və ½ · AB · AC · sin A-da sin A ixtisar olunur.

S₁ / S₂ = k²S₁ / S₂ = k²

Burada

k
oxşarlıq əmsalı — uyğun xətti ölçülərin (tərəflərin, hündürlüklərin, perimetrlərin) nisbəti

Oxşar fiqurların sahələri oxşarlıq əmsalının kvadratı kimi nisbətdədir (ətraflı: «Üçbucaqların oxşarlığı»).

S = a · b · sin αS = ½ · d₁ · d₂ · sin φ

Burada

a, b, α
paraleloqramın qonşu tərəfləri və aralarındakı bucaq
d₁, d₂
qabarıq dördbucaqlının diaqonalları
φ
diaqonallar arasındakı bucaq (iti və ya kor — sinusları bərabərdir)

Birinci düstur paraleloqram üçündür (diaqonal onu iki bərabər üçbucağa bölür), ikinci isə istənilən qabarıq dördbucaqlı üçündür: romb, kvadrat, trapesiya, «uçurtma».

S = p · r

Burada

p
çoxbucaqlının yarımperimetri
r
daxilə çəkilmiş çevrənin radiusu

Daxilinə çevrə çəkilə bilən istənilən çoxbucaqlı üçün doğrudur: mərkəzi təpələrlə birləşdirəndə hündürlükləri r olan üçbucaqlar alınır.

S = ½ · P · r = ½ · n · R² · sin(360°/n)S = ½ · P · r = ½ · n · R² · sin(360°/n)

Burada

n
düzgün çoxbucaqlının tərəflərinin sayı
P
perimetr
r
daxilə çəkilmiş çevrənin radiusu (mərkəzdən tərəfə qədər məsafə)
R
xaricə çəkilmiş çevrənin radiusu

Mərkəz düzgün n-bucaqlını n bərabər bərabəryanlı üçbucağa bölür: hər birinin yan tərəfləri R, təpə bucağı 360°/n-dir. Altıbucaqlıda bu üçbucaqlar bərabərtərəflidir: S = 6 · a²√3/4 = 3√3a²/2.

Ssektor = πR² · α/360°S_seqment = πR² · α/360° − ½ · R² · sin αSsektor = πR² · α/360°S_seqment = πR² · α/360° − ½ · R² · sin α

Burada

R
dairənin radiusu
α
mərkəzi bucaq (dərəcə ilə)

Seqment = sektor − üçbucaq AOB. Bu düstur α < 180° üçündür; böyük seqmentin sahəsi bütün dairədən kiçik seqmenti çıxmaqla tapılır.

Müstəvidə koordinatlar üsulu: düz xəttin və çevrənin tənliyi

Dərsə keç
AB = √((x₂ − x₁)² + (y₂ − y₁)²)

Burada

x₁, y₁
A nöqtəsinin koordinatları
x₂, y₂
B nöqtəsinin koordinatları
AB
nöqtələr arasındakı məsafə

İki nöqtə arasındakı məsafə koordinat fərqlərinin kvadratları cəmindən çıxarılmış kvadrat kökə bərabərdir. Nöqtələrin sırası fərq etmir: (x₁ − x₂)² = (x₂ − x₁)². Bu, həm də AB⃗ vektorunun uzunluğudur.

M((x₁ + x₂) / 2; (y₁ + y₂) / 2)M((x₁ + x₂) / 2; (y₁ + y₂) / 2)

Burada

x₁, y₁, x₂, y₂
parçanın ucları olan A və B nöqtələrinin koordinatları
M
AB parçasının ortası

Ortanın hər koordinatı ucların uyğun koordinatlarının ədədi ortasıdır. Bu, AM⃗ = ½ · AB⃗ bərabərliyindən alınır.

Ax + By + C = 0

Burada

x, y
düz xəttin istənilən nöqtəsinin koordinatları
A, B
əmsallar, ikisi birlikdə sıfır ola bilməz
C
sərbəst hədd

Düz xəttin ümumi tənliyi. B = 0 olanda şaquli düz xətt x = −C/A, A = 0 olanda üfüqi düz xətt y = −C/B, C = 0 olanda isə koordinat başlanğıcından keçən düz xətt alınır.

y = kx + bk = tg α = (y₂ − y₁) / (x₂ − x₁)y = kx + bk = tg α = (y₂ − y₁) / (x₂ − x₁)

Burada

k
bucaq əmsalı
α
düz xətt ilə Ox oxunun müsbət istiqaməti arasındakı bucaq (α ≠ 90°)
b
düz xəttin Oy oxunu kəsdiyi (0; b) nöqtəsinin ordinatı
(x₁; y₁), (x₂; y₂)
düz xəttin iki nöqtəsi, x₁ ≠ x₂

k > 0 — α iti bucaqdır, düz xətt qalxır; k < 0 — α kor bucaqdır, düz xətt enir; k = 0 — üfüqi düz xətt. Şaquli düz xəttin (α = 90°) bucaq əmsalı yoxdur, onun tənliyi x = x₀ şəklindədir.

y − y₀ = k(x − x₀)

Burada

(x₀; y₀)
düz xəttin verilmiş nöqtəsi
k
bucaq əmsalı

Verilmiş M₀(x₀; y₀) nöqtəsindən keçən və bucaq əmsalı k olan düz xəttin tənliyi. x = x₀ yazsaq, y = y₀ alınır — düz xətt həqiqətən M₀-dan keçir.

(x − x₁) / (x₂ − x₁) = (y − y₁) / (y₂ − y₁)(x − x₁) / (x₂ − x₁) = (y − y₁) / (y₂ − y₁)

Burada

(x₁; y₁), (x₂; y₂)
düz xəttin iki nöqtəsi (x₁ ≠ x₂, y₁ ≠ y₂)
x, y
düz xəttin istənilən nöqtəsinin koordinatları

İki nöqtədən keçən düz xəttin tənliyi. Hər kəsr (x; y) nöqtəsinin birinci nöqtədən ikinciyə gedən yolun hansı hissəsini uyğun ox boyunca keçdiyini göstərir; düz xətt üzərində bu hissələr bərabərdir.

l₁ ∥ l₂ ⇔ k₁ = k₂, b₁ ≠ b₂l₁ ⊥ l₂ ⇔ k₁ · k₂ = −1

Burada

l₁, l₂
y = k₁x + b₁ və y = k₂x + b₂ düz xətləri
k₁, k₂
onların bucaq əmsalları

Paralel düz xətlərin bucaq əmsalları bərabərdir, perpendikulyar düz xətlərin bucaq əmsallarının hasili isə −1-dir, yəni k₂ = −1/k₁.

l₁ ⊥ l₂ ⇔ A₁A₂ + B₁B₂ = 0l₁ ∥ l₂ ⇒ A₁B₂ − A₂B₁ = 0

Burada

l₁, l₂
A₁x + B₁y + C₁ = 0 və A₂x + B₂y + C₂ = 0 düz xətləri
(A₁; B₁), (A₂; B₂)
onların normal vektorları

Ümumi şəkildə: normal vektorların skalyar hasili sıfırdırsa, düz xətlər perpendikulyardır; normal vektorlar kollineardırsa, düz xətlər paraleldir və ya üst-üstə düşür.

d = |Ax₀ + By₀ + C| / √(A² + B²)d = |Ax₀ + By₀ + C| / √(A² + B²)

Burada

(x₀; y₀)
verilmiş nöqtə
Ax + By + C = 0
düz xəttin ümumi tənliyi
d
nöqtədən düz xəttə qədər məsafə

Nöqtəni ümumi tənliyin sol tərəfində yerinə qoy, modulunu götür və normal vektorun uzunluğuna böl. d = 0 yalnız nöqtə düz xətt üzərində olanda alınır.

(x − a)² + (y − b)² = R²

Burada

(a; b)
çevrənin mərkəzi
R
radius
(x; y)
çevrənin istənilən nöqtəsi

Çevrənin tənliyi. Mərkəz koordinat başlanğıcında olanda: x² + y² = R². Burada a və b mərkəzin koordinatlarıdır, düz xəttin tənliyindəki ədədlərlə qarışdırma.

d < R — 2 ortaq nöqtəd = R — 1 (toxunan)d > R — ortaq nöqtə yoxdur

Burada

d
çevrənin mərkəzindən düz xəttə qədər məsafə
R
çevrənin radiusu

Toxunan toxunma nöqtəsinə çəkilmiş radiusa perpendikulyardır (bax: «Çevrə: vətər, toxunan, mərkəzi və daxilə çəkilmiş bucaqlar» dərsi).

Həndəsi çevirmələr: simmetriya, paralel köçürmə, dönmə və homotetiya

Dərsə keç
x = a: (x; y) → (2a − x; y)y = b: (x; y) → (x; 2b − y)M(a; b): (x; y) → (2a − x; 2b − y)

Burada

x = a, y = b
koordinat oxlarına paralel simmetriya oxları
M(a; b)
simmetriya mərkəzi

Səbəb: simmetriya mərkəzi və ya oxu nöqtə ilə obrazının ortasıdır: (x + x′)/2 = a ⇒ x′ = 2a − x.

(x; y) → (x + m; y + n)

Burada

a⃗(m; n)
köçürmə vektoru

Funksiyanın qrafiki üçün: y = f(x) → y = f(x − m) + n (ətraflı: «Qrafiklərin çevrilməsi və qrafikdən oxuma»).

90°: (x; y) → (−y; x)−90°: (x; y) → (y; −x)φ: (x cos φ − y sin φ; x sin φ + y cos φ)

Burada

φ
dönmə bucağı (mərkəz — O)

90°-lik dönməni yadda saxlamaq üçün: koordinatlar yerini dəyişir və biri işarəsini dəyişir; hansının dəyişdiyini rüblə yoxlayın.

(x; y) → (a + k(x − a); b + k(y − b))A′B′ = |k| · ABS′ = k² · S

Burada

(a; b)
homotetiya mərkəzi (O üçün: (kx; ky))
k
homotetiya əmsalı

Homotetiya düz xətti ona paralel düz xəttə (mərkəzdən keçirsə — özünə), bucağı bərabər bucağa, çevrəni radiusu |k| dəfə dəyişmiş çevrəyə keçirir.

İsbat məsələləri

Dərsə keç
S = ½ · d₁ · d₂ · sin φ

Burada

d₁, d₂
qabarıq dördbucaqlının diaqonalları
φ
diaqonallar arasındakı bucaq

İsbat: diaqonallar O-da kəsişsin, ∠AOB = φ. Dörd üçbucağın hər birinin sahəsi ½ · (iki parça) · sin φ-dir (qonşu bucaq üçün sin(180° − φ) = sin φ). Toplasaq: S = ½ sin φ (AO · BO + BO · OC + OC · OD + OD · AO) = ½ sin φ (AO + OC)(BO + OD) = ½ · AC · BD · sin φ.

(a + b)/2 ≥ √(a · b), a ≥ 0, b ≥ 0(a + b)/2 ≥ √(a · b), a ≥ 0, b ≥ 0

Burada

(a + b)/2(a + b)/2
ədədi orta
√(a · b)
həndəsi orta

İsbat: (a + b)/2 − √(ab) = (√a − √b)²/2 ≥ 0. Bərabərlik yalnız a = b olduqda. Bu, ədədi orta ilə həndəsi orta arasındakı münasibətdir (ƏO–HO); onunla cəmlərin ən kiçik və hasillərin ən böyük qiyməti tapılır.

a³ + b³ + c³ − 3abc = (a + b + c)(a² + b² + c² − ab − bc − ca)

Burada

a, b, c
istənilən ədədlər

Sağ tərəfi açıb yoxlamaq olar. Nəticə: a + b + c = 0 olduqda a³ + b³ + c³ = 3abc.

Stereometriya: fəza fiqurları

İrəli

Fəzada düz xətlər və müstəvilər

Dərsə keç
∠(a; b) = ∠(a′; b)a′ ∥ a, 0° < ∠(a; b) ≤ 90°

Burada

a, b
çarpaz düz xətlər
a′
a-ya paralel olub b-ni kəsən düz xətt

Çarpaz düz xətlər arasındakı bucaq: düz xətlərdən birini paralel köçürüb digəri ilə kəsişdiririk. Bu bucaq 90°-dən böyük olmur; 90° olarsa, çarpaz düz xətlər perpendikulyar adlanır.

AM² = AH² + HM²

Burada

AM
mail
AH
perpendikulyar — A nöqtəsindən müstəviyə qədər məsafə
HM
mailin proyeksiyası

AHM düzbucaqlı üçbucağında Pifaqor teoremi. Nəticələr: perpendikulyar istənilən maildən qısadır; bir nöqtədən çəkilmiş bərabər maillərin proyeksiyaları bərabərdir və əksinə; böyük mailin proyeksiyası da böyükdür.

a ⊂ α: a ⊥ HM ⇔ a ⊥ AM

Burada

a
α müstəvisində mailin M oturacağından keçən düz xətt
HM
mailin proyeksiyası
AM
mail

Üç perpendikulyar haqqında teorem: müstəvidə mailin oturacağından onun proyeksiyasına perpendikulyar çəkilmiş düz xətt mailin özünə də perpendikulyardır; tərs teorem də doğrudur. «Üç perpendikulyar»: AH ⊥ α, a ⊥ HM və a ⊥ AM.

sin φ = AH / AMcos φ = HM / AMtg φ = AH / HMsin φ = AH / AMcos φ = HM / AMtg φ = AH / HM

Burada

φ
mail ilə müstəvi arasındakı bucaq (AHM üçbucağında M təpəsindəki bucaq)
AH
nöqtədən müstəviyə qədər məsafə
HM
proyeksiya
AM
mail

Bir nöqtədən çəkilmiş maillərdən müstəvi ilə böyük bucaq əmələ gətirən daha qısadır: AM = AH / sin φ.

S′ = S · cos φ

Burada

S′
çoxbucaqlının müstəviyə ortoqonal proyeksiyasının sahəsi
S
çoxbucaqlının sahəsi
φ
çoxbucaqlının müstəvisi ilə proyeksiya müstəvisi arasındakı bucaq

Ortoqonal proyeksiyanın sahəsi haqqında teorem. Növbəti dərsdə piramidanın yan səthi bu düsturla bir sətirdə tapılacaq.

dM = (dA + dB) / 2 (A və B müstəvinin bir tərəfində)dM = |dA − dB| / 2 (müxtəlif tərəflərində)dM = (dA + dB) / 2 (A və B müstəvinin bir tərəfində)dM = |dA − dB| / 2 (müxtəlif tərəflərində)

Burada

dA, dB
AB parçasının uclarından müstəviyə qədər məsafələr
dM
parçanın M ortasından müstəviyə qədər məsafə

Birinci halda perpendikulyarlar trapesiya əmələ gətirir və düstur onun orta xəttidir; ikinci halda parça müstəvini kəsir.

Çoxüzlülər: prizma və piramida

Dərsə keç
təpələr − tillər + üzlər = 2

Burada

təpələr
təpələrin sayı
tillər
tillərin sayı
üzlər
üzlərin sayı

Eyler teoremi istənilən qabarıq çoxüzlü üçün doğrudur — saymanı yoxlamaq üçün əla vasitədir.

S = 2(ab + bc + ca)V = a · b · c

Burada

a, b, c
düzbucaqlı paralelepipedin ölçüləri
S
tam səthin sahəsi (altı üzün cəmi)
V
həcm

Altı üz üç bərabər cütdür: ab, bc və ca. Həcm oturacağın sahəsinin hündürlüyə hasilidir.

d² = a² + b² + c²

Burada

d
paralelepipedin diaqonalı

«Fəza Pifaqor teoremi»: əvvəlcə oturacağın diaqonalı AC² = a² + b², sonra ACC₁ düzbucaqlı üçbucağında AC₁² = AC² + c².

S = 6a²V = a³d = a√3

Burada

a
kubun tili

Kub üçün a = b = c. Üzün diaqonalı a√2, kubun diaqonalı a√3-dür.

Syan = Pot · hStam = Syan + 2S_otV = Sot · h

Burada

Pot
oturacağın perimetri
Sot
oturacağın sahəsi
h
hündürlük

Syan = Pot · h düsturu düz prizma üçündür: onun yan üzləri hündürlüyü h olan düzbucaqlılardır. V = Sot · h isə istənilən prizma üçün doğrudur.

Syan = ½ · Pot · mV = ⅓ · Sot · h

Burada

m
apofem
h
piramidanın hündürlüyü
Sot
oturacağın sahəsi

Yan səth düsturu düzgün piramida üçündür (bütün yan üzlərin hündürlüyü m-dir). Həcm düsturu istənilən piramida üçün doğrudur: piramidanın həcmi eyni oturacaqlı və eyni hündürlüklü prizmanın həcminin üçdə biridir. Məsələn, kub bir təpədən çıxan üç bərabər dördbucaqlı piramidaya bölünür, hər birinin həcmi a³/3-dür.

m² = h² + r²l² = h² + R²

Burada

r, R
oturacağın daxilinə və xaricinə çəkilmiş çevrələrin radiusları (OM və OA)
l
yan til

Düzgün piramidada iki düzbucaqlı üçbucaq: SOM (apofem ilə) və SOA (yan til ilə). Kvadrat üçün r = a/2, R = a√2/2; bərabərtərəfli üçbucaq üçün r = a√3/6, R = a√3/3.

h = r · tg φSyan = Sot / cos φh = r · tg φSyan = Sot / cos φ

Burada

φ
yan üzlərin oturacaqla əmələ gətirdiyi ikiüzlü bucaq (hamısı bərabər)
r
oturacağın daxilinə çəkilmiş çevrənin radiusu

İkinci düstur «Fəzada düz xətlər və müstəvilər» dərsindəki S′ = S · cos φ düsturudur: oturacaq yan səthin proyeksiyasıdır.

S₁ / S₂ = k²V₁ / V₂ = k³S₁ / S₂ = k²V₁ / V₂ = k³

Burada

k
oxşarlıq əmsalı (uyğun xətti ölçülərin nisbəti)
S₁, S₂
uyğun sahələr (kəsiklər, səthlər)
V₁, V₂
oxşar cisimlərin həcmləri

Oxşar fəza fiqurlarının səthlərinin sahələri oxşarlıq əmsalının kvadratı, həcmləri isə kubu kimi nisbətdədir — bu, istənilən oxşar cisimlər üçün (kub, prizma, piramida, silindr, kürə) doğrudur.

V = ⅓ · h · (S₁ + S₂ + √(S₁ · S₂))Syan = ½ · (P₁ + P₂) · m

Burada

S₁, S₂
kəsik piramidanın oturacaqlarının sahələri
P₁, P₂
oturacaqların perimetrləri
h, m
kəsik piramidanın hündürlüyü və (düzgün olanda) apofemi

Həcm düsturu iki piramidanın həcmlərinin fərqindən alınır; yan səth düsturu bərabər trapesiyaların sahələrinin cəmidir (düzgün kəsik piramida üçün).

Fırlanma cisimləri: silindr, konus və kürə

Dərsə keç
Syan = 2πrhStam = 2πr(r + h)V = πr²h

Burada

r
oturacağın radiusu
h
hündürlük (= doğuran)

Tam səth = yan səth + iki oturacaq: 2πrh + 2πr².

Syan = πrlStam = πr(r + l)V = ⅓ · πr²h

Burada

r
oturacağın radiusu
l
doğuran
h
hündürlük

Yan səth sektorun sahəsidir: ½ · l · 2πr = πrl. Konus piramidaya bənzəyir: həcmi eyni oturacaqlı və hündürlüklü silindrin həcminin üçdə biridir.

Syan = π(r₁ + r₂)lV = ⅓ · πh(r₁² + r₁r₂ + r₂²)

Burada

r₁, r₂
oturacaqların radiusları
l, h
doğuran və hündürlük

Həcm iki konusun həcmlərinin fərqidir; bu, kəsik piramidanın V = ⅓ · h · (S₁ + S₂ + √(S₁ · S₂)) düsturunun dairəvi variantıdır.

r² = R² − d²

Burada

R
kürənin radiusu
d
mərkəzdən kəsən müstəviyə qədər məsafə
r
kəsiyin (dairənin) radiusu

OO₁K düzbucaqlı üçbucağında Pifaqor teoremi: O₁ — kəsiyin mərkəzi, K — kəsiyin çevrəsinin nöqtəsi.

S = 4πR²V = (4/3)πR³S = 4πR²V = (4/3)πR³

Burada

S
sferanın sahəsi
V
kürənin həcmi

Sferanın sahəsi böyük dairənin sahəsinin dörd mislidir. Həcm düsturunu inteqralla almaq olar (bax «İnteqrallama üsulları»).

Vseq = πH²(R − H/3)Vsek = ⅔ · πR²HVseq = πH²(R − H/3)Vsek = ⅔ · πR²H

Burada

H
seqmentin hündürlüyü
R
kürənin radiusu

Seqmentin sferik hissəsinin sahəsi 2πRH-dır. H = R olduqda seqment yarımkürədir: V = ⅔πR³.

R = l² / (2h)ρ = rh / (r + l)R = l² / (2h)ρ = rh / (r + l)

Burada

R
konusun xaricinə çəkilmiş kürənin radiusu
ρ
konusun daxilinə çəkilmiş kürənin radiusu
r, h, l
konusun radiusu, hündürlüyü, doğuranı

Birinci: ox kəsiyində (h − R)² + r² = R² ⇒ R = (h² + r²) / (2h) = l² / (2h). İkinci: ρ = S / p, burada S = rh — ox kəsiyinin sahəsi, p = r + l — yarımperimetri.

Törəmə və onun tətbiqləri

İrəli

Ardıcıllığın və funksiyanın limiti

Dərsə keç
lim (n→∞) c = clim (n→∞) 1/n = 0lim (n→∞) 1/nᵏ = 0 (k > 0)lim (n→∞) qⁿ = 0 (|q| < 1)lim (n→∞) c = clim (n→∞) 1/n = 0lim (n→∞) 1/nᵏ = 0 (k > 0)lim (n→∞) qⁿ = 0 (|q| < 1)

Burada

c
sabit ədəd
k
müsbət üst
q
|q| < 1 olan ədəd (sonsuz azalan həndəsi silsilənin vuruğu kimi)

Əsas limitlər: mürəkkəb ifadələrin limitini həmişə bu sadə limitlərə gətiririk.

lim (aₙ ± bₙ) = A ± Blim (aₙ · bₙ) = A · Blim (aₙ/bₙ) = A / B (B ≠ 0)lim (aₙ ± bₙ) = A ± Blim (aₙ · bₙ) = A · Blim (aₙ/bₙ) = A / B (B ≠ 0)

Burada

A, B
lim aₙ = A və lim bₙ = B — sonlu limitlər

Limitlər üzərində əməllər yalnız hər iki limit sonlu olduqda (bölmədə həm də B ≠ 0 olduqda) tətbiq olunur.

lim (n→∞) (1 + 1/n)ⁿ = e ≈ 2,71828lim (n→∞) (1 + 1/n)ⁿ = e ≈ 2,71828

Burada

e
irrasional ədəd, natural loqarifmin (ln x = logₑ x) və eˣ funksiyasının əsası

İkinci görkəmli limit: (1 + 1/n)ⁿ ardıcıllığı artan və məhdud olduğundan limiti var; bu limit e ədədidir.

lim (n→∞) (1 + k/n)ⁿ = eᵏlim (n→∞) (1 + k/n)ⁿ = eᵏ

Burada

k
sabit ədəd (mənfi də ola bilər)

Nəticə: n = k · m əvəz etsək, (1 + 1/m)^(km) = ((1 + 1/m)ᵐ)ᵏ → eᵏ alınır.

lim (x→a) f(x) = A ⇔ lim (x→a−0) f(x) = lim (x→a+0) f(x) = A

Burada

lim (x→a−0)
sol limit (x < a)
lim (x→a+0)
sağ limit (x > a)

Limit yalnız hər iki birtərəfli limit mövcud və bərabər olduqda var.

lim (x→∞) (aₘxᵐ + … + a₀)/(bₖxᵏ + … + b₀) = aₘ/bₖ, əgər m = klim (x→∞) (aₘxᵐ + … + a₀)/(bₖxᵏ + … + b₀) = aₘ/bₖ, əgər m = k

Burada

m, k
surətin və məxrəcin dərəcələri
aₘ, bₖ
baş əmsallar (ən yüksək dərəcəli hədlərin əmsalları, ≠ 0)

x → ∞ olduqda rasional funksiyanın limiti: m < k olduqda 0, m = k olduqda aₘ/bₖ, m > k olduqda sonlu limit yoxdur (∞).

lim (x→0) sin x / x = 1lim (x→0) sin x / x = 1

Burada

x
radianla ölçülən bucaq

Birinci görkəmli limit.

lim (x→0) sin kx / x = klim (x→0) tg x / x = 1lim (x→0) (1 − cos x)/x² = 1/2lim (x→0) sin kx / x = klim (x→0) tg x / x = 1lim (x→0) (1 − cos x)/x² = 1/2

Burada

k
sabit ədəd, k ≠ 0

Nəticələr: sin kx / x = k · sin kx / (kx); tg x / x = (sin x / x) · (1 / cos x); 1 − cos x = 2sin²(x/2) ≈ 2 · (x/2)² = x²/2.

lim (x→x₀) f(x) = f(x₀) ⇔ lim (Δx→0) Δf = 0

Burada

x₀
baxılan nöqtə
Δx, Δf
arqumentin və funksiyanın artımları

Kəsilməzliyin iki eyni güclü yazılışı: limit qiymətə bərabərdir və ya kiçik artım kiçik artım verir.

Artım və törəmənin tərifi

Dərsə keç
Δx = x − x₀Δf = f(x₀ + Δx) − f(x₀)

Burada

x₀
başlanğıc nöqtə (arqumentin köhnə qiyməti)
x = x₀ + Δx
arqumentin yeni qiyməti
Δx
arqumentin artımı, Δx ≠ 0
Δf
funksiyanın artımı (Δy də yazılır)

Artım həmişə «yeni qiymət çıx köhnə qiymət» kimi hesablanır — həm arqument, həm də funksiya üçün.

Δf / Δx = (f(x₀ + Δx) − f(x₀)) / ΔxΔf / Δx = (f(x₀ + Δx) − f(x₀)) / Δx

Burada

Δf / ΔxΔf / Δx
x₀ ilə x₀ + Δx arasında orta dəyişmə sürəti
Δf
funksiyanın artımı
Δx
arqumentin artımı, Δx ≠ 0

Orta dəyişmə sürəti. Yol–zaman funksiyası üçün bu, orta sürətdir: Δs / Δt.

k = (y₂ − y₁) / (x₂ − x₁) = Δf / Δxk = (y₂ − y₁) / (x₂ − x₁) = Δf / Δx

Burada

(x₁; y₁), (x₂; y₂)
qrafikin iki nöqtəsi (A və B)
k
kəsənin bucaq əmsalı

Kəsənin bucaq əmsalı. k > 0 olarsa, kəsən soldan sağa qalxır, k < 0 olarsa, enir.

f′(x₀) = lim (Δx→0) Δf / Δx = lim (Δx→0) (f(x₀ + Δx) − f(x₀)) / Δxf′(x₀) = lim (Δx→0) Δf / Δx = lim (Δx→0) (f(x₀ + Δx) − f(x₀)) / Δx

Burada

f′(x₀)
x₀ nöqtəsində törəmə — bir ədəd («ef ştrix iks sıfır» oxunur)
lim (Δx→0)
Δx sıfıra yaxınlaşdıqda limit
Δf, Δx
funksiyanın və arqumentin artımı

Törəmənin tərifi: törəmə ani dəyişmə sürətidir, yəni Δx → 0 olduqda orta dəyişmə sürətinin limitidir. Həndəsi dildə — toxunanın bucaq əmsalı.

Törəmənin həndəsi və fiziki mənası. Toxunanın tənliyi

Dərsə keç
f′(x₀) = k = tg α

Burada

f′(x₀)
funksiyanın x₀ nöqtəsində törəməsi
k
toxunanın bucaq əmsalı
α
toxunanın Ox oxunun müsbət istiqaməti ilə əmələ gətirdiyi bucaq (0° ≤ α < 180°, α ≠ 90°)
x₀
toxunma nöqtəsinin absisi

Törəmənin həndəsi mənası: f′(x₀) qrafikə absisi x₀ olan nöqtədə çəkilmiş toxunanın bucaq əmsalıdır.

y = f(x₀) + f′(x₀) · (x − x₀)

Burada

x₀
toxunma nöqtəsinin absisi
f(x₀)
toxunma nöqtəsinin ordinatı
f′(x₀)
toxunanın bucaq əmsalı
x, y
toxunanın istənilən nöqtəsinin koordinatları

Qrafikə absisi x₀ olan nöqtədə çəkilmiş toxunanın tənliyi. Cavabı adətən y = kx + b şəklinə salırlar.

f′(x₀) = k

Burada

k
verilmiş düz xəttin bucaq əmsalı
x₀
axtarılan toxunma nöqtəsinin absisi

Paralellik şərti: toxunanın bucaq əmsalı verilmiş düz xəttin bucaq əmsalına bərabərdir. Tənliyin neçə kökü varsa, bir o qədər toxunan var; kök yoxdursa, belə toxunan da yoxdur.

k₁ · k₂ = −1

Burada

k₁
birinci düz xəttin bucaq əmsalı
k₂
ikinci düz xəttin bucaq əmsalı

Perpendikulyarlıq şərti. Buradan k₂ = −1/k₁: bucaq əmsalını «çevir və işarəsini dəyiş».

y = f(x₀) − (1 / f′(x₀)) · (x − x₀)y = f(x₀) − (1 / f′(x₀)) · (x − x₀)

Burada

f′(x₀)
toxunanın bucaq əmsalı (f′(x₀) ≠ 0)
−1 / f′(x₀)−1 / f′(x₀)
normalın bucaq əmsalı

Normalın tənliyi. f′(x₀) = 0 olduqda toxunan üfüqi, normal isə şaquli olur: x = x₀.

v(t) = x′(t)

Burada

x(t)
cismin t anındakı koordinatı (m)
t
zaman (s)
v(t)
ani sürət (m/s)

Törəmənin fiziki mənası. v > 0 olduqda cisim oxun müsbət istiqamətində (irəli), v < 0 olduqda əks istiqamətdə (geri) hərəkət edir, v = 0 olduqda isə həmin anda dayanır.

a(t) = v′(t) = x″(t)

Burada

a(t)
təcil (m/s²)
v′(t)
sürətin törəməsi
x″(t)
koordinatın ikinci tərtib törəməsi

Təcil sürətin birinci, koordinatın isə ikinci tərtib törəməsidir.

I(t) = q′(t)N(t) = A′(t)

Burada

q(t)
keçiricinin en kəsiyindən keçən yük (Kl)
I(t)
cərəyan şiddəti (A)
A(t)
görülən iş (C)
N(t)
güc (Vt)

Cərəyan şiddəti yükün, güc isə işin zamana görə törəməsidir. Məktəb düsturları I = q / t və N = A / t cərəyan və güc sabit olanda doğrudur.

C′(x) ≈ C(x + 1) − C(x)

Burada

C(x)
x ədəd məhsulun istehsal xərci (manat)
C′(x)
marjinal xərc (manat/ədəd)

Marjinal xərc növbəti, (x + 1)-ci məhsulun təxmini xərcidir. Eyni fikir biologiyada da işləyir: n(t) bakteriyaların sayıdırsa, n′(t) koloniyanın artım sürətidir (bakteriya/saat).

Törəmələr cədvəli

Dərsə keç
C′ = 0x′ = 1(kx + b)′ = k

Burada

C
istənilən sabit ədəd (7, π, e², ln 5)
x
arqument
k, b
sabit ədədlər; k — düz xəttin bucaq əmsalı

İçində x olmayan ədədin törəməsi 0-dır; düz xəttin törəməsi sabitdir və onun bucaq əmsalına bərabərdir.

(xⁿ)′ = n · xⁿ⁻¹

Burada

n
qüvvət üstü — istənilən həqiqi ədəd (natural, mənfi, kəsr)
xⁿ⁻¹
üstü 1 vahid azalmış qüvvət
x
arqument; n kəsr olduqda x > 0, n mənfi tam olduqda x ≠ 0

Qüvvət düsturu: üstü vuruq kimi önə endir və üstü 1 vahid azalt.

(√x)′ = 1 / (2√x)(∛x)′ = 1 / (3∛x²)(1 / xⁿ)′ = −n / xⁿ⁺¹(√x)′ = 1 / (2√x)(∛x)′ = 1 / (3∛x²)(1 / xⁿ)′ = −n / xⁿ⁺¹

Burada

√x
kvadrat kök; düstur x > 0 üçün doğrudur
∛x
kub kök; düstur x ≠ 0 üçün doğrudur
n
natural ədəd; 1 / xⁿ üçün x ≠ 0

Qüvvət düsturunun n = 1/2, n = 1/3 və mənfi n üçün xüsusi halları. Onları yadda saxlamaq faydalıdır, amma unutsan da, funksiyanı qüvvət şəklində yazıb həmişə yenidən ala bilərsən.

(eˣ)′ = eˣ(aˣ)′ = aˣ · ln a

Burada

e
e ≈ 2,718 — natural loqarifmin əsası
a
üstlü funksiyanın əsası: a > 0, a ≠ 1
ln a
əsasın natural loqarifmi: a > 1 olduqda ln a > 0, 0 < a < 1 olduqda ln a < 0

Üstlü funksiyanın törəməsi funksiyanın özü ilə mütənasibdir; e əsası üçün əmsal ln e = 1-dir.

(ln x)′ = 1 / x(logₐ x)′ = 1 / (x · ln a)(ln x)′ = 1 / x(logₐ x)′ = 1 / (x · ln a)

Burada

x
arqument, x > 0
a
loqarifmin əsası: a > 0, a ≠ 1
ln a
əsasın natural loqarifmi — sabit ədəd

Loqarifm yalnız x > 0 üçün təyin olunub, ona görə düsturlar da yalnız orada doğrudur. a = e olduqda ln e = 1 və ikinci düstur birinciyə çevrilir.

(sin x)′ = cos x(cos x)′ = −sin x

Burada

x
bucaq radianla (π radian = 180°)
sin x, cos x
x-in sinusu və kosinusu

Sinusun törəməsi kosinus, kosinusun törəməsi mənfi sinusdur. (0; π) aralığında sin x > 0 və cos x azalır — mənfi işarənin səbəbi budur.

(tg x)′ = 1 / cos² x(ctg x)′ = −1 / sin² x(tg x)′ = 1 / cos² x(ctg x)′ = −1 / sin² x

Burada

x
bucaq radianla (π radian = 180°)
cos² x
cos² x = (cos x)²; tg x üçün cos x ≠ 0, yəni x ≠ π/2 + πk
sin² x
sin² x = (sin x)²; ctg x üçün sin x ≠ 0, yəni x ≠ πk
k
istənilən tam ədəd

Həmçinin (tg x)′ = 1 + tg² x və (ctg x)′ = −(1 + ctg² x). Yenə «c» ilə başlayan funksiya mənfi işarə alır.

Cəmin, hasilin və qismətin törəməsi

Dərsə keç
(u ± v)′ = u′ ± v′

Burada

u, v
x-dən asılı diferensiallanan funksiyalar
u′, v′
onların törəmələri

Cəmin (fərqin) törəməsi törəmələrin cəminə (fərqinə) bərabərdir. Qayda istənilən sayda toplanan üçün doğrudur: (u₁ + u₂ + … + uₙ)′ = u₁′ + u₂′ + … + uₙ′.

(C · u)′ = C · u′

Burada

C
sabit ədəd (məsələn, 5, −3, π, 1/2)
u
x-dən asılı diferensiallanan funksiya

Sabit vuruq törəmə işarəsi xaricinə çıxarılır. Məxrəcdəki sabit də vuruqdur: x³/6 = (1/6) · x³.

(aₙxⁿ + … + a₂x² + a₁x + a₀)′ = n · aₙxⁿ⁻¹ + … + 2a₂x + a₁

Burada

aₙ, …, a₁, a₀
çoxhədlinin əmsalları (sabit ədədlər), a₀ — sərbəst hədd
n
çoxhədlinin dərəcəsi (natural ədəd)

Çoxhədli hədd-hədd diferensiallanır: hər həddə (xᵏ)′ = k · xᵏ⁻¹ qaydası tətbiq olunur, əmsal saxlanılır, sərbəst hədd a₀ isə itir. Törəmənin dərəcəsi bir vahid azalır.

(u · v)′ = u′ · v + u · v′

Burada

u, v
vuruqlar — x-dən asılı diferensiallanan funksiyalar
u′, v′
vuruqların törəmələri

Hasilin törəməsi: «birincinin törəməsi vurulsun ikinciyə, üstəgəl birinci vurulsun ikincinin törəməsinə». Toplananların yerini dəyişmək olar: u · v′ + u′ · v də doğrudur.

(u · v · w)′ = u′ · v · w + u · v′ · w + u · v · w′

Burada

u, v, w
x-dən asılı üç diferensiallanan vuruq

Neçə vuruq varsa, o qədər toplanan olur: hər toplananda növbə ilə yalnız bir vuruq diferensiallanır, qalanları olduğu kimi qalır.

(u / v)′ = (u′ · v − u · v′) / v²(u / v)′ = (u′ · v − u · v′) / v²

Burada

u
surət — x-dən asılı diferensiallanan funksiya
v
məxrəc, v ≠ 0
u′, v′
surətin və məxrəcin törəmələri

Qismətin törəməsi: surətdə «−» olduğu üçün toplananların sırası vacibdir — surət həmişə u′ · v ilə başlayır; məxrəcdə v kvadratdadır.

(1 / v)′ = −v′ / v²(C / v)′ = −C · v′ / v²(1 / v)′ = −v′ / v²(C / v)′ = −C · v′ / v²

Burada

C
sabit ədəd (surət)
v
məxrəc, v ≠ 0
v′
məxrəcin törəməsi

Surəti sabit olan kəsrin törəməsi. Diqqət: (C / v)′ ≠ C / v′.

Mürəkkəb funksiyanın törəməsi

Dərsə keç
(f(g(x)))′ = f′(g(x)) · g′(x)

Burada

g(x)
daxili funksiya
f
xarici funksiya
f′(g(x))
xarici funksiyanın törəməsi; daxili funksiya onun içində dəyişmədən qalır
g′(x)
daxili funksiyanın törəməsi

Mürəkkəb funksiyanın törəməsi xarici funksiyanın (daxili funksiyadan götürülmüş) törəməsi ilə daxili funksiyanın törəməsinin hasilinə bərabərdir.

dy/dx = dy/du · du/dxdy/dx = dy/du · du/dx

Burada

u
aralıq arqument, u = g(x)
dy/dudy/du
y-in u-ya görə törəməsi (xarici funksiyanın törəməsi)
du/dxdu/dx
u-nun x-ə görə törəməsi (daxili funksiyanın törəməsi)

Leybnis yazılışı. Sanki adi kəsrlərdə olduğu kimi du «ixtisar olunur» — bu, yadda saxlamaq üçün rahatdır, amma isbat deyil. Velosiped nümunəsində: dy/du = 2 (təkərin hər dövrünə 2 m), du/dx = 3, deməli, dy/dx = 6.

(f(kx + b))′ = k · f′(kx + b)

Burada

k
x-in əmsalı — daxili funksiyanın törəməsi: (kx + b)′ = k
b
sərbəst hədd; ayrıca vuruq vermir, sadəcə içəridə qalır
f′
xarici funksiyanın cədvəldəki törəməsi

Mötərizəni sanki x kimi diferensialla, sonra x-in əmsalına vur. Məsələn, (sin 3x)′ = 3 cos 3x, (e^(−2x))′ = −2e^(−2x).

(uⁿ)′ = n · uⁿ⁻¹ · u′(√u)′ = u′ / (2√u)(uⁿ)′ = n · uⁿ⁻¹ · u′(√u)′ = u′ / (2√u)

Burada

u
daxili funksiya u(x)
n
istənilən həqiqi üst (mənfi və kəsr üstlər də daxil)
u′
daxili funksiyanın törəməsi

Qüvvət və kök. 1/uⁿ şəklində kəsrləri əvvəlcə u⁻ⁿ kimi, kökləri isə qüvvət kimi yaz: ∛u = u^(1/3). Onda qismət qaydası lazım olmur.

(eᵘ)′ = eᵘ · u′(aᵘ)′ = aᵘ · ln a · u′(ln u)′ = u′ / u(eᵘ)′ = eᵘ · u′(aᵘ)′ = aᵘ · ln a · u′(ln u)′ = u′ / u

Burada

u
daxili funksiya u(x)
a
üstlü funksiyanın əsası: a > 0, a ≠ 1
ln a
əsasın natural loqarifmi — sabit ədəd
u′
daxili funksiyanın törəməsi

Üstlü və loqarifmik funksiyalar. (ln u)′ = u′/u düsturunu belə yadda saxla: «içərinin törəməsi bölünsün içəriyə». ln u üçün daxili funksiya müsbət olmalıdır.

(sin u)′ = cos u · u′(cos u)′ = −sin u · u′

Burada

u
daxili funksiya (bucaq radianla)
u′
daxili funksiyanın törəməsi

Sinus və kosinus. Arqument u dəyişmədən qalır, (cos u)′-dəki mənfi işarə isə itmir.

(tg u)′ = u′ / cos² u(ctg u)′ = −u′ / sin² u(tg u)′ = u′ / cos² u(ctg u)′ = −u′ / sin² u

Burada

u
daxili funksiya
cos² u, sin² u
bütün daxili funksiyanın kosinusunun (sinusunun) kvadratı

Tangens və kotangens: daxili funksiyanın törəməsi kəsrin surətinə yazılır.

(f(g(h(x))))′ = f′(g(h(x))) · g′(h(x)) · h′(x)

Burada

f
xarici qat
g
orta qat
h
daxili qat

Üç qat — üç vuruq; hər qatın törəməsi onun içində duran ifadədən götürülür. Leybnis yazılışında: dy/dx = dy/du · du/dv · dv/dx, burada u = g(v), v = h(x).

Funksiyanın artma və azalma aralıqları. Ekstremumlar

Dərsə keç
hər x ∈ (a; b) üçün f′(x) > 0 ⇒ f (a; b) aralığında artırhər x ∈ (a; b) üçün f′(x) < 0 ⇒ f (a; b) aralığında azalır

Burada

f′(x)
x nöqtəsində törəmə — həmin nöqtədə toxunanın bucaq əmsalı
(a; b)
funksiyanın təyin oblastına daxil olan aralıq
⇒
«onda» deməkdir

Monotonluğun kafi şərti: törəmə müsbətdirsə, funksiya artır, mənfidirsə — azalır.

f′(x) = 0, x ∈ (a; b) ⇒ f(x) = C

Burada

f′(x) = 0
aralığın hər nöqtəsində toxunan üfüqidir
C
sabit ədəd

Sabitlik şərti: törəməsi aralıqda sıfıra bərabər olan funksiya bu aralıqda sabitdir.

x₀ — ekstremum nöqtəsi və f′(x₀) mövcuddur ⇒ f′(x₀) = 0

Burada

x₀
maksimum və ya minimum nöqtəsi (təyin oblastının daxili nöqtəsi)
f′(x₀)
x₀ nöqtəsində törəmə; onun sıfır olması toxunanın üfüqi olması deməkdir

Ekstremumun zəruri şərti (Ferma teoremi): diferensiallanan funksiyanın ekstremum nöqtəsində toxunan üfüqidir.

f′: + → − ⇒ x₀ maksimum nöqtəsidirf′: − → + ⇒ x₀ minimum nöqtəsidir

Burada

x₀
kritik nöqtə (f bu nöqtədə kəsilməzdir)
+ → −
f′ x₀-dan solda müsbət, sağda mənfidir
− → +
f′ x₀-dan solda mənfi, sağda müsbətdir

Ekstremumun kafi şərti: kritik nöqtədən keçərkən törəmə işarəsini dəyişməlidir. İşarə dəyişmirsə, ekstremum yoxdur.

f′(x₀) = 0, f″(x₀) < 0 ⇒ x₀ maksimum nöqtəsidirf′(x₀) = 0, f″(x₀) > 0 ⇒ x₀ minimum nöqtəsidir

Burada

x₀
stasionar nöqtə: f′(x₀) = 0
f″(x₀)
x₀ nöqtəsində ikinci tərtib törəmə — f′-in özünün dəyişmə sürəti

İkinci törəmə ilə kafi şərt. f″(x₀) = 0 olduqda bu üsul heç nə demir — işarə cədvəlinə qayıt.

Parçada ən böyük və ən kiçik qiymət. Optimallaşdırma məsələləri

Dərsə keç
M = max {f(a); f(x₁); …; f(xₖ); f(b)}m = min {f(a); f(x₁); …; f(xₖ); f(b)}

Burada

a, b
parçanın ucları
x₁, …, xₖ
(a; b) aralığının daxilindəki kritik nöqtələr
M, m
f funksiyasının [a; b] parçasında ən böyük və ən kiçik qiyməti

Kəsilməz funksiyanın parçada ən böyük və ən kiçik qiyməti uclardakı və daxildəki kritik nöqtələrdəki qiymətlər arasından seçilir.

f(x) = x + k/x (x > 0): f′(x) = 1 − k/x² = 0 → x = √kfₘᵢₙ = f(√k) = 2√kf(x) = x + k/x (x > 0): f′(x) = 1 − k/x² = 0 → x = √kfₘᵢₙ = f(√k) = 2√k

Burada

k
müsbət sabit ədəd
x
müsbət dəyişən
2√k
cəmin ən kiçik qiyməti

x < √k olduqda f′ < 0, x > √k olduqda f′ > 0 — yeganə kritik nöqtə ən kiçik qiyməti verir. Optimumda hər iki toplanan bərabərdir: x = k/x = √k.

V(x) = x(a − 2x)², 0 < x < a/2V′(x) = (a − 2x)(a − 6x) = 0 → x = a/6Vₘₐₓ = 2a³/27V(x) = x(a − 2x)², 0 < x < a/2V′(x) = (a − 2x)(a − 6x) = 0 → x = a/6Vₘₐₓ = 2a³/27

Burada

a
kvadrat vərəqin tərəfi
x
künclərdən kəsilən kvadratın tərəfi (qutunun hündürlüyü)
a − 2x
qutunun oturacağının tərəfi
V
qutunun həcmi

Kvadrat vərəqdən qapaqsız qutu: künclərdən tərəfi a/6 olan kvadratlar kəs.

V = πr²h → h = V/(πr²)S(r) = 2πr² + 2V/rS′(r) = 4πr − 2V/r² = 0 → r³ = V/(2π)h = 2rV = πr²h → h = V/(πr²)S(r) = 2πr² + 2V/rS′(r) = 4πr − 2V/r² = 0 → r³ = V/(2π)h = 2r

Burada

r
oturacağın radiusu
h
silindrin hündürlüyü
V
verilmiş həcm
S
tam səthin sahəsi: iki oturacaq 2πr² və yan səth 2πrh

Həcmi verilmiş qapalı silindrə ən az material hündürlüyü diametrinə bərabər olduqda sərf olunur.

R(p) = p · q(p)Π(p) = (p − c) · q(p)

Burada

p
bir məhsulun satış qiyməti (manat)
q(p)
bu qiymətdə satılan məhsulların sayı
c
bir məhsulun maya dəyəri
R, Π
gəlir (satışdan daxil olan pul) və mənfəət

Gəlir qiymətlə satış sayının hasilidir; mənfəət üçün hər satılan məhsulun maya dəyəri çıxılır.

İbtidai funksiya və inteqral

İrəli

İbtidai funksiya

Dərsə keç
F′(x) = f(x) ⇔ ∫ f(x) dx = F(x) + C

Burada

F(x)
f(x)-in hər hansı bir ibtidaisi
C
ixtiyari sabit (istənilən həqiqi ədəd)
dx
inteqrallamanın x-ə görə aparıldığını göstərir

İbtidai funksiyaların ümumi şəkli. DİM-in «ümumi şəklini tapın» sualında cavabda mütləq + C olmalıdır.

∫ xⁿ dx = xⁿ⁺¹/(n + 1) + C, n ≠ −1∫ xⁿ dx = xⁿ⁺¹/(n + 1) + C, n ≠ −1

Burada

n
istənilən həqiqi üst (kəsr və mənfi də), −1-dən başqa

Qüvvət funksiyasının ibtidaisi: üstü bir vahid artır və yeni üstə böl.

∫ (f(x) ± g(x)) dx = ∫ f(x) dx ± ∫ g(x) dx∫ k · f(x) dx = k · ∫ f(x) dx

Burada

f, g
ibtidaisi olan funksiyalar
k
sabit vuruq, k ≠ 0

Qayda 1 və 2: cəmin ibtidaisi ibtidailərin cəminə bərabərdir; sabit vuruğu inteqral işarəsi xaricinə çıxarmaq olar. Hər ikisi törəmənin uyğun qaydalarından alınır.

∫ f(kx + b) dx = (1/k) · F(kx + b) + C, k ≠ 0∫ f(kx + b) dx = (1/k) · F(kx + b) + C, k ≠ 0

Burada

F
f-in cədvəldəki ibtidaisi
kx + b
xətti daxili funksiya

Qayda 3. Səbəb — mürəkkəb funksiyanın törəməsi: (F(kx + b))′ = k · f(kx + b), ona görə artıq k vuruğunu 1/k ilə «söndürürük».

s(t) = ∫ v(t) dtv(t) = ∫ a(t) dt

Burada

s(t)
koordinat (hərəkət qanunu)
v(t)
sürət
a(t)
təcil

Hər inteqrallamada bir sabit yaranır; onu başlanğıc şərtdən tapırıq.

İnteqral və əyrixətli trapesiyanın sahəsi

Dərsə keç
S = F(b) − F(a)

Burada

S
əyrixətli trapesiyanın sahəsi
F
f-in istənilən ibtidaisi (F′ = f)
a, b
parçanın ucları (a < b)

Əyrixətli trapesiyanın sahəsi ibtidai funksiyanın b və a nöqtələrindəki qiymətlərinin fərqinə bərabərdir.

∫ₐᵇ f(x) dx = F(x)|ₐᵇ = F(b) − F(a)

Burada

F
f-in istənilən ibtidaisi
F(x)|ₐᵇ
«F-in a-dan b-yə qədər artımı» yazılışı, yəni F(b) − F(a)

Nyuton–Leybnis düsturu inteqral cəmlərinin limitini ibtidai funksiya ilə bağlayır. C lazım deyil: (F(b) + C) − (F(a) + C) = F(b) − F(a).

∫ₐᵃ f(x) dx = 0∫ₘⁿ f(x) dx = −∫ₙᵐ f(x) dx∫ₐᵇ f(x) dx = ∫ₐᵏ f(x) dx + ∫ₖᵇ f(x) dx

Burada

m, n
istənilən iki sərhəd; ikinci inteqralda onların yeri dəyişdirilib
k
a ilə b arasındakı nöqtə

Sərhədlər eyni olduqda inteqral 0-dır; sərhədlərin yeri dəyişəndə inteqral işarəsini dəyişir; parça hissələrə bölünəndə inteqrallar toplanır (additivlik). Cəm və sabit vuruq qaydaları da ibtidaidə olduğu kimidir.

∫₋ₐᵃ f(x) dx = 0 (f tək)∫₋ₐᵃ f(x) dx = 2∫₀ᵃ f(x) dx (f cüt)

Burada

[−a; a]
0-a nəzərən simmetrik parça

Tək funksiyanın qrafiki koordinat başlanğıcına nəzərən simmetrikdir — sağdakı və soldakı hissələr bir-birini «yeyir». Cüt funksiyada iki yarı bərabərdir.

S = ∫ₐᵇ (f(x) − g(x)) dxf(x) ≥ g(x)

Burada

f(x)
yuxarıdakı xətt
g(x)
aşağıdakı xətt (Ox oxu üçün g(x) = 0)
a, b
adətən xətlərin kəsişmə nöqtələrinin absisləri

İki xətt arasındakı fiqurun sahəsi: «yuxarıdakı çıx aşağıdakı».

s = ∫ₐᵇ v(t) dt (v(t) ≥ 0)A = ∫ₐᵇ F(x) dx

Burada

v(t)
sürət, m/s; a, b — başlanğıc və son anlar, s
F(x)
x nöqtəsində qüvvə, N; a, b — başlanğıc və son koordinat, m
s, A
yol (m) və iş (C)

Yol sürətin, iş qüvvənin inteqralıdır.

Riyazi analiz

Universitet

Limitlər və kəsilməzlik

Dərsə keç
lim (f ± g) = A ± Blim (f · g) = A · Blim (f / g) = A / B (B ≠ 0)lim (c · f) = c · Alim (f ± g) = A ± Blim (f · g) = A · Blim (f / g) = A / B (B ≠ 0)lim (c · f) = c · A

Burada

A
lim (x→a) f(x) — sonlu ədəd
B
lim (x→a) g(x) — sonlu ədəd
c
sabit ədəd

Limit qaydaları yalnız A və B limitləri mövcud və sonlu olduqda doğrudur; əks halda qeyri-müəyyənlik alına bilər.

lim (x→0) sin x / x = 1lim (x→0) sin x / x = 1

Burada

x
bucaq, radianla (dərəcə ilə yox!)

Birinci görkəmli limit

lim (n→∞) (1 + 1/n)ⁿ = e ≈ 2,71828lim (x→0) (1 + x)^(1/x) = elim (n→∞) (1 + 1/n)ⁿ = e ≈ 2,71828lim (x→0) (1 + x)^(1/x) = e

Burada

e
Eyler ədədi, natural loqarifmin əsası
n
qeyri-məhdud artan natural ədəd

İkinci görkəmli limit. Nəticələr: lim (n→∞) (1 + k/n)ⁿ = eᵏ, lim (x→0) (eˣ − 1)/x = 1, lim (x→0) ln(1 + x)/x = 1.

f [a, b] parçasında kəsilməzdir və f(a) · f(b) < 0 ⇒ ∃ c ∈ (a, b): f(c) = 0

Burada

[a, b]
qapalı parça (uc nöqtələri daxil)
f(a) · f(b) < 0
uclarda funksiyanın işarələri müxtəlifdir
∃ c
«elə c var ki» — f-in kökü

Aralıq qiymət teoremi (Bolsano–Koşi teoremi). Ümumi halda: kəsilməz funksiya f(a) ilə f(b) arasındakı hər qiyməti alır.

Törəmə və diferensiallama qaydaları

Dərsə keç
f′(x₀) = lim (h→0) (f(x₀ + h) − f(x₀)) / hf′(x₀) = lim (h→0) (f(x₀ + h) − f(x₀)) / h

Burada

f′(x₀)
x₀ nöqtəsində törəmə — toxunanın bucaq əmsalı
h = Δx
arqumentin artımı
f(x₀ + h) − f(x₀) = Δy
funksiyanın artımı

Bu limit mövcuddursa, f funksiyası x₀ nöqtəsində diferensiallanandır. İşarələr: f′(x), y′, dy/dx (Leybnis), zamana görə törəmə üçün ẋ (Nyuton).

(u ± v)′ = u′ ± v′(c · u)′ = c · u′

Burada

u, v
x-in diferensiallanan funksiyaları
c
sabit

Xəttilik: cəmin törəməsi törəmələrin cəminə bərabərdir, sabit vuruq törəmə işarəsi xaricinə çıxarılır.

(u · v)′ = u′ · v + u · v′

Burada

u′, v′
vuruqların törəmələri

Hasilin törəməsi (Leybnis qaydası)

(u / v)′ = (u′ · v − u · v′) / v²(u / v)′ = (u′ · v − u · v′) / v²

Burada

v
məxrəc, v ≠ 0

Qismətin törəməsi

(f(g(x)))′ = f′(g(x)) · g′(x)dy/dx = dy/du · du/dx(f(g(x)))′ = f′(g(x)) · g′(x)dy/dx = dy/du · du/dx

Burada

g
daxili funksiya, u = g(x)
f
xarici funksiya, y = f(u)

Mürəkkəb funksiyanın törəməsi (zəncir qaydası)

(f⁻¹)′(y₀) = 1 / f′(x₀)y₀ = f(x₀)(f⁻¹)′(y₀) = 1 / f′(x₀)y₀ = f(x₀)

Burada

f⁻¹
f-in tərs funksiyası
f′(x₀)
x₀ nöqtəsində törəmə, f′(x₀) ≠ 0

Tərs funksiyanın törəməsi: qarşılıqlı tərs funksiyaların qrafiklərinin uyğun nöqtələrdəki bucaq əmsalları qarşılıqlı tərs ədədlərdir.

f″(x) = (f′(x))′f⁽ⁿ⁾(x) = (f⁽ⁿ⁻¹⁾(x))′

Burada

f″
ikinci tərtib törəmə — bucaq əmsalının dəyişmə sürəti (fizikada təcil)
f⁽ⁿ⁾
n-ci tərtib törəmə

Faydalı qanunauyğunluqlar: (eᵏˣ)⁽ⁿ⁾ = kⁿeᵏˣ; sin x-in törəmələri 4 addımdan bir təkrarlanır: sin → cos → −sin → −cos → sin.

Törəmənin tətbiqləri

Dərsə keç
y = f(a) + f′(a) · (x − a)

Burada

a
toxunma nöqtəsinin absisi
f(a)
toxunma nöqtəsinin ordinatı
f′(a)
toxunanın bucaq əmsalı

Toxunanın tənliyi. Normalın (toxunana perpendikulyar düz xəttin) bucaq əmsalı −1/f′(a)-dır.

f(a + Δx) ≈ f(a) + f′(a) · Δxdy = f′(x) · dx

Burada

Δx
arqumentin kiçik artımı
dy
funksiyanın diferensialı — toxunan üzrə artım

Xətti yaxınlaşma: a nöqtəsinin yaxınlığında qrafik demək olar ki, öz toxunanı ilə üst-üstə düşür.

f(x) ≈ f(a) + f′(a)(x − a) + f″(a)/2! · (x − a)² + … + f⁽ⁿ⁾(a)/n! · (x − a)ⁿf(x) ≈ f(a) + f′(a)(x − a) + f″(a)/2! · (x − a)² + … + f⁽ⁿ⁾(a)/n! · (x − a)ⁿ

Burada

n!
faktorial: 1 · 2 · … · n
n
Teylor çoxhədlisinin dərəcəsi

Teylor düsturu. a = 0 olduqda Makloren düsturu adlanır. Toplananlar nə qədər çox olsa, a-nın yaxınlığında yaxınlaşma bir o qədər dəqiqdir.

lim (x→a) f(x)/g(x) = lim (x→a) f′(x)/g′(x)lim (x→a) f(x)/g(x) = lim (x→a) f′(x)/g′(x)

Burada

f, g
hər ikisi 0-a və ya hər ikisi ∞-a yaxınlaşır (0/0 və ya ∞/∞)
f′/g′f′/g′
surət və məxrəc AYRI-AYRILIQDA diferensiallanır; sağdakı limit mövcud olmalıdır

Lopital qaydası. a nöqtəsi ±∞ da ola bilər; lazım gələrsə, qayda təkrar tətbiq olunur.

İnteqral: ibtidai funksiya və müəyyən inteqral

Dərsə keç
∫ f(x) dx = F(x) + CF′(x) = f(x)

Burada

∫
inteqral işarəsi
f(x)
inteqralaltı funksiya
dx
inteqrallama dəyişəninin x olduğunu göstərir
C
ixtiyari sabit

Qeyri-müəyyən inteqral bütün ibtidai funksiyalar ailəsidir. Xəttilik: ∫ (a · f + b · g) dx = a ∫ f dx + b ∫ g dx.

∫ f(kx + b) dx = (1/k) · F(kx + b) + C∫ f(kx + b) dx = (1/k) · F(kx + b) + C

Burada

F
f-in ibtidai funksiyası
k, b
sabitlər, k ≠ 0

Xətti arqument qaydası: ∫ cos 3x dx = (1/3) sin 3x + C, ∫ e²ˣ⁺¹ dx = (1/2) e²ˣ⁺¹ + C, ∫ dx/(2x − 5) = (1/2) ln|2x − 5| + C.

∫ₐᵇ f(x) dx = lim (n→∞) ∑ᵢ₌₁ⁿ f(xᵢ*) · ΔxΔx = (b − a)/n∫ₐᵇ f(x) dx = lim (n→∞) ∑ᵢ₌₁ⁿ f(xᵢ*) · ΔxΔx = (b − a)/n

Burada

a, b
inteqralın aşağı və yuxarı sərhədləri
xᵢ*
i-ci hissədə seçilmiş nöqtə
Δx
hər hissənin eni

Müəyyən inteqralın tərifi (Riman). ∫ işarəsi «cəm» (summa) sözünün uzadılmış S hərfidir, dx isə Δx-i xatırladır.

d/dx ∫ₐˣ f(t) dt = f(x)d/dx ∫ₐˣ f(t) dt = f(x)

Burada

∫ₐˣ f(t) dt
sahə funksiyası A(x) — yuxarı sərhəddi dəyişən inteqral
t
inteqrallama dəyişəni (x ilə qarışmasın deyə başqa hərf)

Əsas teoremin birinci hissəsi: diferensiallama inteqrallamanı «ləğv edir».

∫ₐᵇ f(x) dx = F(b) − F(a) = F(x) |ₐᵇ

Burada

F
f-in istənilən ibtidai funksiyası
F(x) |ₐᵇ
F(b) − F(a) fərqinin qısa yazılışı

Nyuton–Leybnis düsturu (əsas teoremin ikinci hissəsi). C sabiti fərqdə ixtisar olunur, ona görə istənilən ibtidai funksiya yarayır.

S = ∫ₐᵇ (f(x) − g(x)) dx

Burada

f
yuxarıdakı əyri: [a, b]-də f(x) ≥ g(x)
g
aşağıdakı əyri
a, b
adətən əyrilərin kəsişmə nöqtələrinin absisləri

İki əyri arasındakı sahə: «yuxarı çıx aşağı», sonra inteqralla.

f̄ = 1/(b − a) · ∫ₐᵇ f(x) dxf̄ = 1/(b − a) · ∫ₐᵇ f(x) dx

Burada

f̄
f-in [a, b] parçasında orta qiyməti
b − a
parçanın uzunluğu

Orta qiymət teoremi: kəsilməz f funksiyası parçanın hansısa c nöqtəsində məhz f̄ qiymətini alır — hündürlüyü f̄ olan düzbucaqlının sahəsi qrafik altındakı sahəyə bərabərdir.

İnteqrallama üsulları

Dərsə keç
∫ f(g(x)) · g′(x) dx = ∫ f(u) duu = g(x)du = g′(x) dx

Burada

u
yeni dəyişən (daxili funksiya)
du
yeni dəyişənin diferensialı

Müəyyən inteqralda sərhədləri də dəyiş: x = a olduqda u = g(a), x = b olduqda u = g(b).

∫ u dv = u · v − ∫ v du

Burada

u
diferensiallanan hissə: du = u′ dx
dv
inteqrallanan hissə: v = ∫ dv

Hissə-hissə inteqrallama düsturu. Müəyyən inteqral üçün: ∫ₐᵇ u dv = [uv]ₐᵇ − ∫ₐᵇ v du.

P(x) / ((x − a)(x − b)) = A/(x − a) + B/(x − b)P(x) / ((x − a)(x − b)) = A/(x − a) + B/(x − b)

Burada

a, b
məxrəcin müxtəlif kökləri (a ≠ b)
A, B
tapılmalı sabitlər
P(x)
dərəcəsi 2-dən kiçik çoxhədli

İki müxtəlif xətti vuruq üçün sadə kəsrlərə ayırma; sonra ∫ = A ln|x − a| + B ln|x − b| + C.

∫ₐ^∞ f(x) dx = lim (b→∞) ∫ₐᵇ f(x) dx

Burada

∞
sonsuz sərhəd: əvvəlcə sonlu b ilə hesabla, sonra b → ∞
lim
limit sonludursa, inteqral yığılır, əks halda dağılır

Uc nöqtədə qeyri-məhdud funksiya üçün də eyni ideya: ∫₀¹ f(x) dx = lim (t→0⁺) ∫ₜ¹ f(x) dx.

∫₁^∞ dx/xᵖ = 1/(p − 1), əgər p > 1 (p ≤ 1 olduqda dağılır)∫₀¹ dx/xᵖ yığılır ⇔ p < 1∫₁^∞ dx/xᵖ = 1/(p − 1), əgər p > 1 (p ≤ 1 olduqda dağılır)∫₀¹ dx/xᵖ yığılır ⇔ p < 1

Burada

p
qüvvət göstəricisi; sərhəd halı p = 1 hər iki inteqral üçün dağılır

p-inteqralları — digər inteqralları müqayisə etmək üçün etalon.

V = π ∫ₐᵇ (f(x))² dx

Burada

f(x)
x nöqtəsindəki diskin radiusu
π (f(x))² dx
qalınlığı dx olan nazik diskin həcmi

Disk üsulu: y = f(x), a ≤ x ≤ b altındakı fiqur x oxu ətrafında fırlanır.

A = ∫ₐᵇ F(x) dx

Burada

F(x)
dəyişən qüvvə, N
x
hərəkət istiqamətində koordinat, m
A
iş, C (coul)

Dəyişən qüvvənin işi — «qüvvə × yol» düsturunun inteqral şəkli.

Ardıcıllıqlar və sıralar

Dərsə keç
∑ₙ₌₀^∞ a · qⁿ = a / (1 − q), |q| < 1Sₙ = a(1 − qⁿ) / (1 − q)∑ₙ₌₀^∞ a · qⁿ = a / (1 − q), |q| < 1Sₙ = a(1 − qⁿ) / (1 − q)

Burada

a
birinci hədd
q
silsilənin vuruğu; |q| ≥ 1 olduqda sıra dağılır

Həndəsi sıra. İsbat: Sₙ − q · Sₙ = a − a · qⁿ, deməli, Sₙ = a(1 − qⁿ)/(1 − q); |q| < 1 olduqda qⁿ → 0.

∑ₙ₌₁^∞ 1/nᵖ yığılır ⇔ p > 1∑ₙ₌₁^∞ 1/nᵖ yığılır ⇔ p > 1

Burada

p
qüvvət göstəricisi: p = 1 — harmonik sıra (dağılır), p = 2 — cəm π²/6-dır

p-sıralar (ümumiləşmiş harmonik sıralar) — müqayisə üçün əsas etalon.

L = lim (n→∞) |aₙ₊₁ / aₙ|: L < 1 ⇒ yığılırL > 1 ⇒ dağılırL = lim (n→∞) |aₙ₊₁ / aₙ|: L < 1 ⇒ yığılırL > 1 ⇒ dağılır

Burada

L
qonşu hədlərin nisbətinin limiti

Dalamber əlaməti. L = 1 olduqda əlamət cavab vermir: həm ∑ 1/n, həm də ∑ 1/n² üçün L = 1-dir.

∑ₙ₌₀^∞ cₙ (x − a)ⁿR = lim (n→∞) |cₙ / cₙ₊₁|∑ₙ₌₀^∞ cₙ (x − a)ⁿR = lim (n→∞) |cₙ / cₙ₊₁|

Burada

cₙ
sıranın əmsalları
a
sıranın mərkəzi
R
yığılma radiusu: |x − a| < R olduqda yığılır, |x − a| > R olduqda dağılır; uc nöqtələr ayrıca yoxlanılır

Qüvvət sırası və onun yığılma radiusu (Dalamber əlamətindən alınır).

f(x) = ∑ₙ₌₀^∞ f⁽ⁿ⁾(a) / n! · (x − a)ⁿf(x) = ∑ₙ₌₀^∞ f⁽ⁿ⁾(a) / n! · (x − a)ⁿ

Burada

f⁽ⁿ⁾(a)
a nöqtəsində n-ci tərtib törəmə
a = 0
bu halda sıra Makloren sırası adlanır

Teylor sırası — əvvəlki dərsdəki Teylor çoxhədlisinin sonsuz davamı.

Diferensial tənliklər

Dərsə keç
dy/dx = f(x) · g(y) ⇒ ∫ dy / g(y) = ∫ f(x) dxdy/dx = f(x) · g(y) ⇒ ∫ dy / g(y) = ∫ f(x) dx

Burada

f(x)
yalnız x-dən asılı vuruq
g(y)
yalnız y-dən asılı vuruq, g(y) ≠ 0

y olan hər şeyi sola, x olan hər şeyi sağa keçir və hər iki tərəfi inteqralla.

dN/dt = k · N ⇒ N(t) = N₀ · eᵏᵗdN/dt = k · N ⇒ N(t) = N₀ · eᵏᵗ

Burada

N₀
başlanğıc miqdar (t = 0)
k
sürət sabiti, 1/zaman: k > 0 — artım, k < 0 — azalma
t
zaman

Artım sürəti miqdarın özü ilə mütənasibdir. Yarımparçalanma dövrü (k < 0): T = ln 2 / |k|; ikiqat artma müddəti (k > 0): T = ln 2 / k.

dT/dt = −k (T − Tₘ) ⇒ T(t) = Tₘ + (T₀ − Tₘ) · e⁻ᵏᵗdT/dt = −k (T − Tₘ) ⇒ T(t) = Tₘ + (T₀ − Tₘ) · e⁻ᵏᵗ

Burada

Tₘ
ətraf mühitin (otağın) temperaturu
T₀
başlanğıc temperatur
k
soyuma sabiti, k > 0

Nyutonun soyuma qanunu: temperatur fərqi eksponensial olaraq azalır.

y′ + p(x) · y = q(x)μ(x) = e^(∫ p(x) dx)y = (1/μ) · (∫ μ · q dx + C)y′ + p(x) · y = q(x)μ(x) = e^(∫ p(x) dx)y = (1/μ) · (∫ μ · q dx + C)

Burada

p(x), q(x)
verilmiş funksiyalar
μ(x)
inteqrallayıcı vuruq

μ-yə vurduqda sol tərəf hasilin törəməsinə çevrilir: (μ · y)′ = μ · q.

a · y″ + b · y′ + c · y = 0, y = eʳˣ ⇒ a · r² + b · r + c = 0

Burada

a, b, c
sabit əmsallar, a ≠ 0
r
xarakteristik tənliyin kökü

y = eʳˣ yerinə yazıldıqda diferensial tənlik kvadrat tənliyə — xarakteristik tənliyə çevrilir.

x″ + ω² x = 0 ⇒ x(t) = A cos(ωt + φ)ω = √(k/m)T = 2π/ω = 2π √(m/k)x″ + ω² x = 0 ⇒ x(t) = A cos(ωt + φ)ω = √(k/m)T = 2π/ω = 2π √(m/k)

Burada

A
amplitud, m
φ
başlanğıc faza, rad
ω
dairəvi (bucaq) tezlik, rad/s
T
rəqs periodu, s
m, k
kütlə (kq) və yayın sərtliyi (N/m)

Harmonik rəqslər: period amplituddan asılı deyil.

Xətti cəbr, ehtimal və diskret riyaziyyat

Universitet

Matrislər və onlar üzərində əməllər

Dərsə keç
(A + B)ᵢⱼ = aᵢⱼ + bᵢⱼ(kA)ᵢⱼ = k · aᵢⱼ

Burada

A, B
eyni m × n ölçülü matrislər
k
ədəd (skalyar)
aᵢⱼ, bᵢⱼ
i-ci sətir, j-ci sütundakı elementlər
cᵢⱼ = aᵢ₁b₁ⱼ + aᵢ₂b₂ⱼ + … + aᵢₙbₙⱼ = ∑ₖ aᵢₖ · bₖⱼ

Burada

cᵢⱼ
C = AB hasilinin elementi
A
m × n ölçülü matris
B
n × p ölçülü matris
n
ortaq daxili ölçü; nəticə C m × p ölçülüdür

«Sətir sütuna» qaydası: A (m × n) · B (n × p) = C (m × p).

(Aᵀ)ᵢⱼ = aⱼᵢ(AB)ᵀ = Bᵀ · Aᵀ

Burada

Aᵀ
A-nın transponəsi (A m × n ölçülüdürsə, Aᵀ n × m ölçülüdür)
aⱼᵢ
A-nın j-ci sətir, i-ci sütundakı elementi

Hasilin transponəsində vuruqların sırası tərsinə çevrilir — corab və ayaqqabı kimi: axırıncı geyinilən birinci çıxarılır.

R(θ) = [cos θ −sin θ; sin θ cos θ]S = [k₁ 0; 0 k₂]

Burada

R(θ)
koordinat başlanğıcı ətrafında saat əqrəbinin əksinə θ bucağı qədər dönmə
S
miqyaslama: x oxu boyunca k₁ dəfə, y oxu boyunca k₂ dəfə dartılma
k₁, k₂
miqyas əmsalları (mənfi qiymət həm də əks etdirir)
A · x = b

Burada

A
m × n ölçülü əmsallar matrisi
x
n məchuldan ibarət sütun
b
sərbəst hədlər sütunu
[A | b]
genişləndirilmiş matris
r(A) = r(A | b)

Burada

r(A)
əmsallar matrisinin ranqı
r(A | b)
genişləndirilmiş matrisin ranqı
n
məchulların sayı

Kroneker–Kapelli teoremi: sistemin həlli yalnız və yalnız bu iki ranq bərabər olduqda var. Bu halda r(A) = n olarsa, həll yeganədir, r(A) < n olarsa, sonsuz sayda həll var (n − r(A) sayda sərbəst məchul). r(A) < r(A | b) olarsa, 0 = c (c ≠ 0) şəklində sətir yaranır və həll yoxdur.

Determinantlar və tərs matris

Dərsə keç
det A = |a b; c d| = a · d − b · c

Burada

a, b, c, d
A = [a b; c d] matrisinin elementləri
det A
determinant — bir ədəd (|A| və ya Δ kimi də yazılır)

Baş diaqonalın hasilindən digər diaqonalın hasili çıxılır.

det A = a₁₁a₂₂a₃₃ + a₁₂a₂₃a₃₁ + a₁₃a₂₁a₃₂ − a₁₃a₂₂a₃₁ − a₁₁a₂₃a₃₂ − a₁₂a₂₁a₃₃

Burada

aᵢⱼ
3 × 3 ölçülü A matrisinin i-ci sətir, j-ci sütundakı elementi

Sarrus qaydası (üçbucaqlar qaydası): üç hasil «+», üç hasil «−» işarəsi ilə.

det A = aᵢ₁Cᵢ₁ + aᵢ₂Cᵢ₂ + … + aᵢₙCᵢₙCᵢⱼ = (−1)ⁱ⁺ʲ · Mᵢⱼ

Burada

i
seçilmiş istənilən sətir (sütun üzrə də olar)
Mᵢⱼ
minor: i-ci sətir və j-ci sütun silinmiş matrisin determinantı
Cᵢⱼ
aᵢⱼ elementinin cəbri tamamlayıcısı
det(AB) = det A · det Bdet(kA) = kⁿ · det Adet(A⁻¹) = 1 / det Adet(AB) = det A · det Bdet(kA) = kⁿ · det Adet(A⁻¹) = 1 / det A

Burada

A, B
n × n ölçülü kvadrat matrislər
k
ədəd
n
matrisin tərtibi (sətirlərin sayı)

Birinci düstur həndəsi olaraq aydındır: iki çevirmə ardıcıl tətbiq olunanda sahə əmsalları vurulur.

A⁻¹ = (1 / det A) · adj Aadj A = (Cᵢⱼ)ᵀA⁻¹ = (1 / det A) · adj Aadj A = (Cᵢⱼ)ᵀ

Burada

adj A
qoşma matris: cəbri tamamlayıcılar matrisinin transponəsi
Cᵢⱼ
aᵢⱼ elementinin cəbri tamamlayıcısı
det A
sıfırdan fərqli olmalıdır

Niyə doğrudur: sətrin elementlərini öz cəbri tamamlayıcılarına vurub toplasaq, det A (ayrılış), başqa sətrin tamamlayıcılarına vursaq, 0 alınır (iki eyni sətirli determinant). Deməli, A · adj A = det A · I.

[a b; c d]⁻¹ = 1 / (ad − bc) · [d −b; −c a][a b; c d]⁻¹ = 1 / (ad − bc) · [d −b; −c a]

Burada

ad − bc
determinant, sıfırdan fərqli olmalıdır
xᵢ = Δᵢ / ΔΔ = det A ≠ 0xᵢ = Δᵢ / ΔΔ = det A ≠ 0

Burada

Δ
əmsallar matrisinin determinantı
Δᵢ
i-ci sütunu b sütunu ilə əvəz olunmuş A-nın determinantı
xᵢ
i-ci məchul

İsbat ideyası: x = A⁻¹b = (1/Δ) · adj A · b, adj A · b sütununun i-ci elementi isə məhz Δᵢ-nin i-ci sütun üzrə ayrılışıdır.

Məxsusi ədədlər və məxsusi vektorlar

Dərsə keç
A · v = λ · v, v ≠ 0

Burada

A
n × n ölçülü kvadrat matris
v
məxsusi vektor (sıfırdan fərqli sütun)
λ
məxsusi ədəd (mənfi və ya kompleks də ola bilər)
det(A − λI) = 0

Burada

I
eyni ölçülü vahid matris
λ
axtarılan məxsusi ədəd
det(A − λI)
n dərəcəli xarakteristik çoxhədli

n × n ölçülü matrisin təkrarlanmalar nəzərə alınmaqla n məxsusi ədədi var; onların bəziləri kompleks ola bilər.

λ² − (tr A) · λ + det A = 0tr A = a + d

Burada

A = [a b; c d]
2 × 2 ölçülü matris
tr A
matrisin izi: baş diaqonal elementlərinin cəmi
det A
ad − bc

Haradan: det(A − λI) = (a − λ)(d − λ) − bc = λ² − (a + d)λ + (ad − bc).

A = P · D · P⁻¹Aᵏ = P · Dᵏ · P⁻¹

Burada

P
sütunları məxsusi vektorlar olan matris
D
məxsusi ədədlərin eyni sırada yazıldığı diaqonal matris
Dᵏ
diaqonalında λ₁ᵏ, …, λₙᵏ olan matris
k
natural ədəd

Qüvvətlər asanlaşır: Aᵏ = PDP⁻¹ · PDP⁻¹ · … hasilində ortadakı bütün P⁻¹P vuruqları ixtisar olunur.

xₖ₊₁ = T · xₖT · x* = 1 · x*

Burada

T
keçid matrisi: tᵢⱼ — j vəziyyətindən i vəziyyətinə keçid ehtimalı
xₖ
k addımdan sonrakı paylar (ehtimallar)
x*
stasionar paylanma: λ = 1-ə uyğun, elementlərinin cəmi 1 olan məxsusi vektor

Kompleks ədədlər

Dərsə keç
z = a + b · ii² = −1

Burada

a = Re z
həqiqi hissə
b = Im z
xəyali hissə (i-siz həqiqi ədəd!)
i
xəyali vahid
(a + bi) + (c + di) = (a + c) + (b + d)i(a + bi)(c + di) = (ac − bd) + (ad + bc)i

Burada

a, b, c, d
həqiqi ədədlər
−bd
bi · di = bd · i² = −bd hasilindən gəlir
z̄ = a − biz · z̄ = a² + b²

Burada

z̄
z = a + bi ədədinin qoşması: xəyali hissənin işarəsi dəyişir
a² + b²
həmişə mənfi olmayan həqiqi ədəd

Müstəvidə qoşma ədəd z-in həqiqi oxa nəzərən simmetrik əksidir.

(a + bi) / (c + di) = (a + bi)(c − di) / (c² + d²)(a + bi) / (c + di) = (a + bi)(c − di) / (c² + d²)

Burada

c − di
məxrəcin qoşması
c² + d²
həqiqi məxrəc, sıfırdan fərqli olmalıdır

Bölmək üçün surəti və məxrəci məxrəcin qoşmasına vururuq: məxrəcdəki i yox olur.

r = |z| = √(a² + b²)cos φ = a / rsin φ = b / rr = |z| = √(a² + b²)cos φ = a / rsin φ = b / r

Burada

r
modul: 0-dan z-ə qədər məsafə
φ
arqument (bucaq), adətən −π < φ ≤ π
a, b
həqiqi və xəyali hissələr
z = r(cos φ + i sin φ) = r · e^(iφ)

Burada

r(cos φ + i sin φ)
triqonometrik şəkil
r · e^(iφ)
üstlü (eksponensial) şəkil
e^(iφ) = cos φ + i sin φ

Burada

e
natural loqarifmin əsası, e ≈ 2,718
φ
radianla bucaq

Eyler düsturu. O, eˣ, cos x və sin x funksiyalarının qüvvət sıralarından alınır: eˣ = 1 + x + x²/2! + x³/3! + … sırasında x = iφ yazıb həqiqi və xəyali hədləri qruplaşdırsaq, məhz cos φ və i sin φ sıraları alınır.

z₁ · z₂ = r₁r₂ · e^(i(φ₁ + φ₂))z₁ / z₂ = (r₁ / r₂) · e^(i(φ₁ − φ₂))z₁ · z₂ = r₁r₂ · e^(i(φ₁ + φ₂))z₁ / z₂ = (r₁ / r₂) · e^(i(φ₁ − φ₂))

Burada

r₁, r₂
modullar
φ₁, φ₂
arqumentlər

Vurmaq modulları vurmaq və bucaqları toplamaq deməkdir: i-yə vurmaq 90° dönmədir.

[r(cos φ + i sin φ)]ⁿ = rⁿ(cos nφ + i sin nφ)

Burada

n
tam ədəd
rⁿ
qüvvətin modulu
nφ
qüvvətin arqumenti

Muavr düsturu (e^(iφ))ⁿ = e^(inφ) bərabərliyindən alınır. n = 2 olduqda o, ikiqat bucaq düsturlarını dərhal verir: (cos φ + i sin φ)² = cos²φ − sin²φ + 2i sin φ cos φ, deməli, cos 2φ = cos²φ − sin²φ və sin 2φ = 2 sin φ cos φ.

wₖ = ⁿ√r · e^(i·(φ + 2πk)/n), k = 0, 1, …, n − 1

Burada

wₖ
z = r·e^(iφ) ədədinin n dərəcəli kökləri
ⁿ√r
modulun adi həqiqi kökü
k
kökün nömrəsi

Sıfırdan fərqli kompleks ədədin düz n müxtəlif n dərəcəli kökü var; onlar mərkəzi 0-da olan düzgün n-bucaqlının təpələridir.

x = (−b ± i√(−D)) / (2a)D = b² − 4ac < 0x = (−b ± i√(−D)) / (2a)D = b² − 4ac < 0

Burada

a, b, c
ax² + bx + c = 0 tənliyinin həqiqi əmsalları
D
diskriminant
√(−D)
müsbət ədəddən adi kvadrat kök

Təsadüfi kəmiyyətlər və paylanmalar

Dərsə keç
P(a ≤ X ≤ b) = ∫ₐᵇ f(x) dx

Burada

f(x)
ehtimal sıxlığı
a, b
intervalın ucları

f-in bütün ədəd oxu üzrə inteqralı 1-ə bərabərdir.

M(X) = ∑ xᵢ · pᵢM(X) = ∫ x · f(x) dx

Burada

M(X) = μ
riyazi gözləmə (orta qiymət)
xᵢ, pᵢ
diskret kəmiyyətin qiymətləri və ehtimalları
f(x)
kəsilməz kəmiyyətin sıxlığı

Birinci düstur diskret, ikincisi kəsilməz kəmiyyətlər üçündür. Riyazi gözləmə paylanmanın «tarazlıq nöqtəsidir»: çoxlu təkrarların uzunmüddətli ortası.

D(X) = M[(X − μ)²] = M(X²) − μ²σ = √D(X)

Burada

D(X)
dispersiya: orta qiymətdən meylin kvadratının ortası
σ
orta kvadratik meyl (X ilə eyni vahiddə)

İkinci şəkil kvadratı açmaqla alınır: M[(X − μ)²] = M(X²) − 2μ·M(X) + μ² = M(X²) − μ².

M(aX + b) = a·M(X) + bD(aX + b) = a²·D(X)

Burada

a, b
sabit ədədlər

Həmişə M(X + Y) = M(X) + M(Y); X və Y asılı olmadıqda isə D(X + Y) = D(X) + D(Y).

P(X = k) = Cₙᵏ · pᵏ · (1 − p)ⁿ⁻ᵏM(X) = npD(X) = np(1 − p)

Burada

n
asılı olmayan sınaqların sayı
p
bir sınaqda «uğur» ehtimalı
k
uğurların sayı, 0 ≤ k ≤ n
Cₙᵏ
kombinasiyaların sayı: n! / (k!(n − k)!)

B(n, p) binomial paylanması: eyni p ehtimallı n asılı olmayan sınaqda uğurların sayı.

P(X = k) = λᵏ · e^(−λ) / k!M(X) = D(X) = λP(X = k) = λᵏ · e^(−λ) / k!M(X) = D(X) = λ

Burada

λ
vahid vaxt (və ya sahə) ərzində hadisələrin orta sayı
k
0, 1, 2, … qiymətləri

Puasson paylanması: müəyyən vaxtda və ya sahədə nadir, asılı olmayan hadisələrin sayı (zənglər, sayta daxil olmalar, çap səhvləri, radioaktiv parçalanmalar).

f(x) = 1/(b − a), a ≤ x ≤ bM(X) = (a + b)/2D(X) = (b − a)²/12f(x) = 1/(b − a), a ≤ x ≤ bM(X) = (a + b)/2D(X) = (b − a)²/12

Burada

a, b
intervalın ucları (bu intervaldan kənarda f(x) = 0)

Bərabər paylanma: [a; b]-nin eyni uzunluqlu bütün hissələri eyni ehtimallıdır. Nümunə: avtobus hər 10 dəqiqədən bir gəlir, sən isə təsadüfi anda gəlirsən: gözləmə [0; 10] üzrə bərabər paylanıb, orta hesabla 5 dəqiqədir, P(gözləmə > 7 dəq) = 3/10.

f(x) = 1 / (σ√(2π)) · e^(−(x − μ)² / (2σ²))f(x) = 1 / (σ√(2π)) · e^(−(x − μ)² / (2σ²))

Burada

μ
orta qiymət — zəngin mərkəzi
σ
orta kvadratik meyl — zəngin eni

N(μ, σ²) normal (Qauss) paylanması: simmetrik zəngşəkilli əyri.

P(|X − μ| ≤ σ) ≈ 0,68P(|X − μ| ≤ 2σ) ≈ 0,95P(|X − μ| ≤ 3σ) ≈ 0,997

Burada

μ, σ
normal paylanmanın orta qiyməti və orta kvadratik meyli

68–95–99,7 qaydası («üç siqma» qaydası): demək olar ki, bütün qiymətlər ortadan 3σ məsafə daxilindədir.

z = (x − μ) / σz = (x − μ) / σ

Burada

z
z-qiymət: x orta qiymətdən neçə σ uzaqdadır
Φ(z)
standart normal paylanma funksiyası: P(Z ≤ z), Z ~ N(0, 1)

İstənilən normal X standart şəklə gətirilir: P(X ≤ x) = Φ((x − μ)/σ). Simmetriyaya görə Φ(−z) = 1 − Φ(z). (Bəzi dərsliklərdəki Laplas funksiyası ilə qarışdırma: Φ₀(z) = Φ(z) − 0,5.)

X̄ₙ = (X₁ + X₂ + … + Xₙ) / n → μ (n → ∞)X̄ₙ = (X₁ + X₂ + … + Xₙ) / n → μ (n → ∞)

Burada

X₁, …, Xₙ
orta qiyməti μ olan asılı olmayan təkrarlar
X̄ₙ
seçmə orta (n qiymətin ədədi ortası)
X̄ₙ ≈ N(μ, σ²/n)(X̄ₙ − μ) / (σ/√n) ≈ N(0, 1)X̄ₙ ≈ N(μ, σ²/n)(X̄ₙ − μ) / (σ/√n) ≈ N(0, 1)

Burada

σ/√nσ/√n
ortanın standart xətası
n
müşahidələrin sayı (praktikada adətən n ≥ 30 kifayətdir)

Statistik nəticə çıxarma: qiymətləndirmə və fərziyyələrin yoxlanılması

Dərsə keç
x̄ = (x₁ + x₂ + … + xₙ) / ns² = ∑(xᵢ − x̄)² / (n − 1)x̄ = (x₁ + x₂ + … + xₙ) / ns² = ∑(xᵢ − x̄)² / (n − 1)

Burada

x̄
seçmə orta, μ-nü qiymətləndirir
s²
seçmə dispersiya, σ²-nı qiymətləndirir
s
seçmə orta kvadratik meyl
n
seçmənin həcmi

Hər iki qiymətləndirmə sürüşməmişdir: bütün mümkün seçmələr üzrə orta hesabla M(x̄) = μ və M(s²) = σ².

x̄ ± z* · σ/√nx̄ ± z* · σ/√n

Burada

z*
kritik qiymət: 90% üçün 1,645, 95% üçün 1,96, 99% üçün 2,576
σ/√nσ/√n
ortanın standart xətası
σ
baş məcmunun məlum orta kvadratik meyli

σ məlum olduqda (və ya n böyük olduqda — onda σ əvəzinə s götürmək olar) istifadə olunur.

x̄ ± t* · s/√ndf = n − 1x̄ ± t* · s/√ndf = n − 1

Burada

t*
n − 1 sərbəstlik dərəcəli Styudent t-paylanmasının kritik qiyməti
s
seçmə orta kvadratik meyl

σ məlum olmadıqda, xüsusən kiçik seçmələrdə istifadə olunur: t-paylanmasının «quyruqları» normalınkından qalındır, ona görə interval daha genişdir.

z = (x̄ − μ₀) / (σ/√n)t = (x̄ − μ₀) / (s/√n)z = (x̄ − μ₀) / (σ/√n)t = (x̄ − μ₀) / (s/√n)

Burada

μ₀
H₀-ın iddia etdiyi orta qiymət
z
σ məlum olduqda kriteriyanın statistikası (normal paylanma)
t
σ məlum olmadıqda: n − 1 sərbəstlik dərəcəli t-paylanması
r = ∑(xᵢ − x̄)(yᵢ − ȳ) / √(∑(xᵢ − x̄)² · ∑(yᵢ − ȳ)²)r = ∑(xᵢ − x̄)(yᵢ − ȳ) / √(∑(xᵢ − x̄)² · ∑(yᵢ − ȳ)²)

Burada

r
Pirsonun korrelyasiya əmsalı, −1 ≤ r ≤ 1
r ≈ ±1
nöqtələr demək olar ki, bir düz xətt üzərindədir
r ≈ 0
xətti asılılıq yoxdur
b₁ = ∑(xᵢ − x̄)(yᵢ − ȳ) / ∑(xᵢ − x̄)²b₀ = ȳ − b₁ · x̄b₁ = ∑(xᵢ − x̄)(yᵢ − ȳ) / ∑(xᵢ − x̄)²b₀ = ȳ − b₁ · x̄

Burada

b₁
bucaq əmsalı: x 1 vahid artanda y-in orta dəyişməsi
b₀
sərbəst hədd (x = 0 olduqda ŷ)
ŷ
proqnozlaşdırılan qiymət

Xətt həmişə (x̄; ȳ) nöqtəsindən keçir, r² isə y-in dəyişkənliyinin xətt ilə izah olunan payıdır.

Məntiq, çoxluqlar və qraflar

Dərsə keç
¬(p ∧ q) ≡ ¬p ∨ ¬q¬(p ∨ q) ≡ ¬p ∧ ¬q

Burada

≡
məntiqi ekvivalentlik: hər sətirdə eyni doğruluq qiyməti

De Morqan qanunları.

p → q ≡ ¬p ∨ q ≡ ¬q → ¬p¬(p → q) ≡ p ∧ ¬q

Burada

¬q → ¬p
kontrapozisiya — p → q ilə ekvivalentdir
q → p
tərs mülahizə — ekvivalent deyil
¬(∀x P(x)) ≡ ∃x ¬P(x)¬(∃x P(x)) ≡ ∀x ¬P(x)

Burada

P(x)
x-in xassəsi (predikat)
∀
ümumilik kvantoru
∃
varlıq kvantoru
P(1) ∧ [∀n: P(n) → P(n + 1)] ⇒ ∀n ∈ ℕ: P(n)

Burada

P(1)
induksiyanın bazası
P(n) → P(n + 1)
induksiya addımı; P(n) — induksiya fərziyyəsi
A ∪ B, A ∩ B, A \ B, Aᶜ

Burada

A ∪ B
birləşmə: A-ya və ya B-yə (və ya hər ikisinə) aid elementlər
A ∩ B
kəsişmə: hər ikisinə aid elementlər
A \ B
fərq: A-ya aid olub B-yə aid olmayanlar
Aᶜ
tamamlayıcı: U universal çoxluğunun A-ya aid olmayan elementləri
|A ∪ B| = |A| + |B| − |A ∩ B|

Burada

|A|
A çoxluğunun elementlərinin sayı

Daxiletmə–çıxarma düsturu: hər iki çoxluqda olan elementlər iki dəfə sayılıb, ona görə bir dəfə çıxılır. Üç çoxluq üçün: |A ∪ B ∪ C| = |A| + |B| + |C| − |A ∩ B| − |A ∩ C| − |B ∩ C| + |A ∩ B ∩ C|.

∑ deg(v) = 2 · |E|

Burada

deg(v)
v təpəsinin dərəcəsi
|E|
tillərin sayı

Əl sıxma lemması: hər tilin iki ucu var. Nəticə: tək dərəcəli təpələrin sayı həmişə cütdür.

|E| = |V| − 1

Burada

|V|
ağacın təpələrinin sayı

Ağac — dövrü olmayan rabitəli qrafdır (şəcərə, kompüterdəki qovluqlar, mümkün qədər az yolla qurulmuş şəbəkə). Hər ağacda tillərin sayı təpələrin sayından düz bir vahid azdır: istənilən til əlavə etmək dövr yaradır, istənilən tili atmaq qrafı hissələrə ayırır.